Dzień Zwycięstwa w ZSRR

Około 2.10 w nocy czasu moskiewskiego 9 maja 1945 roku spiker radia Jurij Lewitan odczytał komunikat Sowinformbiura: w Berlinie przedstawiciele niemieckiego naczelnego dowództwa podpisali akt bezwarunkowej kapitulacji niemieckich sił zbrojnych. Zaraz potem przeczytał dekret Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z 8 maja, który ogłaszał 9 maja „Świętem Zwycięstwa” i dniem wolnym od pracy. Komunikat powtarzano przez całą noc i cały dzień. Tak Związek Radziecki dowiedział się o końcu wojny, którą jego mieszkańcy nazywali Wielką Wojną Ojczyźnianą i którą od ataku Niemiec 22 czerwca 1941 roku prowadzili przez prawie cztery lata.

9 maja Związek Radziecki oficjalnie ogłosił Dniem Zwycięstwa; dekret, podpisany przez przewodniczącego Prezydium Michaiła Kalinina, nosi datę 8 maja, ale ogłoszono go po północy, razem z wiadomością o kapitulacji. Podpis pod aktem z Karlshorst złożono bowiem późnym wieczorem 8 maja czasu środkowoeuropejskiego, gdy w Moskwie był już 9 maja. Dlatego Zachód obchodzi koniec wojny w Europie 8, a Rosja i większość państw dawnego ZSRR – 9 maja.

Noc i dzień w Moskwie

Wiadomość, na którą czekano od kapitulacji Berlina 2 maja, wywołała spontaniczną radość. Mimo nocnej pory moskwianie wychodzili na ulice. Rano na placu Czerwonym i ulicach prowadzących do Kremla zebrały się tłumy, które – jak wspominali świadkowie – podrzucały w górę napotkanych w mundurach oficerów. Ludzie zbierali się także przed ambasadą Stanów Zjednoczonych przy placu Maneżowym, wiwatując na cześć sojuszników; przemawiał do nich z balkonu chargé d’affaires George Kennan. Wielu Rosjan zapamiętało jednak 9 maja także jako dzień łez: niemal w każdej rodzinie ktoś zginął na froncie, w niewoli, pod okupacją albo w blokadzie Leningradu.

Rankiem ogłoszono rozkaz nr 369 naczelnego wodza Józefa Stalina do Armii Czerwonej i Marynarki Wojennej. Stalin pisał w nim, że 8 maja w Berlinie przedstawiciele niemieckiego naczelnego dowództwa podpisali akt bezwarunkowej kapitulacji, a Wielka Wojna Ojczyźniana zakończyła się zwycięstwem. Na cześć zwycięstwa Moskwa miała tego wieczoru o 22.00 oddać salut trzydziestoma salwami z tysiąca dział. Tego samego dnia ustanowiono medal „Za zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945”, którym nagrodzono później blisko 15 milionów osób.

Wieczorem Stalin wygłosił przez radio orędzie do narodu. Mówił, że nadszedł „wielki dzień zwycięstwa nad Niemcami”, a faszystowskie Niemcy, rzucone na kolana przez Armię Czerwoną i wojska sojuszników, uznały się za pokonane. Akt podpisany w Reims nazwał „wstępnym protokołem kapitulacji”, a za właściwy uznał akt berliński. Zaznaczył, że część wojsk niemieckich, zwłaszcza w Czechosłowacji, nie wykonuje jeszcze rozkazu kapitulacji. Zapewnił też, że Związek Radziecki „świętuje zwycięstwo, choć nie zamierza ani rozczłonkować, ani zniszczyć Niemiec”. O 22.00 nad Moskwą rozległy się salwy salutu, a niebo rozświetliły reflektory przeciwlotnicze i race.

Wojna jeszcze trwa

Choć Moskwa świętowała, na południu walki się nie skończyły. W Czechach i na Morawach Grupa Armii „Środek” feldmarszałka Ferdinanda Schörnera próbowała przebić się na zachód, by oddać się do niewoli Amerykanom, a nie Rosjanom. Rano 9 maja czołgi 1 Frontu Ukraińskiego marszałka Iwana Koniewa wjechały do Pragi, gdzie od 5 maja trwało powstanie. Operacja praska zakończyła się dopiero 11 maja, a w Jugosławii i Austrii pojedyncze oddziały niemieckie walczyły jeszcze dłużej. Dla wielu żołnierzy radzieckich, którzy zginęli w tych dniach, Dzień Zwycięstwa okazał się datą umowną.

