Operacja Ichi-Go

Operacja Ichi-gō była największą ofensywą lądową w dziejach armii japońskiej i ostatnią wielką kampanią wojny chińsko-japońskiej. Od połowy kwietnia do początku grudnia 1944 roku około pół miliona japońskich żołnierzy przeszło z północnego Henanu przez Hunan do Kuangsi i aż pod granicę Indochin Francuskich. Po drodze rozbili kilka chińskich stref wojennych, zdobyli Luoyang, Changsha, Hengyang, Guilin i Liuzhou oraz odebrali Amerykanom wysunięte lotniska, z których działało lotnictwo gen. Claire’a Chennaulta. Militarnie było to wielkie zwycięstwo Japonii, strategicznie niemal bezużyteczne. Politycznie kampania uderzyła jednak w rząd Czang Kaj-szeka mocniej niż jakakolwiek wcześniejsza klęska: obnażyła rozkład jego armii, doprowadziła do kryzysu w stosunkach z Waszyngtonem i do odwołania gen. Josepha Stilwella.

Nazwa i daty

Japońska nazwa Ichi-gō sakusen znaczy po prostu „operacja numer jeden”. W japońskich dokumentach używano też określenia Tairiku datsū sakusen – „operacja przebicia przez kontynent”. Całość dzieliła się na dwie części: operację Kogo (Ko-gō), czyli opanowanie kolei Pekin–Hankou w Henanie, i operację Togo (To-gō), czyli marsz wzdłuż kolei Kanton–Hankou i Hunan–Kuangsi na południe. Chińczycy nazywają te walki bitwą o Henan, Hunan i Kuangsi (Yu Xiang Gui huizhan), a jej części – bitwą w środkowym Henanie, bitwą o Changsha i Hengyang oraz bitwą o Guilin i Liuzhou.

Za początek przyjmuje się noc z 17 na 18 kwietnia 1944 roku, gdy kompania japońskiej 37 Dywizji przeprawiła się pod Zhongmou przez nowe koryto Żółtej Rzeki w Henanie. Główne siły 12 Armii przechodziły od 14 kwietnia odbudowanym mostem kolejowym, ale właściwe natarcie zaczęło się dopiero tej nocy. Za koniec – 10 grudnia 1944 roku, kiedy pod Suilu w Kuangsi czołowe oddziały japońskiej 37 Dywizji połączyły się z wysuniętym oddziałem 21 Dywizji, który nadszedł z Indochin. Tym samym na mapie powstał ciągły japoński korytarz od Mandżurii po Wietnam. Wypad w głąb Kuejczou, w którym Japończycy na początku grudnia doszli do Dushanu, zakończył się w tych samych dniach. Styczniowe walki 1945 roku o południowy odcinek kolei Kanton–Hankou i o lotniska we wschodnim Hunanie i Jiangxi traktuje się już jako dalszy ciąg, a nie część operacji.

Tło

Na początku 1944 roku Japonia przegrywała wojnę na Pacyfiku. Amerykanie zdobyli Wyspy Gilberta i lądowali na Wyspach Marshalla, okręty podwodne topiły coraz więcej transportowców, a morska droga z Azji Południowo-Wschodniej do Japonii stawała się zawodna. Cesarska Kwatera Główna zaplanowała więc na ten rok dwie wielkie ofensywy lądowe: w Birmie przeciw Indiom (operację U-gō) i w Chinach. Plan chiński zatwierdził cesarz Hirohito 24 stycznia 1944 roku. Według japońskich opracowań operacja miała dwa główne cele. Pierwszym było zniszczenie baz amerykańskiej 14 Armii Lotniczej w południowo-wschodnich Chinach, z których samoloty Chennaulta atakowały japońską żeglugę u wybrzeży i Tajwan, a ciężkie bombowce B-29 mogłyby sięgać wysp japońskich. Drugim – opanowanie ciągłej linii kolejowej od Pekinu przez Wuhan i Kanton do Indochin, która zastąpiłaby zagrożoną drogę morską. Dowództwo Chińskiej Armii Ekspedycyjnej gen. Shunroku Haty rozszerzyło te cele o rozbicie jak największej części armii chińskiej. Część historyków przypuszcza, że w Tokio liczono też, iż klęska skłoni rząd w Chongqingu do rozmów.

