Kapitulacja na Bornholmie

Po południu 9 maja 1945 roku do portu w Rønne, stolicy duńskiej wyspy Bornholm, weszło pięć radzieckich kutrów torpedowych z kompanią piechoty na pokładach. Na wyspie stało wówczas ponad 11 tysięcy niemieckich żołnierzy, ale nikt nie strzelał. Kilka godzin później niemieccy dowódcy złożyli broń przed Armią Czerwoną. Tak zakończyła się wojna na ostatnim skrawku Danii, który pozostawał jeszcze w rękach Niemców – i zaczęła się prawie roczna radziecka obecność na wyspie, jedynym terytorium duńskim, które po wojnie zajęły wojska radzieckie. Kapitulacja poprzedzona była dwoma dniami radzieckich nalotów na miasta Rønne i Nexø, w których zginęło dziesięciu mieszkańców, a kilka tysięcy straciło dach nad głową.

Niemieckie dowództwo na wyspie przez kilka dni robiło wszystko, by poddać się nie Rosjanom, lecz Brytyjczykom.

Wyspa na drodze ucieczki

Bornholm leży na Bałtyku około 150 kilometrów na wschód od Kopenhagi, bliżej wybrzeży Szwecji i Pomorza niż reszty Danii. Niemcy zajęli go dzień po wkroczeniu do Danii 9 kwietnia 1940 roku. Przez większość wojny okupacja była tu spokojna: mały garnizon pilnował wybrzeża, działały stacje radarowe i nasłuchowe, a w sierpniu 1942 roku na polu wyspy rozbił się prototyp latającej bomby V-1 wystrzelony w Peenemünde. Zdjęcia i szkic szczątków, które wykonał duński oficer marynarki, trafiły do brytyjskiego wywiadu jako jeden z pierwszych sygnałów o niemieckiej broni rakietowej.

W 1945 roku wyspa stała się ważnym punktem na drodze ucieczki przez Bałtyk. Gdy Armia Czerwona wyszła nad morze na Pomorzu, a Prusy Wschodnie, Kurlandia i ujście Wisły zostały odcięte, niemiecka marynarka wywoziła stamtąd drogą morską żołnierzy, rannych i setki tysięcy uciekinierów. Część statków zawijała na Bornholm, gdzie zatrzymywały się tysiące ludzi. Wiosną 1945 roku (według różnych źródeł w marcu lub kwietniu) dowództwo nad wyspą objął komandor (Kapitän zur See) Gerhard von Kamptz, oficer marynarki. W pierwszych dniach maja na wyspę przybył z Prus Wschodnich generał artylerii Rolf Wuthmann z resztkami swojego korpusu. Według opracowań rosyjskich to on od 6 maja faktycznie kierował obroną, a liczebność garnizonu wzrosła do ponad 12 tysięcy ludzi. Byli wśród nich także ochotnicy z krajów bałtyckich, w tym żołnierze łotewskiego legionu SS.

Odmowa

4 maja w kwaterze marszałka Bernarda Montgomery’ego na Pustaci Lüneburskiej Niemcy podpisali kapitulację swoich wojsk w północno-zachodnich Niemczech, Holandii i Danii. Weszła ona w życie rano 5 maja. Bornholm formalnie należał do Danii, a więc kapitulacja obejmowała i jego, ale w praktyce nie było na wyspie żadnych sił brytyjskich, które mogłyby ją przyjąć. Najbliżej, po drugiej stronie wąskiej cieśniny, stała na Pomorzu Armia Czerwona.

Von Kamptz miał rozkaz poddać się tylko zachodnim aliantom. 6 maja otrzymał od radzieckiego dowództwa wezwanie do kapitulacji i je odrzucił. Niemcy wysłali do Kopenhagi kilka depesz z prośbą, by na wyspę przysłano choćby jednego brytyjskiego żołnierza, któremu garnizon mógłby się poddać. Brytyjczycy nikogo nie przysłali. Wyspa leżała daleko na wschodzie, w zasięgu Armii Czerwonej, a dowództwo alianckie nie zamierzało wchodzić w spór z ZSRR o to, kto ma przyjąć kapitulację jej garnizonu. Tymczasem przez porty Bornholmu nadal płynęły na zachód statki z uciekinierami i żołnierzami, którzy chcieli uniknąć radzieckiej niewoli. Według niemieckich opracowań biograficznych von Kamptz jeszcze 7 maja kazał ostrzelać radzieckie samoloty rozpoznawcze, a strona radziecka zarzucała garnizonowi, że wbrew kapitulacji z 4 maja osłania ewakuację na zachód.

