Konferencja kairska

22 listopada 1943 roku do Kairu przyleciał prezydent Stanów Zjednoczonych Franklin Delano Roosevelt. Czekali tam na niego już premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill oraz przywódca Chin Czang Kaj-szek z żoną Song Meiling. Jeszcze tego samego dnia rozpoczęła się konferencja nosząca kryptonim „Sextant” („Sekstant”), jedyne w czasie wojny spotkanie przywódców zachodnich mocarstw z przywódcą Chin. Jej głównym tematem było to, jak pokonać Japonię: jak odbić Birmę, otworzyć lądową drogę zaopatrzenia do Chin i jak zorganizować wspólne działania w Azji Południowo-Wschodniej. Rozmowy z Chińczykami trwały do 26 listopada. Tego dnia uzgodniono tekst wspólnego oświadczenia, znanego jako deklaracja kairska, które zapowiadało, że Japonia zostanie pozbawiona wszystkich zdobyczy od 1914 roku, Chiny odzyskają Mandżurię, Tajwan i Peskadory, a Korea „we właściwym czasie” stanie się wolna i niepodległa.

Spotkanie odbywało się w dwóch odsłonach. Pierwsza, z udziałem Czang Kaj-szeka, przypadła na 22–26 listopada. Potem Roosevelt i Churchill polecieli do Teheranu na rozmowy ze Stalinem, a po powrocie, w dniach 2–7 grudnia, wznowili obrady w Kairze już bez Chińczyków. Kryptonim „Sextant” obejmował obie części. Spotykana w kalendariach informacja, że 26 listopada konferencja się zakończyła, a uczestnicy ukończyli deklarację kairską, jest więc prawdziwa w odniesieniu do części chińskiej: tego dnia zakończyły się rozmowy z Czangiem, a tekst deklaracji był gotowy. Opublikowano go jednak dopiero 1 grudnia, gdy zgodę na niego wyraził Stalin.

Dlaczego Kair, a nie jedno spotkanie czterech

Pomysł spotkania przywódców narodził się latem i jesienią 1943 roku. Na konferencji ministrów spraw zagranicznych w Moskwie Amerykanie przeforsowali, wbrew sceptycyzmowi Brytyjczyków i Rosjan, by deklarację o powszechnym bezpieczeństwie podpisał także ambasador Chin. Dla sekretarza stanu Cordella Hulla i dla samego Roosevelta Chiny miały być po wojnie jednym z „czterech policjantów”, mocarstw odpowiedzialnych za pokój na świecie. Roosevelt chciał więc rozmawiać z Czang Kaj-szekiem jak z równym partnerem.

Nie dało się jednak posadzić Czanga przy jednym stole ze Stalinem. ZSRR nie był w stanie wojny z Japonią, z którą od kwietnia 1941 roku wiązał go pakt o neutralności, i Stalin nie zamierzał drażnić Tokio, spotykając się z przywódcą walczących z nią Chin. Czang ze swej strony nie ufał Moskwie, która wspierała chińskich komunistów Mao Zedonga. Rozwiązaniem było rozdzielenie spotkań: najpierw Kair z Chińczykami, potem Teheran ze Stalinem. Według większości relacji Stalin zapowiadał początkowo, że do Kairu przyjedzie Wiaczesław Mołotow, ale wycofał się z tego, gdy dowiedział się o obecności Czanga.

Churchill, który obawiał się, że Roosevelt zbyt wiele obieca Chińczykom kosztem Europy, zabiegał o wcześniejsze dwustronne spotkanie brytyjsko-amerykańskie, by uzgodnić stanowisko przed rozmowami ze Stalinem. Roosevelt odmówił, nie chcąc, by Rosjanie i Chińczycy odnieśli wrażenie, że zachodni alianci dogadują się za ich plecami. Wybór Kairu budził obawy o bezpieczeństwo, bo miejsce szybko przestało być tajemnicą. Brytyjczycy otoczyli jednak okolice piramid w Gizie silną ochroną przeciwlotniczą i wojskami.

