Czang Kaj-szek żąda odwołania Stilwella

15 września 1943 roku minister spraw zagranicznych Republiki Chińskiej Song Ziwen, znany na Zachodzie jako T. V. Soong, złożył prezydentowi Franklinowi Delano Rooseveltowi w Waszyngtonie memorandum o „całkowitej reorganizacji” chińskiego teatru wojny. Na pozór był to projekt techniczny: Chiny miały wejść do Połączonego Komitetu Szefów Sztabów i do alianckiej komisji przydziału uzbrojenia, a naczelnym dowódcą i szefem sztabu teatru chińskiego mieli zostać Chińczycy z amerykańskimi zastępcami. W praktyce oznaczało to usunięcie generała Josepha Stilwella, który od wiosny 1942 roku był szefem sztabu Czang Kaj-szeka, dowódcą wojsk amerykańskich w Chinach, Birmie i Indiach oraz dysponentem dostaw Lend-Lease dla Chin.

Popularne kalendaria podają pod tą datą, że Czang Kaj-szek zażądał odwołania Stilwella, ponieważ ten proponował sojusz z komunistami. Obraz wymaga uściślenia. Wrzesień 1943 roku rzeczywiście otworzył najpoważniejszy do tamtej pory kryzys wokół Amerykanina, a jedną z jego przyczyn była świeża propozycja Stilwella, by użyć przeciw Japończykom także wojsk komunistycznych. Jednak w połowie września kampanię prowadził Soong w Waszyngtonie; formalne żądanie samego generalissimusa padło dopiero w połowie października i zostało wycofane 17 października. Do faktycznego odwołania Stilwella doszło rok później, w październiku 1944 roku.

Dwa lata tarć

Stilwell przyjechał do Chin w marcu 1942 roku z rozkazami z lutego, które czyniły go jednocześnie podwładnym Czang Kaj-szeka i przedstawicielem Waszyngtonu. Ta podwójna rola od początku rodziła spięcia. Po klęsce w Birmie i pieszym odwrocie do Indii Stilwell doszedł do wniosku, że armia chińska potrzebuje gruntownej reformy: mniej, ale lepiej wyszkolonych i uzbrojonych dywizji, dowódców mianowanych za kompetencje, a nie za lojalność, oraz ofensywy lądowej, która otworzy drogę z Indii do Chin. Szkolił w tym celu chińskie dywizje w Ramgarh w Indiach (późniejsze „siły X”) i zabiegał o przygotowanie drugiego zgrupowania w Junnanie („siły Y”).

Czang Kaj-szek patrzył na to inaczej. Armia była podstawą jego władzy wobec prowincjonalnych generałów i komunistów, a amerykańskie plany jej przebudowy naruszały ten układ. Znacznie bardziej odpowiadała mu koncepcja generała Claire’a Chennaulta, dawnego dowódcy Latających Tygrysów, który obiecywał pokonanie Japończyków w Chinach siłami lotnictwa. W marcu 1943 roku jego oddziały przekształcono w 14 Armię Lotniczą, a na konferencji Trident w maju Roosevelt przyznał lotnictwu pierwszeństwo w przydziale ładunków przewożonych drogą powietrzną nad Himalajami, tzw. Garbem. Stilwell, który ostrzegał, że Japończycy odpowiedzą na naloty ofensywą lądową na lotniska, a niewyszkolona armia chińska ich nie obroni, przegrał ten spór. Prezydent uważał go przy tym za człowieka zbyt szorstkiego wobec sojusznika, którego Ameryka chciała traktować jak wielkie mocarstwo.

Wrzesień 1943: Chennault, Sun Liren i propozycja „północno-zachodnia”

Latem 1943 roku obietnice z Trident nie zostały spełnione. Przewozy nad Garbem rosły, ale wolniej, niż zakładano (w sierpniu niespełna 5,7 tys. ton, we wrześniu około 6,7 tys. ton), a obiecane Chennaultowi samoloty i zapasy docierały z opóźnieniem. Japończycy odpowiedzieli na pierwsze uderzenia 14 Armii Lotniczej zmasowanymi nalotami na jej bazy. 5 września Chennault opisał Rooseveltowi i Harry’emu Hopkinsowi swoje położenie w ponurych barwach: nie oskarżał Stilwella, ale wyliczał, ilu myśliwców i bombowców mu brakuje. 10 września z Indii nadszedł do Soonga równie pesymistyczny raport generała Sun Lirena, dowódcy chińskiej 38 Dywizji szkolonej przez Amerykanów, który skarżył się na braki w ludziach, malarię i odmowę przydzielenia mu batalionu czołgów.