Naloty na Rønne i Nexø

Radzieckie dowództwo już w drugiej połowie kwietnia rozważało desant na Bornholm i Rugię, by przerwać niemiecką ewakuację przez Bałtyk. Od 5 maja lotnictwo Floty Bałtyckiej admirała Władimira Tribuca atakowało statki w rejonie wyspy. Gdy garnizon nie złożył broni, 7 i 8 maja radzieckie samoloty szturmowe i bombowe kilkakrotnie zaatakowały porty i miasta Rønne i Nexø. Celem były statki i urządzenia portowe, ale bomby spadły też na domy. W Rønne i Nexø zniszczono według duńskich ustaleń ponad 800 budynków, a około 3 tysięcy uszkodzono. Około 3 tysiące mieszkańców Rønne straciło dach nad głową, a w Nexø uszkodzona została większość domów.

Ofiar mogło być znacznie więcej. Mieszkańców ostrzeżono przed nalotami i większość z nich zdążyła uciec z miast do schronów i na wieś. Zginęło dziesięciu Duńczyków, a kilkudziesięciu zostało rannych. Zginęli też niemieccy żołnierze i uciekinierzy. Duńskie radio nie podało wtedy wiadomości o bombardowaniu, by nie psuć radości z wyzwolenia w reszcie kraju, która od 5 maja świętowała koniec okupacji. Dla mieszkańców Bornholmu wojna skończyła się więc później i w znacznie cięższy sposób niż dla reszty Danii.

Desant 9 maja

Ostateczna kapitulacja Niemiec, podpisana 8 maja w Karlshorst, weszła w życie o 23.01 czasu środkowoeuropejskiego. Według rosyjskich opracowań zaraz potem radzieckie dowództwo nadało do garnizonu Bornholmu otwartym tekstem wezwanie do jej wykonania. Gdy odpowiedź nie nadeszła, a z wyspy wciąż wypływały statki z żołnierzami, postanowiono wysadzić desant.

Rano 9 maja z Kołobrzegu wypłynęło sześć kutrów torpedowych z kompanią piechoty liczącą 108 żołnierzy. Dowodził nimi szef sztabu tamtejszej bazy marynarki, komandor porucznik D. S. Szawcow. Po drodze kutry zatrzymały niemiecką barkę i kilka motorówek z żołnierzami. Po południu pięć kutrów wpłynęło do Rønne. Według relacji radzieckich niemiecki oficer zażądał w imieniu generała Wuthmanna, by Rosjanie opuścili wyspę, a Szawcow zagroził w odpowiedzi nalotem. Gdy Niemcy się naradzali, radzieccy żołnierze, z pomocą miejscowych, zajęli port i telegraf. Po kilku godzinach Wuthmann, jego szef sztabu i komendant morski von Kamptz poddali się. Przewieziono ich do Kołobrzegu, gdzie podpisali rozkaz kapitulacji garnizonu.

Walki na wodach wokół wyspy trwały jeszcze przez kilkanaście godzin. Radzieckie samoloty atakowały konwoje, które próbowały odpłynąć na zachód, a wieczorem 9 maja doszło do starcia radzieckich kutrów z niemieckim konwojem, który zdołał odpłynąć do Danii. W nocy na 10 maja Rosjanie zatrzymali holownik z barką, która z kilkuset żołnierzami próbowała dotrzeć do Szwecji. 10 i 11 maja na wyspę przybył cały 132 Korpus Strzelecki generała majora Fiodora Korotkowa z 2 Frontu Białoruskiego marszałka Konstantego Rokossowskiego, liczący około 7,7 tysiąca żołnierzy. Garnizon rozbrojono. Według rosyjskich danych do niewoli trafiło 11 138 niemieckich żołnierzy – wszystkich wywieziono do ZSRR – oraz wywieziono około 4,5 tysiąca niemieckich cywilów. Duńskie i niemieckie źródła mówią zwykle o około 12 tysiącach jeńców. Von Kamptz wrócił z radzieckiej niewoli dopiero z początkiem 1954 roku.

