Początek operacji Ichi-Go

W nocy z 17 na 18 kwietnia 1944 roku kompania japońskiego 227 pułku piechoty z 37 Dywizji przeprawiła się przez nowe koryto Żółtej Rzeki pod Zhongmou w prowincji Henan i uderzyła na tyły chińskich pozycji. Równocześnie przez odbudowany most kolejowy na północ od Zhengzhou przechodziły od kilku dni dywizje japońskiej 12 Armii gen. por. Eitarō Uchiyamy. Tak zaczęła się operacja Ichi-gō („operacja numer jeden”), w Japonii zwana też operacją przebicia przez kontynent (Tairiku Datsū Sakusen), a w Chinach bitwą o Henan, Hunan i Kuangsi. Jej pierwszą fazą była operacja Kogo – bitwa o środkowy Henan, której celem było opanowanie całej linii kolejowej z Pekinu do Hankou.

W wielu kalendariach mowa o „ponad 600 tysiącach” japońskich żołnierzy. Opracowania japońskie i zachodnie podają skromniejsze, choć wciąż ogromne liczby: zwykle około 500 tysięcy ludzi (polska Wikipedia – 510 tysięcy), 17 dywizji piechoty, dywizję pancerną i kilka samodzielnych brygad, około 800 czołgów, 1500 dział, 15 tysięcy pojazdów i 70–100 tysięcy koni. Nie wszystkie te siły ruszyły 17 kwietnia – w Henanie walczyło w pierwszym rzucie kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy, a reszta weszła do akcji w kolejnych miesiącach. Zgadza się natomiast cel, o którym wspominają te same kalendaria: lotniska, z których amerykańskie bombowce atakowały japońską żeglugę i mogły sięgnąć Japonii. Drugim, równie ważnym celem była lądowa droga z Chin Północnych do Indochin Francuskich. Japoński historyk wojskowości Takeshi Hara nazwał Ichi-gō największą operacją w dziejach armii japońskiej.

Dlaczego Japonia uderzyła w Chinach

Na początku 1944 roku japoński obwód obronny na Pacyfiku pękał. Amerykanie zajęli Wyspy Gilberta i Marshalla, w lutym rozbili bazę na Truk, a okręty podwodne topiły japońskie statki szybciej, niż stocznie mogły je zastępować. Coraz trudniej było przewozić drogą morską ropę, kauczuk i rudy z Azji Południowo-Wschodniej. W sztabie generalnym w Tokio od lata 1943 roku rozważano więc plan lądowego połączenia: ciągu linii kolejowych od Mandżurii i Korei przez Pekin, Hankou i Kanton aż do granicy Indochin. Japońskie garnizony w Chinach miały je opanować i utrzymać, bo flota nie była już w stanie zapewnić bezpiecznych szlaków morskich.

Drugim powodem były amerykańskie lotniska. Od 1942 roku w południowo-wschodnich Chinach działało lotnictwo gen. Claire’a Chennaulta, w marcu 1943 roku przekształcone w 14 Armię Lotniczą. Jego bombowce z baz w Guilinie, Liuzhou, Hengyangu i Suichuanie atakowały żeglugę na Jangcy i u wybrzeży. 25 listopada 1943 roku amerykańskie i chińskie samoloty zbombardowały lotnisko pod Xinzhu na Tajwanie – ten pierwszy duży amerykański nalot z Chin na Tajwan zniszczył według amerykańskich danych kilkadziesiąt japońskich samolotów i wywołał w Tokio poważny niepokój. Japończycy wiedzieli też, że Amerykanie przygotowują w Chinach bazy dla nowych ciężkich bombowców B-29 Superfortress, zdolnych dolecieć do wysp japońskich. Około 300 tysięcy przymusowo zmobilizowanych chłopów i 75 tysięcy robotników kontraktowych budowało niemal gołymi rękami cztery wielkie lotniska wokół Chengdu w Syczuanie; Połączone Kolegium Szefów Sztabów zatwierdziło plan nalotów (operacja Matterhorn) 10 kwietnia 1944 roku, a pierwszy B-29 wylądował pod Chengdu 24 kwietnia.