Siły zebrano ogromne. Według japońskich danych do operacji przeznaczono około 500 tysięcy żołnierzy (w niektórych opracowaniach 510 tysięcy), około 100 tysięcy koni, 1500 dział, 800 czołgów, 15 tysięcy pojazdów i 200 bombowców, z zapasem paliwa na osiem miesięcy i amunicji na dwa lata. Japoński historyk Takeshi Hara nazwał ją największą operacją w dziejach armii japońskiej. Liczba „ponad 600 tysięcy żołnierzy”, spotykana w niektórych chronologiach, jest zawyżona.

Chiny wchodziły w siódmy rok wojny wyczerpane. Inflacja niszczyła gospodarkę i pensje żołnierzy, oddziały same zdobywały żywność, handlowały i przemycały, korupcja rosła. Dywizje miały często połowę lub mniej etatowych stanów. W Henanie ludność dopiero co przeżyła wielki głód lat 1942–1943, pogłębiony przez rekwizycje zboża dla armii. Czang Kaj-szek od dawna ostrzegał Roosevelta, że skupienie aliantów na Europie, uzgodnione na konferencji w Teheranie po obietnicach z Kairu, zachęci Japonię do ataku. Amerykanie naciskali zarazem, by najlepsze, wyszkolone przez nich dywizje z Junnanu (tzw. siły Y) weszły do ofensywy w Birmie; w kwietniu grozili nawet wstrzymaniem dostaw Lend-Lease. Chiński wywiad źle odczytał japońskie przygotowania: sądzono, że most na Żółtej Rzece nie będzie gotowy przed majem, a ruchy wojsk na północy uznawano za pozorowane.

Przebieg: Kogo – Henan (kwiecień–czerwiec 1944)

Pierwszą fazę prowadziła japońska 12 Armia gen. Eitarō Uchiyamy z Północnochińskiego Frontu gen. Yasujiego Okamury: 37, 62 i 110 Dywizja, samodzielna brygada mieszana, 3 Dywizja Pancerna i brygada kawalerii, łącznie według różnych szacunków 60–70 tysięcy ludzi w pierwszym rzucie, a z odwodami więcej. Naprzeciw stała chińska 1 Strefa Wojenna gen. Jiang Dingwena, którego zastępcą i faktycznym dowódcą większości wojsk był gen. Tang Enbo. Na papierze strefa liczyła setki tysięcy żołnierzy, w rzeczywistości jej dywizje miały często 60–70 procent stanów, a sam Chennault nazwał te oddziały „źle zdyscyplinowanym tłumem”.

Po przeprawie pod Zhongmou Japończycy uderzyli na tyły chińskich pozycji. Rankiem 19 kwietnia zajęli Zhengzhou, 20 kwietnia główne siły 12 Armii zaatakowały 85 Armię pod Bawangcheng, a potem rozbiły chińską 23 Dywizję pod Mixianem. Czang Kaj-szek nakazał 26 kwietnia bronić Xuchangu do końca; miasto padło 1 maja, a dowódca broniącej go Nowej 29 Dywizji, gen. Lü Gongliang, zginął. Nadciągające na odsiecz armie Tang Enbo zostały rozbite w ciągu tygodnia. 9 maja japońska 27 Dywizja, idąca z południa od strony Wuhanu, połączyła się pod Queshanem z wojskami z północy – kolej Pekin–Hankou znalazła się na całej długości w rękach japońskich.