Uczestnicy i miejsce obrad

Churchill przypłynął do Aleksandrii na pokładzie krążownika liniowego HMS „Renown” i 21 listopada był już w Kairze. Tego samego dnia przylecieli Czang Kaj-szek i Song Meiling, która przez całą konferencję była tłumaczką męża, a w praktyce jedną z głównych negocjatorek strony chińskiej. Roosevelt przepłynął Atlantyk na pancerniku USS „Iowa” do Oranu, odwiedził w Tunisie gen. Dwighta Eisenhowera i rankiem 22 listopada wylądował w Kairze. Zamieszkał w willi amerykańskiego posła w Egipcie Alexandra Kirka, Churchill w willi brytyjskiego ministra rezydenta na Bliskim Wschodzie Richarda Caseya. Obrady toczyły się w hotelu Mena House u stóp piramid.

Przywódcom towarzyszyły liczne delegacje. Z Rooseveltem przybyli jego najbliższy doradca Harry Hopkins, szef sztabu prezydenta adm. William Leahy, szef sztabu armii gen. George Marshall, dowódca floty adm. Ernest King i dowódca lotnictwa armii gen. Henry Arnold. Brytyjską delegację tworzyli m.in. szef Imperialnego Sztabu Generalnego gen. Alan Brooke, szef sztabu lotnictwa marsz. Charles Portal, pierwszy lord morski adm. Andrew Cunningham i minister spraw zagranicznych Anthony Eden. Z Azji przyjechali naczelny dowódca sojuszniczy w Azji Południowo-Wschodniej adm. Louis Mountbatten, gen. Joseph Stilwell, szef sztabu Czanga i dowódca wojsk amerykańskich w Chinach, Birmie i Indiach, oraz dowódca 14 Armii Lotniczej w Chinach gen. Claire Chennault. Stronę chińską reprezentowali, obok Czanga i jego żony, sekretarz generalny Najwyższej Rady Obrony Narodowej Wang Chonghui oraz generałowie Shang Zhen, Lin Wei i Zhou Zhirou.

Zaledwie kilka tygodni wcześniej Czang Kaj-szek objął urząd przewodniczącego Rządu Narodowego i wyjazd do Kairu był jego pierwszym wystąpieniem na forum wielkich mocarstw. Dla Chin, które od 1937 roku samotnie, a od grudnia 1941 roku w koalicji, prowadziły wojnę z Japonią, a zarazem jeszcze w styczniu 1943 roku musiały zabiegać o zniesienie zachodnich praw eksterytorialnych, był to symboliczny awans do grona „wielkich”.

Birma i Zatoka Bengalska

Pierwsze posiedzenie plenarne z udziałem trzech przywódców odbyło się 23 listopada przed południem. Mountbatten, który od października kierował nowym dowództwem SEAC, przedstawił plany kampanii na sezon suchy 1944 roku. Lądowa ofensywa w północnej Birmie, nazwana „Tarzan”, przewidywała natarcie brytyjskiego IV Korpusu z rejonu Imphalu, marsz chińskich dywizji Stilwella z Ledo w kierunku Myitkyiny, zrzut oddziałów dalekiego zasięgu Orde’a Wingate’a na tyły japońskie i uderzenie chińskich wojsk z Junnanu przez rzekę Saluin. Celem było otwarcie lądowego połączenia między Indiami a Chinami, utraconego w 1942 roku wraz z Drogą Birmańską. Równolegle Mountbatten przygotowywał desant morski na Andamany w Zatoce Bengalskiej, noszący kryptonim „Buccaneer”.

Czang od początku stawiał sprawę jasno: Birma jest kluczem do całej kampanii w Azji, a lądowa ofensywa ma sens tylko wtedy, gdy towarzyszyć jej będzie silna operacja morska, która zwiąże japońskie lotnictwo i flotę. Jego wojska nie miały ruszyć z Junnanu bez takiej gwarancji. Churchill był temu niechętny. Nie widział związku między walkami w dżungli północnej Birmy a desantem na wyspach odległych o setki kilometrów, flota brytyjska była wciąż zaangażowana na Morzu Śródziemnym i na Atlantyku, a okręty desantowe potrzebne były do inwazji na Francję i do operacji, które premier planował na Morzu Egejskim. Sam wolał w przyszłości uderzenie na Sumatrę, jako krok w stronę odzyskania Singapuru.