W styczniu 1944 roku plan zatwierdzono. Według części opracowań cesarz Hirohito zaaprobował go 24 stycznia. Między autorami planu nie było jednak zgody co do celu. Hideki Tōjō, który w lutym objął także stanowisko szefa sztabu generalnego, miał według japońskiej literatury polecić, by ograniczyć się do zniszczenia lotnisk i „nie okazywać zbędnej chciwości”, tymczasem szef sekcji operacyjnej sztabu generalnego płk Takushirō Hattori obstawał przy pełnym korytarzu kolejowym. Dowództwo Chińskiej Armii Ekspedycyjnej, na którego czele stał gen. Shunroku Hata, dodało do celów rozbicie wojsk chińskich, które mogłyby lotniska odbudować. Część japońskich historyków przypuszcza również, że wielkie zwycięstwo w Chinach miało poprawić pozycję Japonii przed ewentualnymi rokowaniami.

Chiny w siódmym roku wojny

Japońskie uderzenie trafiło w państwo skrajnie wyczerpane. Rząd Czang Kaj-szeka, który jesienią 1943 roku objął także urząd przewodniczącego Rządu Narodowego, od siedmiu lat prowadził wojnę bez przemysłu wybrzeża, odcięty od morza, a od 1942 roku – po utracie Birmy – zaopatrywany tylko drogą lotniczą przez Himalaje. Galopująca inflacja niszczyła pensje urzędników i żołd żołnierzy. Armia, by przetrwać, uprawiała własne pola, handlowała i przemycała towary przez linię frontu; rekrutów brano siłą z wiosek, a wielu umierało z głodu i chorób, zanim dotarło do jednostek. Amerykańscy obserwatorzy i chińscy krytycy rządu zgodnie opisywali spadek dyscypliny i rozkwit korupcji w dowództwach.

Spór o strategię dzielił też sojuszników. W Kairze Czang zgodził się na wielką ofensywę w Birmie pod warunkiem dużego zaangażowania aliantów zachodnich, lecz po konferencji kairskiej i teherańskiej obietnice te w dużej części cofnięto. W styczniu 1944 roku Czang ostrzegał prezydenta Franklina Delano Roosevelta, że Japończycy wykorzystają słabość Chin. Tymczasem gen. Joseph Stilwell, od lat skonfliktowany z Czangiem, prowadził wyszkolone przez Amerykanów chińskie dywizje w dolinie Hukawng w północnej Birmie i domagał się, by z Junnanu ruszyły na Birmę także wojska „Y”. Na początku kwietnia Waszyngton zagroził wstrzymaniem dostaw Lend-Lease, jeśli te najlepsze chińskie oddziały nie zostaną użyte w Birmie; przekroczyły one Saluin w maju, gdy w Henanie było już po bitwie.

Chiński wywiad od marca spodziewał się japońskiej ofensywy, ale źle odczytał jej kierunek. Sądzono, że most na Żółtej Rzece nie będzie przejezdny przed majem, a ruchy wojsk na północy uważano za pozorowane; większego uderzenia oczekiwano na południu. Środkowym Henanem dowodził 1 Rejon Wojenny gen. Jiang Dingwena, którego zastępca, gen. Tang Enbo, faktycznie kierował większością wojsk. Na papierze w północnych Chinach Czang miał około 400 tysięcy żołnierzy, lecz wiele dywizji liczyło znacznie mniej ludzi, niż przewidywały etaty, i brakowało im artylerii, amunicji i transportu.

Henan po wielkim głodzie

Prowincja, na którą spadło uderzenie, dopiero wychodziła z jednej z najcięższych katastrof tej wojny. Henan był od 1938 roku przecięty frontem: wschód zajmowali Japończycy, zachód należał do rządu w Chongqingu. Wiosną i latem 1942 roku przyszła susza, a w 1943 roku także szarańcza, tymczasem władze po obu stronach frontu nadal ściągały zboże na wyżywienie wojsk. Chiński podatek gruntowy płacony w naturze nie został na czas obniżony, a lokalni urzędnicy i oficerowie handlowali zapasami. Wybuchł głód, który trwał do wiosny 1943 roku. Według amerykańskiego historyka Lloyda Eastmana prowincję opuściło nawet 3 miliony ludzi, głównie uciekając na zachód, do Shaanxi; mówiono o przypadkach kanibalizmu i sprzedawaniu dzieci.