Następnie Okamura skierował 12 Armię na zachód, na Luoyang, dawną stolicę i główny ośrodek 1 Strefy Wojennej. Czang chciał powtórzyć taktykę, która wcześniej sprawdzała się w bitwach o Changsha: pozwolić Japończykom otoczyć umocnione miasto i uderzyć na ich wydłużone skrzydła. Według Jiang Dingwena zgodę na kontrnatarcie dostał jednak dopiero 1 maja, kiedy było już za późno, a łączność między sztabami niemal nie działała. Japończycy okrążyli Luoyang 14 maja i zdobyli go po walkach 23–25 maja. Zginął przy tym dowódca 36 Grupy Armii gen. Li Jiayu. Równolegle japońska 1 Armia z Shanxi przeprawiła się przez Żółtą Rzekę pod Yuanqu i weszła do Shaanxi; kontrnatarcie wojsk gen. Hu Zongnana pod Lingbao na początku czerwca odrzuciła, po czym wróciła na pozycje wyjściowe.

Klęska w Henanie miała przyczyny nie tylko wojskowe. Ludność wyczerpana głodem i rekwizycjami nie chciała pomagać własnemu wojsku. Według relacji chińskich dowódców i amerykańskiego korespondenta Theodore’a H. White’a chłopi odmawiali niszczenia dróg, rozbrajali, a niekiedy zabijali uciekających żołnierzy, przejmowali porzuconą broń; Jiang Dingwen pisał o sytuacji przypominającej powstanie chłopskie. White ocenił, że w ciągu trzech tygodni chińska armia licząca 300 tysięcy ludzi „przestała istnieć”. Straty są trudne do ustalenia: sam Tang Enbo podał dla dwóch swoich grup armii ponad 58 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych, a całe straty 1 Strefy Wojennej szacuje się na blisko 100 tysięcy. Japońska historia oficjalna (Senshi sōsho) podaje do zdobycia Luoyangu około 37,5 tysiąca zabitych i 15 tysięcy jeńców po stronie chińskiej oraz około 850 zabitych i 2500 rannych po własnej.

Przebieg: Togo – Changsha i Hengyang (maj–sierpień 1944)

Drugą, większą fazę prowadziła z Wuhanu 11 Armia gen. Isamu Yokoyamy – według japońskich danych około 200 tysięcy ludzi w kilku dywizjach, później wzmocnionych kolejnymi. Hata, awansowany w czerwcu 1944 roku na marszałka, przeniósł się 25 maja do Wuhanu, by osobiście nadzorować natarcie. Ruszyło ono 27 maja trzema kolumnami na froncie szerokim na około 150 kilometrów, na południe wzdłuż kolei Kanton–Hankou i rzeki Xiang Jiang. Bronił się tu 9 Strefa Wojenna gen. Xue Yue, która w latach 1939–1942 trzykrotnie odparła Japończyków spod Changsha, a jesienią 1943 roku walczyła w bitwie o Changde. Tym razem jej stara taktyka – odwrót z walką i spalona ziemia, a potem uderzenie na wyczerpanego przeciwnika – zawiodła, bo Japończycy szli znacznie większymi siłami i byli dobrze zaopatrzeni. Sprawę pogarszały stosunki w chińskim dowództwie: Czang podejrzewał Xue Yue o nielojalność i skąpił mu zaopatrzenia.

Changsha broniły trzy niepełne dywizje 4 Armii gen. Zhang Denenga, w sumie około 10 tysięcy ludzi przeciw około 30 tysiącom Japończyków. Dwie z nich i artylerię ustawiono na górze Yuelu po drugiej stronie rzeki. Japońskie lotnictwo zbombardowało baterie na Yuelu, piechota obeszła miasto, a przerzucanie oddziałów przez rzekę zdezorganizowało obronę – wielu żołnierzy zrozumiało niejasne rozkazy jako polecenie odwrotu. Changsha padło 18 czerwca po trzech dniach walk. Zhang Deneng został później z rozkazu Czang Kaj-szeka rozstrzelany.