Ogromna była cena zwycięstwa. W 1945 roku nikt w ZSRR nie podawał publicznie liczby ofiar. Stalin mówił w 1946 roku o około 7 milionach zabitych, Nikita Chruszczow w 1961 roku – o ponad 20 milionach. Szacunki ogłoszone pod koniec istnienia ZSRR i tuż po jego rozpadzie mówią o około 26–27 milionach zmarłych obywateli radzieckich, w tym około 8,7 miliona poległych i zmarłych żołnierzy według zespołu generała Grigorija Kriwoszejewa. Na te liczby składały się ofiary walk, niewoli, głodu, okupacji, zagłady Żydów radzieckich i masowych represji okupanta.

Od salutu do defilady

Zwieńczeniem obchodów była Parada Zwycięstwa na placu Czerwonym 24 czerwca 1945 roku. Defiladę przyjmował marszałek Gieorgij Żukow, dowodził nią marszałek Konstanty Rokossowski. Przeszły pułki reprezentujące wszystkie fronty, a na koniec żołnierze rzucili u podnóża Mauzoleum Lenina zdobyte sztandary niemieckie. W kolumnie 1 Frontu Białoruskiego maszerowała reprezentacja Wojska Polskiego, prowadzona przez generała broni Władysława Korczyca.

Samo święto miało jednak w ZSRR krętą historię. Przez trzy pierwsze lata 9 maja był dniem wolnym od pracy, ale dekretem z 23 grudnia 1947 roku przywrócono go do dni roboczych. Historycy łączą to z polityką Stalina, który ograniczał publiczną rolę weteranów i zwycięskich marszałków – Żukowa już w 1946 roku odsunięto na prowincjonalne dowództwa. Przez następne dwadzieścia lat obchodzono rocznicę skromnie: salutami, akademiami i spotkaniami weteranów. Dopiero w 1965 roku, na dwudziestolecie zwycięstwa, ekipa Leonida Breżniewa przywróciła dzień wolny i defiladę na placu Czerwonym, a 9 maja stał się jednym z najważniejszych świąt państwowych ZSRR. W 1967 roku pod murem Kremla odsłonięto Grób Nieznanego Żołnierza. W Rosji, na Białorusi i w części innych państw powstałych po rozpadzie ZSRR 9 maja pozostał głównym świętem pamięci o wojnie.

Polska: Święto Zwycięstwa i Wolności

Data 9 maja przyszła do Polski razem z radzieckim kalendarzem. 8 maja 1945 roku w Warszawie obradowała Rada Ministrów Rządu Tymczasowego z udziałem przewodniczącego Krajowej Rady Narodowej Bolesława Bieruta. Według zachowanych relacji rozważano kilka dat – marszałek Michał Rola-Żymierski proponował 8 maja, rząd 10 maja – ale ostatecznie dekret, zatwierdzony przez KRN, ustanowił 9 maja Narodowym Świętem Zwycięstwa i Wolności, zgodnie z datą radziecką. Do 1950 roku był to dzień wolny od pracy; ustawa z 1951 roku zniosła wolne, choć samo święto pozostało i w PRL obchodzono je uroczyście, z defiladami i akademiami.

Dla wielu Polaków maj 1945 roku nie był jednak tylko czasem radości. Wojna z Niemcami się skończyła, ale kraj pozostawał pod kontrolą Moskwy, NKWD aresztowało żołnierzy podziemia, a szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, uwięzionych w marcu pod Warszawą, czekało w Moskwie na proces, który odbył się w czerwcu. Ta niepewność mąciła radość już dzień wcześniej, gdy Zachód świętował Dzień Zwycięstwa w Europie. Nazwa święta, łącząca zwycięstwo z wolnością, przez dziesięciolecia budziła więc mieszane uczucia. Po 1989 roku 9 maja formalnie pozostał świętem państwowym, ale obchodzono go coraz skromniej. W 2015 roku, na 70. rocznicę końca wojny, Sejm zniósł je i ustanowił w jego miejsce Narodowy Dzień Zwycięstwa obchodzony 8 maja, tak jak w większości państw Europy.

Znaczenie

Dekret z 8 maja i obchody następnego dnia zamykały w ZSRR wojnę, która była dla niego najcięższą próbą w historii. Armia Czerwona, cofająca się w 1941 roku pod Moskwę, w 1945 roku stała w Berlinie, Wiedniu i Pradze, a państwo Stalina wychodziło z wojny jako jedno z dwóch największych mocarstw świata, panujące nad całą Europą Środkowo-Wschodnią. Zwycięstwo nad Niemcami stało się odtąd podstawą jego legitymizacji – także wobec narodów, którym wyzwolenie spod okupacji niemieckiej nie przyniosło suwerenności.

Formalnie ZSRR nie zawarł z Niemcami pokoju. Stan wojny z Niemcami zakończył dopiero dekret Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z 25 stycznia 1955 roku. Na Dalekim Wschodzie wojna trwała zaś nadal: zgodnie z obietnicą złożoną na konferencji jałtańskiej, trzy miesiące po kapitulacji Niemiec, w sierpniu 1945 roku, Związek Radziecki miał przystąpić do wojny z Japonią.