Między tymi dwoma raportami, 6 września, Stilwell przedłożył Czang Kaj-szekowi plan dywersji w północno-zachodnich Chinach. Chciał w ten sposób uprzedzić japońską ofensywę, którą jego zdaniem miały sprowokować naloty Chennaulta. Wojska generałów Fu Zuoyi i Deng Baoshana miały uderzyć na linię kolejową Pekin–Suiyuan, oddziały z rejonu Xi’anu – sforsować Huang He i zagrozić Zhengzhou, a komunistyczna 18 Grupa Armii (dawna 8 Armia Marszowa) – wyjść w rejon gór Wutai i atakować kolej Pekin–Hankou. Stilwell proponował, by wszystkie te siły dostały zaopatrzenie, także komuniści. Według amerykańskiej historii oficjalnej (Charles Romanus i Riley Sunderland) była to pierwsza propozycja Stilwella, by generalissimus wydał rozkaz natarcia jednocześnie dywizjom narodowym i komunistycznym i dał komunistom coś ze swoich zapasów. Stilwell uzasadniał ją czysto wojskowo i dodawał, że plan „pokaże stopień niezawodności sił na północnym zachodzie”, czyli sprawdzi, czy Komunistyczna Partia Chin wykona rozkaz rządu.

Dla Czang Kaj-szeka był to pomysł nie do przyjęcia. Od incydentu z Nową 4 Armią w styczniu 1941 roku front jedności z komunistami istniał już głównie na papierze, a najlepsze dywizje generała Hu Zongnana, które Stilwell chciał rzucić na Japończyków, pilnowały blokady komunistycznej bazy wokół Yan’an. Uzbrajanie armii Mao Zedonga z amerykańskich dostaw oznaczałoby dla generalissimusa wzmacnianie rywala w przyszłej wojnie domowej. Sam Stilwell przewidywał w dzienniku, że propozycja zostanie potraktowana „z pogardą, na jaką zasługuje”, a pod koniec września zanotował, że przez nią „podpadł” i że powinien był wiedzieć, iż „czerwoni nie przyjmą rozkazów”.

Memorandum Soonga

Z tymi meldunkami w ręku Soong 15 września przedstawił Rooseveltowi swój plan. Bezpośrednim pretekstem była decyzja konferencji w Quebecu o utworzeniu Dowództwa Azji Południowo-Wschodniej pod wodzą wiceadmirała Louisa Mountbattena, którego zastępcą miał zostać Stilwell. Soong pisał, że nowe dowództwo wymusza przegląd pozycji Amerykanina: Stilwell był szefem sztabu teatru chińskiego, miał niezależne dowództwo nad lotnictwem USA w Chinach, Indiach i Birmie, kierował służbami zaopatrzenia, transportem lotniczym do Chin i dywizjami z Ramgarh, a Departament Wojny dał mu bez zgody Chin władzę nad chińskim programem Lend-Lease. Takie „rozkraczenie władzy” nad tyloma dziedzinami miało rodzić tarcia, które „mogą niebezpiecznie zagrozić przyszłym kampaniom”. Wszystkie wojska działające w teatrze, bez względu na narodowość, miały przejść pod rozkazy chińskiego dowódcy.

Roosevelt przekazał memorandum generałowi George’owi Marshallowi, a ten uprzejmie odmówił zmiany struktury dowodzenia. Jednym z powodów, którego Amerykanie nie mogli wyłożyć wprost, było bezpieczeństwo: od sierpnia 1943 roku wiedzieli, że Japończycy łamią chińskie szyfry, i każde dopuszczenie Chińczyków do tajnych narad było ryzykiem. Marshall poinformował o tym Soonga. Prezydent zarazem okazał zrozumienie dla skarg Chennaulta: 16 września przez Stilwella przeprosił Song Meiling, żonę generalissimusa, za opóźnienia w dostawach dla 14 Armii Lotniczej, a Marshalla poprosił, by „energicznie popchnął” uzgodnione plany.

