Joseph Stilwell

Joseph Warren Stilwell był najbardziej znanym, a zarazem najbardziej spornym amerykańskim dowódcą wojny w Azji kontynentalnej. Oficer piechoty, który spędził w Chinach łącznie kilkanaście lat i mówił po chińsku, w lutym 1942 roku został wysłany do Chongqingu jako szef sztabu Czang Kaj-szeka i dowódca wojsk amerykańskich w Chinach, Birmie i Indiach. Przez prawie trzy lata próbował przebudować armię chińską, odbić Birmę i otworzyć lądową drogę do Chin, ścierając się bez przerwy z generalissimusem, z Brytyjczykami i z dowódcą amerykańskiego lotnictwa w Chinach. Odwołany w październiku 1944 roku, stał się w Stanach Zjednoczonych symbolem uczciwego żołnierza, którego pokonał skorumpowany reżim, a dla innych przykładem dowódcy, którego upór i pogarda dla sojuszników zaszkodziły wspólnej sprawie. Jego dzieje są kluczem do zrozumienia, dlaczego sojusz amerykańsko-chiński, zawarty z takimi nadziejami po Pearl Harbor, przyniósł obu stronom tyle rozczarowań.

Młodość i West Point

Urodził się 19 marca 1883 roku w Palatce na Florydzie, w rodzinie od pokoleń osiadłej w stanie Nowy Jork, i dorastał w Yonkers. Ojciec, lekarz, wychowywał go surowo i religijnie, co wywołało w chłopcu trwałą niechęć do kościoła. W szkole średniej był dobrym uczniem i sportowcem, ale także prowodyrem psot. Ojciec postanowił, że syn pójdzie nie na Yale, jak planowano, lecz do akademii wojskowej West Point. Stilwell okazał tam talent do języków, był najlepszy na roku z francuskiego, biegał w drużynie przełajowej i grał w futbol; przypisuje mu się też wprowadzenie do akademii koszykówki. Ukończył ją w 1904 roku z 32. lokatą na 124 absolwentów.

Pierwszy przydział zaprowadził go na Filipiny, gdzie amerykańska armia tłumiła jeszcze resztki partyzantki. Później uczył w West Point, a w 1910 roku ożenił się z Winifred Smith; mieli pięcioro dzieci. W 1911 roku, podczas drugiej służby na Filipinach, po raz pierwszy odwiedził Chiny, akurat w czasie rewolucji, która obaliła dynastię Qing. Ta podróż zapoczątkowała jego związek z krajem, który miał określić resztę jego życia.

Wojna we Francji i pierwsze lata w Chinach

W I wojnie światowej Stilwell służył we Francji jako oficer wywiadu. Jako szef oddziału wywiadowczego IV Korpusu uczestniczył w planowaniu ofensywy pod Saint-Mihiel we wrześniu 1918 roku i w działaniach w Woëvre, za co otrzymał Medal za Wybitną Służbę.

W 1919 roku został pierwszym oficerem armii wysłanym na naukę języka chińskiego, najpierw na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, a od 1920 roku w Pekinie. Chiny były wtedy podzielone między rywalizujących generałów, a kraj nawiedzały klęski głodu. W 1921 roku Stilwell kierował jako główny inżynier budową drogi w prowincji Shanxi, prowadzoną w ramach pomocy dla głodujących, a w 1922 roku budową drogi w Shaanxi na terenie kontrolowanym przez generała Feng Yuxianga. Pracując ramię w ramię z chińskimi robotnikami, nabrał przekonania, które zachował na zawsze: zwykły chiński chłop, dobrze traktowany, nakarmiony i dowodzony, jest wytrzymałym i dzielnym żołnierzem, a winę za słabość chińskich armii ponoszą ich dowódcy.

Po powrocie do Stanów Zjednoczonych w 1923 roku ukończył kursy w Szkole Piechoty w Fort Benning i w Szkole Dowodzenia i Sztabu Generalnego w Fort Leavenworth. W latach 1926–1929 znów był w Chinach jako dowódca batalionu 15 Pułku Piechoty w Tiencinie, jednostki strzegącej amerykańskich interesów w północnych Chinach. Przez kilka miesięcy służył tam pod okiem zastępcy dowódcy pułku, podpułkownika George’a Marshalla. Była to znajomość, która miała zdecydować o jego karierze. W 1927 roku, w czasie Wyprawy Północnej wojsk Kuomintangu, Stilwell odbył niebezpieczną podróż rozpoznawczą do Xuzhou i z bliska obserwował rozpad armii północnych generałów.