Prawdziwy opór Japończycy napotkali dopiero w Hengyang, ważnym węźle kolejowym nad Xiang Jiang. Walki o miasto trwały od 23 czerwca do 8 sierpnia. Bronił go chiński 10 Korpus (10 Armia) gen. Fang Xianjue – około 17–18 tysięcy ludzi w betonowych umocnieniach, dobrze zaopatrzonych w artylerię i działa przeciwpancerne, z zalanymi polami ryżowymi od zachodu i wzgórzami od południa. 25–26 czerwca Japończycy zajęli pobliskie amerykańskie lotnisko, a 28 czerwca japońskie 68 i 116 Dywizja przypuściły pierwszy szturm. Zatrzymano go z ciężkimi stratami. Drugi szturm w dniach 11–16 lipca przesunął front tylko o jedną linię obrony. Japończycy ściągali kolejne dywizje i lotnictwo, które obróciło miasto w ruinę, podczas gdy chińskie armie odsieczy atakowały pojedynczo i bez skutku.

W Hengyang skończyła się żywność i amunicja. Chennault, którego lotnictwo wspierało obrońców, prosił gen. Stilwella o przekazanie 1000 ton zaopatrzenia z dostaw Lend-Lease dla wojsk w Hunanie. Stilwell, który kontrolował te dostawy i był pochłonięty kampanią w północnej Birmie, odmówił – według amerykańskiej historii oficjalnej był przekonany, że chińska polityka i tak nie pozwoli użyć broni przeciw Japończykom. Spór obu Amerykanów, ciągnący się od czasu utworzenia 14 Armii Lotniczej, przy Hengyang wybuchł z nową siłą. Pięć japońskich dywizji ruszyło do ostatniego szturmu 3 sierpnia, 7 sierpnia przełamało północny mur, a 8 sierpnia rano Fang Xianjue z resztką około 3 tysięcy ludzi, w większości rannych, podjął rozmowy o kapitulacji i dostał się do niewoli. We wrześniu zbiegł i w grudniu został przyjęty w Chongqingu przez Czang Kaj-szeka. Czterdzieści siedem dni obrony uczyniło z Hengyang w Chinach symbol, który ówczesna prasa porównywała ze Stalingradem. Chińskie szacunki japońskich strat przy Hengyang sięgają liczebności całej załogi lub ją przewyższają; dane japońskie są znacznie niższe.

Przebieg: Togo – Kuangsi i marsz ku Indochinom (sierpień–grudzień 1944)

Ciężkie walki o Hengyang zaniepokoiły Cesarską Kwaterę Główną. 15 czerwca Amerykanie wylądowali na Saipanie, a po upadku Marianów bombowce B-29 mogły sięgać Japonii z wysp Pacyfiku – jeden z głównych celów Ichi-gō tracił sens. W Tokio część oficerów sztabu, ostrzegając przed „drugim Imphalem”, chciała przerwać operację i przerzucić wojska na Pacyfik. Przeważył jednak szef wydziału operacyjnego płk Takushirō Hattori, który przekonywał, że lotniska w Guilin i Liuzhou trzeba zająć przed spodziewanymi walkami na Filipinach. Pod koniec sierpnia utworzono 6 Armię Frontu pod dowództwem Okamury, której podporządkowano 11 i 23 Armię. 11 Armia, uzupełniona dziesiątkami tysięcy rekrutów, ruszyła dalej wzdłuż kolei Hunan–Kuangsi i 4 września zajęła Lingling (dziś Yongzhou) z kolejnym amerykańskim lotniskiem, a 23 Armia nadchodziła od strony Kantonu.