Przez kolejne dni stanowisko chińskie zmieniało się kilkakrotnie. Czang zgadzał się na plan „Tarzan”, po czym wycofywał zgodę, stawiał nowe warunki i domagał się zwiększenia dostaw lotniczych przez Himalaje, tzw. „Garb”, do 10 tysięcy ton miesięcznie. Amerykańscy sztabowcy tłumaczyli mu, że nie da się jednocześnie pompować większej ilości zaopatrzenia drogą powietrzną i budować z Indii drogi lądowej. Brooke pisał w dzienniku z wyraźną irytacją o rozmowach z Chińczykami, a Marshall i Stilwell, który przez lata zmagał się z Czangiem i we wrześniu omal nie został przez niego odwołany, wyjeżdżali z Kairu bez przekonania, że chińskie wojska z Junnanu rzeczywiście ruszą. Roosevelt, kierując się względami politycznymi, obiecał jednak Czangowi, że w ciągu kilku najbliższych miesięcy alianci przeprowadzą w Zatoce Bengalskiej dużą operację desantową. Brytyjczycy przyjęli to bez entuzjazmu, a do żadnego pisemnego zobowiązania nie doszło.

Spory anglo-amerykańskie

Kair był także miejscem trudnych rozmów między samymi zachodnimi aliantami. Sprawy chińskie zajęły szefom sztabów więcej czasu, niż Brytyjczycy chcieli, a odsunęły na bok kwestie europejskie, które Churchill pragnął uzgodnić z Rooseveltem przed spotkaniem ze Stalinem. Premier przekonywał, że trzeba wykorzystać okazję na Morzu Śródziemnym: utrzymać nacisk we Włoszech, zdobyć Rodos i otworzyć drogę na Morze Egejskie, by wciągnąć do wojny Turcję. Niepowodzenie wyprawy na Dodekanez, przypieczętowane właśnie upadkiem Leros 16 listopada, tylko utwierdziło Amerykanów w podejrzeniach, że Brytyjczycy szukają pretekstów do odsunięcia inwazji na Francję. Marshall i King bronili terminu operacji „Overlord” ustalonego na konferencji w Quebecu i niechętnie patrzyli na każdą operację, która mogłaby odebrać jej okręty desantowe. W Kairze nie rozstrzygnięto tych sporów; odłożono je do rozmów ze Stalinem.

Adm. King przypominał też, że Japonię pokona się przede wszystkim na Pacyfiku, a nie na lądzie azjatyckim. Właśnie w tych dniach amerykańska ofensywa na środkowym Pacyfiku wchodziła w nową fazę: 20 listopada piechota morska wylądowała na Tarawie, a na Salomonach od początku miesiąca trwały walki o przyczółek na Bougainville. Znaczenie Chin jako bazy do ostatecznego uderzenia na Japonię zaczynało w oczach amerykańskich planistów maleć, choć Roosevelt nie przestawał zabiegać o utrzymanie ich w wojnie, a bombowce B-29 miały w 1944 roku zacząć naloty na Japonię z lotnisk w Syczuanie.

Rozmowy Roosevelta z Czangiem

Najważniejsze rozmowy polityczne odbyły się w cztery oczy. Wieczorem 23 listopada Roosevelt podejmował Czanga i Song Meiling obiadem w swojej willi. Amerykanie nie sporządzili z tej rozmowy protokołu; jej przebieg znany jest głównie z chińskiego podsumowania, później opublikowanego. Według niego obaj przywódcy zgodzili się, że Mandżuria, Tajwan i Peskadory powinny wrócić do Chin, a Korea uzyskać niepodległość. Roosevelt pytał, czy Chiny chciałyby objąć wyspy Riukiu; Czang miał odpowiedzieć, że wystarczyłaby wspólna chińsko-amerykańska okupacja i zarząd powierniczy. Rozmawiano o udziale Chin w okupacji Japonii, o reparacjach i o przyszłości monarchii japońskiej, której los Czang wolał pozostawić samym Japończykom. Obaj zgadzali się, że Indochiny Francuskie nie powinny wrócić do Francji jako kolonia. Roosevelt namawiał też Czanga do porozumienia z komunistami i utworzenia szerszego rządu jeszcze w czasie wojny, a Czang chciał, by prezydent uzyskał od Stalina zapewnienie o poszanowaniu suwerenności Chin w Mandżurii.