Na wyspie zostały też tysiące uciekinierów z Prus Wschodnich, Pomorza i krajów bałtyckich, którzy w ostatnich tygodniach wojny szukali tu schronienia w drodze na zachód. Ich liczbę szacuje się różnie, na kilkanaście do ponad dwudziestu tysięcy. Ci, którym przed 9 maja udało się odpłynąć do Danii lub Szwecji, uniknęli radzieckiej niewoli. Pozostałych radzieckie władze w następnych tygodniach wywiozły z wyspy. Los żołnierzy z krajów bałtyckich, którzy przedostali się przez Bałtyk do Szwecji, a w styczniu 1946 roku zostali przez nią wydani ZSRR, stał się jedną z najboleśniejszych spraw powojennej Skandynawii.

Radziecka okupacja

Danię wyzwolili Brytyjczycy, a jej rząd od pierwszych dni obawiał się, że ZSRR zechce zostać na Bornholmie na stałe. Wyspa leżała przy wyjściu z Bałtyku i kontrolowała drogę morską ku Cieśninom Duńskim, a Moskwa przez wieki interesowała się swobodą żeglugi przez nie. 15 maja rząd radziecki ogłosił, że zajął wyspę tymczasowo i odda ją Danii po rozstrzygnięciu spraw wojskowych w Niemczech. Tego samego dnia na Bornholmie objął urząd duński gubernator i administracja wróciła w ręce Duńczyków, ale na wyspie stało kilka tysięcy żołnierzy radzieckich (według różnych źródeł od około 7,7 do 10 tysięcy), a jej porty służyły okrętom Floty Bałtyckiej, które oczyszczały Bałtyk z min.

Stosunki między żołnierzami a mieszkańcami były na ogół poprawne, choć dochodziło do kradzieży i incydentów. Przy odbudowie Rønne i Nexø pomogła Szwecja, która przekazała wyspie kilkaset drewnianych domów, stojących do dziś. 5 marca 1946 roku Moskwa zawiadomiła Kopenhagę, że jest gotowa wycofać wojska, jeśli Dania sama obsadzi wyspę. 5 kwietnia 1946 roku ostatni radzieccy żołnierze opuścili Bornholm. W czasie pobytu na wyspie zmarło kilkudziesięciu z nich, głównie z powodu chorób. Pochowano ich na cmentarzu w Allinge.

Miejsce w dziejach wojny

Kapitulacja na Bornholmie należy do ostatnich aktów wojny w Europie. W tych samych dniach, tuż przed ostateczną kapitulacją Niemiec i zaraz po niej, składały broń niemieckie zgrupowania odcięte w odległych zakątkach Europy – w Kurlandii, na Wyspach Normandzkich, na Krecie i na wyspach Morza Egejskiego. Bornholm pokazał też, jak bardzo Niemcy w ostatnich dniach wojny starali się poddać zachodnim aliantom, a nie Armii Czerwonej, i jak mało brytyjskie dowództwo mogło lub chciało zrobić, by im to umożliwić.

Wyjście wojsk radzieckich z Bornholmu w 1946 roku było wyjątkiem. ZSRR rzadko opuszczał tereny, które zajęła Armia Czerwona. Część historyków wiąże tę decyzję z chęcią utrzymania Danii z dala od zachodnich sojuszy wojskowych i z uznaniem przez Zachód radzieckiej strefy wpływów w krajach bałtyckich. Gdy jednak Dania w 1949 roku przystąpiła do NATO, rząd w Kopenhadze, choć formalnie nigdy się do tego nie zobowiązał, przez całą zimną wojnę nie dopuszczał na Bornholm wojsk innych państw sojuszu. Wyspa stała się wysuniętym na wschód posterunkiem nasłuchu, z którego Duńczycy obserwowali NRD, Polskę i ZSRR. 5 marca 1953 roku, w dniu śmierci Józefa Stalina, wylądował na niej myśliwcem MiG-15 polski pilot Franciszek Jarecki, który uciekł na Zachód.