Fort Benning i „Octowy Joe”

W latach 1929–1933 Stilwell kierował wydziałem taktyki Szkoły Piechoty w Fort Benning, ściągnięty tam przez Marshalla, który był zastępcą komendanta szkoły. Obaj przeprowadzili tzw. rewolucję z Benning: zamiast rozbudowanych rozkazów pisemnych i sztywnych schematów uczono oficerów prostych poleceń, szybkiej oceny sytuacji i improwizacji w terenie. Wielu późniejszych generałów II wojny światowej przeszło przez ich ręce. Stilwell bywał bezlitosny w krytyce ćwiczeń. Jeden z dotkniętych jego uwagami oficerów narysował karykaturę generała wyłaniającego się z butelki octu. Stilwell przypiął ją na tablicy, sfotografował i rozesłał przyjaciołom, a przydomek „Vinegar Joe”, „Octowy Joe”, przylgnął do niego na zawsze. Na biurku trzymał żartobliwą maksymę w fałszywej łacinie, Illegitimi non carborundum, „Nie daj się draniom”.

Attaché w Pekinie

W latach 1935–1939 był attaché wojskowym amerykańskiego poselstwa w Pekinie (wówczas Beiping). Obserwował stamtąd rosnącą japońską presję na północne Chiny, a od lipca 1937 roku, po incydencie na moście Marco Polo, pełnowymiarową wojnę chińsko-japońską. Jeździł na fronty, rozmawiał z chińskimi i japońskimi oficerami i drobiazgowo analizował przebieg bitew, od walk o Szanghaj przez upadek Nankinu po bitwę o Xuzhou z chińskim zwycięstwem pod Tai’erzhuangiem w 1938 roku. Doszedł do wniosku, że armia japońska jest groźna, ale nie niezwyciężona, a armia chińska cierpi przede wszystkim z powodu złego dowodzenia, braku broni i korupcji. Jego raporty były w Waszyngtonie jednymi z najlepszych źródeł wiedzy o tej wojnie.

Po powrocie do kraju w 1939 roku Stilwell, już generał brygady, dowodził brygadą 2 Dywizji Piechoty w Teksasie, a w 1940 roku, jako generał major, sformował i wyszkolił w Fort Ord w Kalifornii 7 Dywizję Piechoty. Dbałość o zwykłych żołnierzy i lekceważenie ceremoniału zjednały mu tam drugi przydomek, „Uncle Joe”. Latem 1941 roku objął III Korpus i podczas wielkich manewrów uchodził za jednego z najlepszych dowódców korpusów w armii.

Misja w Chinach

Po ataku na Pearl Harbor Stilwell został wyznaczony na dowódcę planowanej inwazji na francuską Afrykę Północną, nazwanej wtedy kryptonimem Gymnast. Gdy jednak Chiny poprosiły o wysokiego rangą amerykańskiego oficera na szefa sztabu Czanga, naczelnego dowódcy chińskiego teatru wojny ustanowionego po konferencji Arcadia, a pierwszy kandydat, generał Hugh Drum, uznał to stanowisko za zbyt podrzędne, Marshall zaproponował Stilwella. 23 stycznia 1942 roku Stilwell przyjął misję słowami: „Pojadę tam, gdzie mnie poślą”, a 2 lutego otrzymał rozkazy. Miał być szefem sztabu Czanga, dowódcą wojsk amerykańskich w Chinach, Birmie i Indiach, zarządcą pomocy w ramach Lend-Lease i dowódcą tych wojsk chińskich, które generalissimus mu przydzieli. Awansowany na generała porucznika, na początku marca dotarł do Chin.

Klęska w Birmie

Gdy Stilwell przybył na miejsce, Japończycy po katastrofie nad Sittangiem zdobywali właśnie Rangun. Czang powierzył mu, przynajmniej formalnie, dowództwo chińskich 5 i 6 Armii, które weszły do Birmy, by bronić Drogi Birmańskiej. W praktyce chińscy generałowie, jak Du Yuming, często czekali na potwierdzenie rozkazów z Chongqingu, a sam generalissimus przyjeżdżał do Birmy i wydawał polecenia z pominięciem Stilwella. Chińska 200 Dywizja broniła się dzielnie pod Toungoo, a pułk Sun Lirena uratował w kwietniu okrążoną pod Yenangyaung brytyjską 1 Dywizję Birmańską, ale kampania zakończyła się klęską. Pod koniec kwietnia Japończycy zajęli Lasho i przecięli Drogę Birmańską.