25 listopada, w amerykańskie Święto Dziękczynienia, Roosevelt wydał obiad dla Churchilla i jego córki Sary i sam kroił indyka. Tego samego dnia w ogrodzie prezydenckiej willi powstała słynna fotografia Czanga, Roosevelta, Churchilla i Song Meiling siedzących obok siebie.

Deklaracja kairska

Pierwszy projekt wspólnego oświadczenia przygotował 24 listopada Harry Hopkins. Tekst poprawiali Roosevelt, stały podsekretarz w Foreign Office Alexander Cadogan i sam Churchill, a ze strony chińskiej konsultował go Wang Chonghui. Najwięcej dyskusji wywołał ustęp o Korei. W projekcie amerykańskim mowa była o jej niepodległości „w możliwie najbliższym czasie”; po poprawkach w ostatecznym tekście znalazło się sformułowanie „in due course” — „we właściwym czasie”. Historycy tłumaczą tę zmianę tym, że Brytyjczycy, myślący o przyszłości własnego imperium, nie chcieli zobowiązań, które mogłyby posłużyć za precedens w sprawie kolonii. Tekst był gotowy 26 listopada, ostatniego dnia rozmów z Chińczykami. Nie był podpisany: miał formę komunikatu prasowego.

Deklaracja stwierdzała, że misje wojskowe trzech państw uzgodniły przyszłe operacje przeciwko Japonii, a trzej wielcy sojusznicy zamierzają wywierać na nią „nieustępliwy nacisk” na morzu, lądzie i w powietrzu. Walczą, by powstrzymać i ukarać agresję Japonii, nie pragną żadnych korzyści dla siebie i nie myślą o rozszerzeniu terytorium. Ich celem jest pozbawienie Japonii wszystkich wysp na Pacyfiku, które zajęła od początku pierwszej wojny światowej w 1914 roku — chodziło przede wszystkim o dawne niemieckie wyspy, które jako mandat Ligi Narodów przypadły Japonii po wojnie — oraz zwrot Republice Chińskiej wszystkich terytoriów, które Japonia „ukradła Chińczykom”, takich jak Mandżuria, Formoza i Peskadory. Japonia miała zostać usunięta także ze wszystkich innych terytoriów zdobytych „przemocą i chciwością”. Trzy mocarstwa, „pamiętając o zniewoleniu narodu Korei”, postanowiły, że Korea we właściwym czasie stanie się wolna i niepodległa. Cele te miały zostać osiągnięte przez „poważne i długotrwałe operacje” prowadzące do bezwarunkowej kapitulacji Japonii — zasady ogłoszonej przez Roosevelta w styczniu 1943 roku w Casablance.

Każde z wymienionych terytoriów miało swoją historię. Tajwan i Peskadory Chiny utraciły w 1895 roku na mocy traktatu z Shimonoseki, Korea była od 1910 roku wcielona do Cesarstwa Japońskiego, a Mandżurię japońska Armia Kwantuńska zajęła po incydencie mukdeńskim w 1931 roku i przekształciła w państwo marionetkowe Mandżukuo. Deklaracja nie wspominała natomiast o Riukiu ani o Sachalinie i Kurylach, których los miał się rozstrzygnąć w rozmowach ze Stalinem.

Roosevelt i Churchill zabrali tekst do Teheranu. Stalin, z którym rozmawiano o nim 30 listopada, nie zgłosił zastrzeżeń, choć ZSRR nie przystąpił formalnie do oświadczenia. Komunikat podano do publicznej wiadomości wieczorem 1 grudnia 1943 roku (w Waszyngtonie o 19.30), gdy przywódcy zachodni byli jeszcze w Teheranie. Ze względów bezpieczeństwa mówił on jedynie o konferencji „w Afryce Północnej”.