Atak na Stilwella miał też drugi front – w Chongqingu. Generalissimusowi powtarzano plotki, że Amerykanin chce go odsunąć, oddać sprawy cywilne Soongowi, a armię generałowi Chen Chengowi, czyli w praktyce sobie samemu. Paradoksalnie w tym samym czasie Stilwell zyskał nieoczekiwanych sojuszników. Song Meiling i jej siostra Song Ailing, żona ministra finansów Kong Xiangxiego, zaprosiły go we wrześniu na rozmowę i zaoferowały współpracę. Ich motywy pozostają niejasne; historycy wskazują na rywalizację obu sióstr z bratem, T. V. Soongiem. Song Meiling tłumaczyła Stilwellowi, jak przedstawiać sprawy mężowi, i przestrzegała go przed błędami w rodzaju propozycji „północno-zachodniej”.

Październikowe przesilenie

Kryzys dojrzał w październiku. Do Indii przylecieli Mountbatten i generał Brehon Somervell, szef amerykańskich służb zaopatrzenia, wysłany przez Roosevelta, by przedstawić Czang Kaj-szekowi nowe dowództwo. W Nowym Delhi Soong oznajmił Somervellowi, że prezydent zgodził się już odwołać Stilwella – w Waszyngtonie Somervell nic o tym nie słyszał. W Chongqingu generalissimus, przy Soongu w roli tłumacza, jasno zażądał natychmiastowego usunięcia Amerykanina. Marshall, który cenił Stilwella jako dowódcę i szkoleniowca, ale wiedział, że nie ma on poparcia prezydenta, rozważał już przeniesienie go i zastąpienie Somervellem.

Szalę przechylił Mountbatten. Gdy 16 października przybył do Chongqingu i dowiedział się o żądaniu, oświadczył, że nie chce używać wojsk chińskich, jeśli tuż przed rozpoczęciem działań odbierze się im dowódcę, który szkolił je od dwóch lat. Dla Stilwella żądanie było szokiem: generalissimus odpowiadał ostatnio na jego memoriały, a Song Meiling była jego sojuszniczką. Następnego dnia za Stilwellem ujęły się obie siostry Song, a nawet szef sztabu armii chińskiej He Yingqin, z którym Amerykanin był skłócony. Wieczorem 17 października Song Meiling wezwała Stilwella do rezydencji męża i nakłoniła go do pojednania. Stilwell zapewnił Czang Kaj-szeka, że ma na celu tylko dobro Chin, a generalissimus postawił dwa warunki: by Amerykanin rozumiał różnicę między obowiązkami naczelnego dowódcy i szefa sztabu oraz by „unikał kompleksu wyższości”. W dzienniku Stilwell skwitował to słowami „sam bełkot”, ale formalnie obaj się pogodzili. Według Romanusa i Sunderlanda generalissimus sprzeciwiał się przede wszystkim podwójnemu statusowi Stilwella, odpowiedzialnego zarówno przed nim, jak i przed Waszyngtonem.

Miejsce w wojnie

Wrześniowo-październikowy kryzys skończył się zwycięstwem Stilwella, ale tylko pozornym. Przyniósł on stały zawód Amerykanina, który odtąd poświęcał się głównie kampanii w północnej Birmie i budowie Drogi Ledo, w Chinach uważając swoje możliwości za wyczerpane. Zasadnicze spory – o pierwszeństwo lotnictwa Chennaulta, o kontrolę nad Lend-Lease i o reformę armii – pozostały nierozstrzygnięte, a na konferencji w Kairze w listopadzie 1943 roku Roosevelt nadal zabiegał o Czang Kaj-szeka jako partnera wielkiej czwórki.

Przewidywania Stilwella spełniły się w 1944 roku, gdy rozpoczęta w kwietniu japońska operacja Ichi-gō zmiotła chińskie armie i zajęła wysunięte lotniska 14 Armii Lotniczej. Latem 1944 roku do Yan’an przybyła amerykańska misja wojskowa „Dixie”, a Waszyngton zaczął domagać się, by Stilwell objął dowództwo wszystkich sił chińskich, łącznie z komunistycznymi. Dopiero ten nacisk, zwłaszcza ostra depesza Roosevelta z 19 września 1944 roku, którą Stilwell osobiście wręczył generalissimusowi, doprowadził do zerwania: Czang Kaj-szek zażądał jego odwołania, a w październiku 1944 roku Roosevelt się na nie zgodził. Następcą Stilwella w Chinach został generał Albert Wedemeyer. Wątek „sojuszu z komunistami”, łączony często z wrześniem 1943 roku, był więc w tym okresie dopiero zalążkiem; pełną wagę zyskał w 1944 roku i później w amerykańskich sporach o to, „kto stracił Chiny”.