Na początku listopada, po wstrzymaniu i wznowieniu natarcia, Japończycy uderzyli na Guilin i Liuzhou. Kuangsi było ośrodkiem władzy klik gen. Li Zongrena i gen. Bai Chongxiego, którzy uznali, że żadnego z miast nie da się utrzymać, i wycofali główne siły; w Guilin pozostało około 20 tysięcy żołnierzy, głównie niedobitki spod Hengyang. Większość mieszkańców uciekła wcześniej, a miasto spłonęło. Amerykanie wysadzili swoje bazy jeszcze przed nadejściem przeciwnika. 11 Armia, wbrew planom dowództwa frontu, natarła jednocześnie na oba miasta i do 10–11 listopada zajęła je bez spodziewanej wielkiej bitwy. W Guilin zginął dowódca 131 Dywizji gen. Kan Weiyong, który odmówił odwrotu. Hata podejrzewał później, że przywódcy Kuangsi oszczędzali swoje wojska na powojenną rozgrywkę. 24 listopada 23 Armia zajęła Nanning. Chińskie źródła przypisują Japończykom w Kuangsi śmierć ponad 200 tysięcy cywilów – w odwecie, podczas grabieży i w ogniu walk; liczby te nie zostały niezależnie zweryfikowane. 27 listopada amerykańskie samoloty z powodu błędu w zapisie celu zbombardowały zajęte przez Chińczyków miasteczko Liuzhai, zabijając według chińskich danych około tysiąca żołnierzy sztabu 4 Strefy Wojennej i wielu uchodźców.

Pod koniec listopada japońska 3 i 13 Dywizja weszły do Kuejczou i 2 grudnia doszły do Dushanu na drodze do Guiyangu, stolicy prowincji. Na drodze do Chongqingu i Kunmingu – końcowego punktu lotniczego mostu z Indii – nie było już poważnych sił. W Chongqingu wybuchła panika; nowy dowódca amerykański gen. Albert Wedemeyer przygotowywał plan obrony Kunmingu i według amerykańskich relacji rozważano nawet ewakuację rządu, czemu Czang się sprzeciwił. Japończycy byli jednak u kresu sił: linie zaopatrzenia ciągnęły się na ponad tysiąc kilometrów, brakowało paliwa i amunicji, żołnierze żyli z rabunku okolicznych wsi. Przeciw nim skierowano m.in. armie 8 Strefy Wojennej, które dotąd blokowały komunistów w północno-zachodnich Chinach, oraz dywizje przerzucone samolotami z Birmy. Japończycy wycofali się spod Dushanu, a 10 grudnia pod Suilu oddziały 37 Dywizji połączyły się z wojskami z Indochin, co dowództwo uznało za zakończenie operacji.

Kryzys wokół Stilwella

Klęski w Chinach zbiegły się z najostrzejszym kryzysem w stosunkach chińsko-amerykańskich w czasie wojny. Już jesienią 1943 roku Czang próbował pozbyć się gen. Stilwella, swojego szefa sztabu i dowódcy wojsk amerykańskich w Chinach, Birmie i Indiach. Latem 1944 roku Stilwell uznał upadek frontu za dowód, że tylko on może uratować sytuację, i przekonał gen. George’a Marshalla, by Roosevelt zażądał od Czanga powierzenia mu nieograniczonego dowództwa nad wszystkimi siłami chińskimi. Pierwsze takie wezwanie Czang przyjął wymijająco. 19 września Stilwell osobiście wręczył mu znacznie ostrzejszą depeszę prezydenta, grożącą wstrzymaniem pomocy, choć specjalny wysłannik Roosevelta Patrick Hurley prosił o zwłokę. Czang potraktował to jako upokorzenie i zagrożenie dla suwerenności Chin; zażądał odwołania Stilwella, zgadzając się przyjąć każdego innego amerykańskiego generała.

18 października Roosevelt ustąpił i odwołał Stilwella. Jego funkcje podzielono: w Chinach zastąpił go gen. Albert Wedemeyer, dowództwo nad wojskami w Birmie i Indiach przejął gen. Daniel Sultan. Odwołanie wywołało w prasie amerykańskiej falę krytyki rządu Czanga – korespondent „New York Timesa” Brooks Atkinson pisał o „politycznym triumfie umierającego, antydemokratycznego reżimu”. Wcześniej cenzura łagodziła obraz Chin nacjonalistycznych; teraz rozkład armii i korupcja aparatu państwa stały się w Stanach Zjednoczonych tematem publicznym. Na japońskim froncie także doszło do zmian: 22–23 listopada Okamura zastąpił marszałka Hatę na stanowisku dowódcy Chińskiej Armii Ekspedycyjnej.