Liczba ofiar pozostaje sporna. Oficjalne zestawienie z 1943 roku podawało prawie 1,5 miliona, ale obejmowało ono także uciekinierów i spadek urodzeń. Eastman szacował zmarłych z głodu na 2–3 miliony, natomiast australijski badacz Anthony Garnaut, opierając się na danych demograficznych, uważa, że było ich znacznie mniej niż milion, prawdopodobnie około 700 tysięcy. Świat dowiedział się o głodzie głównie dzięki reportażowi Theodore’a H. White’a w tygodniku „Time” z marca 1943 roku; jego relacja rozgniewała Czanga, ale zmusiła władze do pomocy.

Pamięć o głodzie i o rekwizycjach przesądziła o postawie chłopów rok później. Wojska Tang Enbo miały w Henanie złą sławę; według przytaczanego przez historyków powiedzenia prowincję nawiedziły „cztery plagi: powódź, susza, szarańcza i Tang Enbo”. Gdy w kwietniu i maju 1944 roku armie 1 Rejonu Wojennego zaczęły się cofać, w wielu miejscach – jak relacjonowali amerykańscy dziennikarze i dyplomaci, a za nimi Eastman i inni historycy – miejscowa ludność odmawiała pomocy, nie niszczyła dróg mimo rozkazów, zabierała porzuconą broń, a nawet rozbrajała i zabijała uciekających żołnierzy. Dla rządu w Chongqingu był to szczególnie bolesny sygnał: wieś, na której opierała się chińska wojna, odwróciła się od jego armii.

Przeprawa przez Żółtą Rzekę

Od czerwca 1938 roku, gdy chińscy żołnierze przekopali wał pod Huayuankou, Żółta Rzeka płynęła na wschód od Zhengzhou nowym korytem i rozległymi rozlewiskami, które od tamtej pory dzieliły front w Henanie. Japończycy trzymali na południowym brzegu jedynie niewielki przyczółek przy zniszczonym moście kolejowym linii Pekin–Hankou. Od końca 1943 roku saperzy odbudowywali ten most, wykorzystując zapasy materiałów sprowadzone z Mandżurii, i pod koniec marca 1944 roku znów kursowały po nim pociągi. 14 kwietnia zaczęto przerzucać przez rzekę oddziały 12 Armii: 37, 62 i 110 Dywizję Piechoty, 7 Samodzielną Mieszaną Brygadę, 4 Brygadę Kawalerii i 3 Dywizję Pancerną. Całością kierowało dowództwo Armii Północnochińskiej gen. Yasuji Okamury.

Właściwe natarcie zaczęło się w nocy z 17 na 18 kwietnia. Według japońskich opracowań pododdział 227 pułku przeprawił się przez nowe koryto pod Zhongmou, na wschód od Zhengzhou, i wyszedł na tyły chińskiej obrony. Już 18 kwietnia linia chińska nad rzeką była przełamana, 19 kwietnia rano Japończycy weszli do Zhengzhou, a 20 kwietnia główne siły 12 Armii uderzyły na chińską 85 Armię broniącą wzgórz pod Bawangcheng, w pobliżu mostu. Chińskie pozycje, przez sześć lat traktowane jako bezpieczne zaplecze rzecznej zapory, nie wytrzymały uderzenia czołgów wspieranych przez lotnictwo, którego przewaga była według japońskich danych przytłaczająca – w całej kampanii henańskiej Japończycy wykonali około 2700 lotów bojowych, Chińczycy około 400.

Czang Kaj-szek zamierzał powtórzyć sposób, który wcześniej sprawdził się pod Changsha: pozwolić Japończykom podejść pod ufortyfikowane i zaopatrzone na kilka tygodni miasto – tym razem Luoyang – i uderzyć na ich wydłużone skrzydła. Dowodzący rejonem wojennym gen. Jiang Dingwen twierdził później, że o zgodę na kontratak prosił już 23 i 24 kwietnia, a otrzymał ją dopiero 1 maja, gdy było za późno. Łączność między sztabami była zła, rozkazy przychodziły z opóźnieniem, a odwody kierowano w niewłaściwe miejsca. Japończycy zamiast iść prosto na Luoyang skręcili na południe, wzdłuż linii kolejowej, by okrążać i niszczyć chińskie armie w polu.