Wyjazd do Teheranu i druga część obrad

Czang Kaj-szek i Song Meiling opuścili Kair 27 listopada. Tego samego dnia Roosevelt i Churchill polecieli do Teheranu. Tam Stalin obiecał, że ZSRR przystąpi do wojny z Japonią po pokonaniu Niemiec, a trzej przywódcy potwierdzili inwazję na Francję wiosną 1944 roku, uzupełnioną desantem w południowej Francji. Ta ostatnia decyzja przesądziła o losie obietnicy złożonej Czangowi: okrętów desantowych nie starczało na wszystko.

Gdy 2 grudnia Roosevelt i Churchill wrócili do Kairu, Brytyjczycy naciskali na rezygnację z operacji „Buccaneer”. 5 grudnia Roosevelt ustąpił i operację odwołano; Czang, powiadomiony o tym depeszą prezydenta, zareagował rozgoryczeniem, domagając się w zamian dużej pożyczki i dodatkowych dostaw. W drugiej części obrad, 4–6 grudnia, uczestniczył prezydent Turcji İsmet İnönü, którego alianci bezskutecznie namawiali do przystąpienia do wojny. Szefowie sztabów zatwierdzili ogólny plan pokonania Japonii, w którym główną rolę przypisano dwóm natarciom na Pacyfiku — przez wyspy środkowego Pacyfiku i przez Nową Gwineę ku Filipinom. 7 grudnia, w drodze powrotnej, Roosevelt powiadomił Eisenhowera, że to on obejmie dowództwo inwazji na Europę.

Miejsce w wojnie

Pod względem wojskowym konferencja kairska przyniosła niewiele. Wielka ofensywa w Birmie, o której rozmawiano, nie doszła do skutku w zapowiadanym kształcie: zamiast niej wiosną 1944 roku toczyły się ograniczone działania Stilwella na północy i druga wyprawa czinditów, a inicjatywę przejęli Japończycy, uderzając na Imphal i Kohimę. Chińskie wojska z Junnanu przekroczyły Saluin dopiero w maju 1944 roku, pod silną presją amerykańską. W tym samym czasie japońska operacja Ichi-gō zadała armii Czanga ciężkie klęski, a stosunki między nim a Stilwellem i Waszyngtonem pogorszyły się aż do odwołania Stilwella jesienią 1944 roku. Spotkanie w Kairze, które miało potwierdzić pozycję Chin jako mocarstwa, okazało się szczytem wojennego prestiżu Czang Kaj-szeka.

Znacznie trwalsze skutki miała deklaracja. Ogłoszono ją niespełna miesiąc po konferencji w Tokio (5–6 listopada 1943), na której Japonia i rządy od niej zależne przedstawiały Strefę Wspólnego Dobrobytu Wielkiej Azji Wschodniej jako wyzwolenie Azji spod władzy Zachodu. Dla Koreańczyków i Chińczyków dokument z Kairu był pierwszym publicznym zobowiązaniem mocarstw co do ich przyszłości. W lipcu 1945 roku proklamacja poczdamska, wydana w trakcie konferencji poczdamskiej, stwierdzała, że warunki deklaracji kairskiej „zostaną wykonane”, a Japonia przyjęła ją w akcie kapitulacji. Po wojnie Mandżuria i Tajwan wróciły pod władzę Republiki Chińskiej, Korea została jednak podzielona wzdłuż 38 równoleżnika między strefy okupacyjne ZSRR i USA, a wyspy mandatowe przeszły pod zarząd amerykański.

Deklaracja kairska stała się później przedmiotem sporów prawnych. Po wycofaniu się rządu Czanga na Tajwan w 1949 roku zarówno Chińska Republika Ludowa, jak i Republika Chińska powoływały się na nią jako na podstawę chińskiej suwerenności nad wyspą. Przeciwnicy tego poglądu wskazywali, że był to niepodpisany komunikat prasowy, a traktat z San Francisco z 1951 roku mówił jedynie o zrzeczeniu się przez Japonię praw do Tajwanu, nie wskazując nowego suwerena. W 1955 roku Churchill sam określił deklarację w Izbie Gmin jako zbiór ogólnych oświadczeń, a Eden — jako wyraz intencji. Spór o jej znaczenie trwa do dziś.