Stilwell odmówił ewakuacji samolotem i w maju 1942 roku poprowadził pieszo grupę ponad stu ludzi, żołnierzy, lekarzy, pielęgniarki i cywilów, przez dżunglę i góry do Imphalu w Indiach, narzucając tempo, które jego ludzie nazwali „krokiem Stilwella”. Przeprawa trwała około dwóch tygodni i zakończyła się bez strat. W Delhi powiedział dziennikarzom: „Twierdzę, że dostaliśmy cholerne lanie. Wyrzucono nas z Birmy i to jest upokarzające. Uważam, że powinniśmy dowiedzieć się, dlaczego tak się stało, wrócić i odbić ją”. Ta szczerość zjednała mu sympatię Amerykanów, zmęczonych komunikatami o „planowych odwrotach”. Czang uznał jednak jego odejście od wojsk za porzucenie chińskich dywizji, z których wiele przedzierało się do Indii i Junnanu z ciężkimi stratami.

Ramgarh, Garb i Droga Ledo

Po utracie Birmy Chiny można było zaopatrywać tylko drogą lotniczą nad Himalajami, zwaną „Garbem” (The Hump). Stilwell uważał, że to nie wystarczy. W Ramgarh w Indiach założył ośrodek, w którym Amerykanie szkolili i uzbrajali chińskich żołnierzy wycofanych z Birmy; pod koniec 1942 roku przebywało tam ponad 30 tysięcy ludzi. Jego plan zakładał odbicie północnej Birmy, budowę drogi z Ledo w Asamie do Drogi Birmańskiej i wyposażenie trzydziestu, a później kolejnych chińskich dywizji, które razem z Amerykanami miały kiedyś uderzyć na Japończyków w Chinach.

Ten plan wciągnął go w trzy konflikty naraz. Czang chciał dostaw i samolotów, ale nie chciał oddawać obcemu dowództwu najlepszych dywizji ani ryzykować ich w Birmie dla odzyskania brytyjskiej kolonii. Generał Claire Chennault, dawny dowódca Latających Tygrysów, a od 1943 roku dowódca 14 Armii Lotniczej, przekonywał generalissimusa i Roosevelta, że Japonię da się pokonać z powietrza, i rywalizował ze Stilwellem o skąpe dostawy przewożone nad Garbem. Brytyjczycy w Indiach, z generałem Archibaldem Wavellem na czele, nie mieli ani sił, ani ochoty na wielką ofensywę w Birmie, a Stilwell otwarcie podejrzewał ich, że bardziej dbają o imperium niż o wojnę z Japonią. W dzienniku nie szczędził pogardliwych określeń ani Brytyjczykom, ani Czangowi, którego nazywał „Orzeszkiem”.

Od 1943 roku Stilwell pełnił jednocześnie kilka funkcji: był szefem sztabu Czanga, dowódcą wojsk amerykańskich na teatrze Chiny–Birma–Indie, zastępcą naczelnego dowódcy nowego Dowództwa Azji Południowo-Wschodniej, admirała Louisa Mountbattena, oraz dowódcą chińsko-amerykańskich wojsk na froncie północnej Birmy. W Kairze w listopadzie 1943 roku spotkał się z Rooseveltem, Churchillem i Czangiem. Na przełomie 1943 i 1944 roku jego chińskie dywizje wyszkolone w Indiach ruszyły w głąb doliny Hukawng, a amerykański oddział dalekiego rozpoznania Franka Merrilla, zwany Maruderami Merrilla, obchodził japońskie pozycje przez dżunglę. 17 maja 1944 roku Chińczycy i Amerykanie zaskoczyli Japończyków, zdobywając lotnisko pod Myitkyiną, ale samo miasto broniło się do początku sierpnia. Stilwell, który żądał od wycieńczonych chorobami żołnierzy walki do ostatka, popadł w ostry konflikt z dowódcami Maruderów i brytyjskich czinditów Orde’a Wingate’a. Zdobycie Myitkyiny było jednak jego największym sukcesem: lotnisko pozwoliło skrócić trasę lotów do Chin, a droga z Ledo mogła ruszyć dalej.