Rozpad frontu w Henanie

W kolejnych tygodniach 1 Rejon Wojenny rozsypał się. 30 kwietnia 37 Dywizja zaatakowała Xuchang, którego Czang kazał bronić do końca; miasto padło 1 maja, a dowódca obrony, gen. Lü Gongliang z Nowej 29 Dywizji, zginął. Armie Tang Enbo, które próbowały przyjść z odsieczą, zostały w pierwszych dniach maja rozbite w polu, a ich dowódca stracił kontrolę nad oddziałami. 9 maja japońskie kolumny z północy i południa spotkały się na linii kolejowej i cała trasa z Pekinu do Wuhanu znalazła się w rękach japońskich. Luoyang Japończycy okrążyli w połowie maja i zdobyli 25 maja; w odwrocie zginął gen. Li Jiayu, dowódca 36 Grupy Armii. Pościg sięgnął aż przełęczy Tongguan na granicy Shaanxi.

Straty obu stron są znane tylko w przybliżeniu. Tang Enbo meldował, że dwie podległe mu grupy armii straciły ponad 58 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych, a łączne straty 1 Rejonu Wojennego szacuje się na około 100 tysięcy. Japońska historia oficjalna podaje do zdobycia Luoyangu około 37,5 tysiąca zabitych i 15 tysięcy wziętych do niewoli Chińczyków oraz około 850 zabitych i 2500 rannych Japończyków. Theodore White pisał, że w ciągu trzech tygodni „chińska armia licząca 300 tysięcy ludzi przestała istnieć”, a amerykańskie raporty mówiły o „symbolicznym oporze”. Chińskie źródła wypominały Tang Enbo utratę kilkudziesięciu miast w nieco ponad miesiąc.

Miejsce w wojnie

Henan był dopiero początkiem. 27 maja 11 Armia gen. Isamu Yokoyamy ruszyła z Wuhanu na południe, rozpoczynając fazę Togo: 18 czerwca padła Changsha, której Chińczycy bronili skutecznie w latach 1939–1942, a Hengyang, broniony przez 10 Armię gen. Fanga Xianjue, wytrzymał oblężenie do 8 sierpnia. Jesienią Japończycy wkroczyli do Kuangsi, w listopadzie zajęli Guilin, Liuzhou i Nanning, a w grudniu połączyli się z wojskami idącymi z Indochin. Amerykanie stracili po kolei wysunięte lotniska 14 Armii Lotniczej. Bombowce B-29 z baz pod Chengdu wykonały pierwszy nalot na Japonię 15 czerwca 1944 roku, ale trudności z zaopatrzeniem przez Himalaje i zagrożenie ze strony Ichi-gō sprawiły, że wkrótce przeniesiono je na Mariany.

Klęska w Henanie otworzyła ostatni akt konfliktu między Czangiem a Stilwellem. Waszyngton zażądał oddania Amerykaninowi dowództwa nad wszystkimi siłami chińskimi; Czang odmówił i w październiku 1944 roku Roosevelt odwołał Stilwella. Według szacunków przytaczanych w literaturze Chiny straciły w całej operacji do 750 tysięcy żołnierzy, licząc także tych, którzy po prostu się rozproszyli. Japonia osiągnęła swe cele terytorialne, lecz nie zdążyła wykorzystać lądowego korytarza do przewozu surowców, a lotniska odbudowano dalej na zachodzie. Najtrwalszym skutkiem operacji okazało się osłabienie wojska i autorytetu rządu Kuomintangu oraz rosnące przekonanie Amerykanów, że chińscy komuniści Mao Zedonga są poważną siłą. Wiosną 1944 roku Japonia uderzyła zarazem w dwóch miejscach Azji: w Chinach i – w ramach operacji U-Go – na Imphal i Kohimę w Indiach. Pod Imphalem poniosła klęskę, w Chinach odniosła jedno z ostatnich wielkich zwycięstw lądowych tej wojny – zwycięstwo, które nie zmieniło już jej położenia.