Straty

Straty obu stron znane są tylko w przybliżeniu. Po stronie chińskiej szacunki przytaczane w literaturze (m.in. przez Coxa) mówią o około 750 tysiącach żołnierzy zabitych, rannych, wziętych do niewoli albo po prostu utraconych – zdezerterowanych lub rozproszonych tak, że ich oddziały przestały istnieć. Japońskie zestawienia podawały dziesiątki tysięcy porzuconych chińskich ciał i jeńców w każdej z faz, ale nie obejmowały całej operacji. Utracono też ogromne ilości broni i sprzętu, a Chiny straciły tereny zamieszkane przez dziesiątki milionów ludzi, z ważnymi okręgami rolniczymi i przemysłowymi.

Straty japońskie były mniejsze, ale wcale nie lekkie. Według japońskich danych do połowy listopada poległo 11 742 żołnierzy, a ponad dwa razy więcej zmarło z chorób, wyczerpania i niedożywienia; niektóre japońskie opracowania szacują łączną liczbę zmarłych do końca 1944 roku na około 100 tysięcy. Wśród ludności cywilnej ofiary szły w setki tysięcy – zginęła ona w walkach, bombardowaniach, w czasie ucieczek i z rąk żołnierzy obu armii, które żyły z rekwizycji; dokładnej liczby nie da się ustalić. Amerykanie stracili kilka głównych baz 14 Armii Lotniczej i wiele mniejszych lądowisk.

Znaczenie

Na mapie Ichi-gō była największym japońskim zwycięstwem lądowym od 1942 roku. Japończycy opanowali kolej Pekin–Hankou i – po styczniowych walkach 1945 roku – całą kolej Kanton–Hankou; formalnie można było odtąd dojechać koleją z Korei do Wietnamu. W praktyce korytarz był za długi, by go strzec, linie kolejowe nieustannie przecinali partyzanci, a przez cały korytarz przeszły pieszo do Indochin tylko dwie dywizje. Japończycy panowali w miastach i przy torach, nie na wsi. Wiosną 1945 roku, wobec zagrożenia na Pacyfiku, sami zaczęli ewakuować zdobyte tereny w Kuangsi i Hunanie.

Cel lotniczy również okazał się złudny. Bazy B-29 wokół Chengdu w Syczuanie, z których od czerwca 1944 roku bombowce atakowały Japonię i Mandżurię, nie zostały zdobyte; Amerykanie przenieśli bombowce z Chin na Mariany na początku 1945 roku głównie z powodu trudności z zaopatrzeniem drogą lotniczą przez Himalaje. Utracone wysunięte lotniska Chennaulta odbudowano dalej w głębi kraju. Operacja zaangażowała przy tym ogromne siły w czasie, gdy Japonia przegrywała na Pacyfiku, a równoległa ofensywa na Imphal kończyła się w Indiach katastrofą.

Najtrwalsze były skutki polityczne. Kampania dobiła gospodarkę i finanse rządu nacjonalistycznego, zmusiła go do reform armii (redukcji fikcyjnych etatów pod kierunkiem gen. Chen Chenga, następcy He Yingqina na stanowisku ministra wojny) i trwale nadszarpnęła prestiż Czang Kaj-szeka w Stanach Zjednoczonych. W Waszyngtonie ostatecznie uznano, że Japonię pokona się z Pacyfiku, a nie z Chin. Na tyłach japońskiego korytarza komuniści Mao Zedonga rozszerzali swoje bazy i wpływy wśród chłopów. Historyk z Cambridge Hans van de Ven uważa, że dla powojennego ładu w Azji Ichi-gō miała znaczenie porównywalne z operacją Overlord czy Bagration w Europie: osłabiony przez nią rząd Czang Kaj-szeka przegrał kilka lat później wojnę domową.