Odwołanie

W 1944 roku japońska operacja Ichi-gō rozbiła chińskie armie w środkowych i południowych Chinach i zajęła lotniska Chennaulta, potwierdzając ostrzeżenia Stilwella, że bez silnych wojsk lądowych lotnictwo nie utrzyma baz. 1 sierpnia 1944 roku Stilwell otrzymał czwartą gwiazdkę generalską. Marshall i Roosevelt uznali, że tylko Stilwell może uratować sytuację, i we wrześniu Roosevelt wysłał Czangowi depeszę o tonie ultimatum, żądając, by „natychmiast” powierzył Stilwellowi nieograniczone dowództwo nad wszystkimi swoimi siłami. Stilwell sam wręczył depeszę generalissimusowi i zapisał w dzienniku z triumfem, że „harpun trafił małego drania prosto w splot słoneczny”. Czang uznał żądanie za największe upokorzenie w życiu i zamach na suwerenność Chin. Zażądał odwołania Stilwella, a wysłannik prezydenta Patrick Hurley poparł go, pisząc, że Stilwell jest wartościowym człowiekiem, ale nie potrafi współpracować z Czangiem. 19 października 1944 roku Roosevelt odwołał Stilwella. Jego obowiązki w Chinach przejął generał Albert Wedemeyer, a teatr Chiny–Birma–Indie podzielono na dwa.

Ostatnie lata

Po kilku miesiącach urlopu Stilwell objął w styczniu 1945 roku dowództwo Wojsk Lądowych Armii (Army Ground Forces), odpowiedzialnych za szkolenie i mobilizację wojsk lądowych w kraju. Gdy w czerwcu 1945 roku na Okinawie zginął dowódca 10 Armii, generał Simon Bolivar Buckner, Stilwell zastąpił go już po zakończeniu walk o wyspę i przygotowywał armię do inwazji na Japonię. 2 września 1945 roku był obecny na pokładzie pancernika USS Missouri podczas podpisania aktu kapitulacji Japonii, a kilka dni później przyjął kapitulację wojsk japońskich na wyspach Riukiu. Od marca 1946 roku dowodził 6 Armią w San Francisco. Publicznie występował w obronie amerykańskich żołnierzy pochodzenia japońskiego, którzy po powrocie z wojny spotykali się z wrogością; wręczając rodzinie poległego sierżanta Kazuo Masudy Krzyż za Wybitną Służbę, mówił, że prawdziwym Amerykaninem jest ten, kto oddaje życie za amerykańskie ideały. Zmarł na raka żołądka 12 października 1946 roku w Presidio w San Francisco, wciąż w czynnej służbie. Na łożu śmierci otrzymał odznakę piechoty bojowej, z której był ponoć bardziej dumny niż z wielu orderów. Jego prochy rozsypano nad Oceanem Spokojnym.

Znaczenie

Stilwell był znakomitym oficerem liniowym i znawcą Chin, ale złym dyplomatą w miejscu, które wymagało przede wszystkim dyplomacji. Przekonany o własnej racji, pogardliwy wobec Brytyjczyków i Czanga, nie rozumiał, a może nie chciał zrozumieć, że jako szef sztabu nie ma w Chinach takiej władzy, jaką Marshall miał w Waszyngtonie, i że generalissimus, po latach samotnej wojny, broni nie tylko kraju, ale i swojej władzy. Jego dzienniki, wydane w 1948 roku jako The Stilwell Papers, i nagrodzona Pulitzerem biografia pióra Barbary Tuchman z 1971 roku utrwaliły obraz uczciwego żołnierza zdradzonego przez skorumpowany reżim; ten obraz zaważył na amerykańskiej debacie o „utracie Chin” po zwycięstwie komunistów Mao Zedonga w 1949 roku. Część historyków, jak Rana Mitter, ocenia dziś surowiej jego upór i strategię, a łagodniej postępowanie Czanga. Pewne jest, że chińskie dywizje wyszkolone pod jego okiem należały do najlepszych w armii chińskiej, a droga z Ledo, którą Czang nazwał Drogą Stilwella, połączyła w 1945 roku Indie z Chinami. W Chongqingu jego dawna rezydencja jest dziś muzeum.