Brytyjczycy zdobywają Maungdaw

9 stycznia 1944 roku oddziały 5 Indyjskiej Dywizji Piechoty gen. mjr. Harolda Briggsa weszły do Maungdaw, miasteczka w północnym Arakanie, nad szerokim estuarium rzeki Naf, która oddzielała Birmę od Bengalu. Japończycy nie bronili samego miasta. Wycofali się kilka kilometrów na południe i wschód, na umocnione wzgórza wokół wsi Razabil, które zamykały drogę przez pasmo Mayu. Zajęcie Maungdaw było pierwszym wyraźnym zyskiem drugiej brytyjskiej ofensywy w Arakanie, prowadzonej przez XV Korpus gen. por. Philipa Christisona.

W kalendariach Maungdaw bywa opisywane jako „krytyczny port dla zaopatrzenia aliantów”. To określenie jest przesadzone. Maungdaw było małym portem rzecznym z kilkoma pomostami. Opracowania kampanii nazywają je zwykle po prostu „małym portem” (small port). Główne zaopatrzenie dla wojsk na granicy birmańskiej szło przez Kalkutę i Ćottogram, a dla Chin – mostem powietrznym nad Himalajami. Maungdaw miało jednak realne znaczenie lokalne. Przez estuarium Naf mogły do niego dopływać małe jednostki z wybrzeża Bengalu, co odciążało jedyną, rozmiękającą w porze deszczowej drogę, którą zaopatrywano dywizję Briggsa. Dla XV Korpusu był to więc ważny punkt zaopatrzenia, ale nie port o znaczeniu dla całego alianckiego wysiłku w Azji.

Klęska pierwszej ofensywy

Arakan to wąski pas wybrzeża Birmy nad Zatoką Bengalską, odcięty od reszty kraju górami Arakan Yoma. Jego północną część tworzy półwysep Mayu. Biegnie przez niego zalesione pasmo wzgórz, które rozdziela nadmorską równinę z Maungdaw od doliny rzeki Kalapanzin z miasteczkiem Buthidaung. Oba miasta łączyła droga poprowadzona śladem dawnej linii kolejowej z 1918 roku, przez dwa tunele. Na końcu półwyspu leżała wyspa i port Akjab z lotniskiem, z którego japońskie samoloty mogły atakować Bengal.

Po utracie Birmy wiosną 1942 roku gen. Archibald Wavell chciał szybko pokazać, że armia indyjska potrafi przejść do natarcia. Celem pierwszej ofensywy w Arakanie, rozpoczętej w grudniu 1942 roku, był właśnie Akjab. 14 Indyjska Dywizja doszła na początku stycznia 1943 roku niemal do końca półwyspu. Tam utknęła przed japońskimi bunkrami pod Donbaik. Kolejne frontalne natarcia, w lutym i marcu, załamywały się pod ogniem z dobrze ukrytych stanowisk z bali i ziemi. Wiosną japońska 55 Dywizja przeszła do kontrataku. Jej oddziały przeprawiały się przez rzeki i wzgórza, które Brytyjczycy uważali za nieprzebyte, i odcinały kolejne brygady. W maju 1943 roku Brytyjczycy opuścili Buthidaung i Maungdaw i cofnęli się prawie do punktu wyjścia, na granicę Indii.

Klęska była bardziej moralna niż terytorialna. Rozbudowywana w pośpiechu armia indyjska miała wielu niewyszkolonych żołnierzy, wyczerpane jednostki trzymano zbyt długo na pierwszej linii, a jedna dywizja dowodziła zbyt wieloma brygadami. Malaria wyłączała z walki więcej ludzi niż Japończycy. W szeregach szerzył się mit japońskiego żołnierza jako niepokonanego „mistrza dżungli”. Dowódca Armii Wschodniej gen. Noel Irwin został odwołany. W ostatniej fazie kampanii operacyjne dowództwo w Arakanie objął gen. por. William Slim, który na tym doświadczeniu zbudował nowe metody walki.

Nowa armia, nowe metody

Jesienią 1943 roku zmieniła się cała struktura dowodzenia. Na konferencji w Quebecu postanowiono utworzyć osobne Dowództwo Azji Południowo-Wschodniej, którego szefem został Louis Mountbatten (Mountbatten dowódcą w Azji Południowo-Wschodniej). Wojska lądowe na froncie birmańskim podlegały 11 Grupie Armii gen. George’a Giffarda, a jej główną siłą stała się utworzona w październiku 1943 roku 14 Armia pod dowództwem Slima. Arakan był jej najbardziej wysuniętym na południe odcinkiem.

Slim i jego dowódcy wyciągnęli z pierwszej kampanii kilka wniosków. Dywizje przeszły długie szkolenie w dżungli, z naciskiem na patrole, walkę nocną i poruszanie się poza drogami. Patrole miały też przełamać mit japońskiej niezwyciężoności: drobne, wygrane starcia przekonywały żołnierzy, że przeciwnika można pokonać. Wprowadzono codzienne dawki mepakryny przeciw malarii i wysunięte ośrodki leczenia tuż za frontem, by chorzy nie wyjeżdżali setki kilometrów na tyły. Najważniejsza była nowa zasada taktyczna. Oddział odcięty przez Japończyków nie miał się wycofywać ani przebijać za wszelką cenę. Miał się okopać w zwartym „boksie” i czekać na zaopatrzenie z powietrza, a japońskie kolumny, które go obeszły, miały same znaleźć się w okrążeniu między nim a odwodami.

Zmieniło się też położenie w powietrzu. W 1943 roku do Indii dotarły pierwsze myśliwce Supermarine Spitfire, które przeniesiono na lotniska wokół Ćottogramu. Od grudnia 1943 roku zaczęły zadawać japońskiemu lotnictwu nad Arakanem dotkliwe straty, a kolejne zwycięstwa nad zatoką i wybrzeżem dały aliantom przewagę w powietrzu, bez której zaopatrywanie okrążonych oddziałów byłoby niemożliwe. Wiązało się to z końcem japońskich ataków na Bengal (Koniec japońskich nalotów na Kalkutę).

Natarcie na Maungdaw

XV Korpus ruszył powoli w listopadzie 1943 roku. Na nadmorskiej równinie, na zachód od pasma Mayu, nacierała 5 Indyjska Dywizja Briggsa – weterani walk w Afryce Wschodniej i na Pustyni Zachodniej. W dolinie Kalapanzin, na wschód od wzgórz, szła 7 Indyjska Dywizja gen. mjr. Franka Messervy’ego. Jeszcze dalej na wschód, w dolinie rzeki Kaladan, posuwała się 81 Dywizja Zachodnioafrykańska, zaopatrywana wyłącznie z powietrza. Saperzy 7 Dywizji przebudowali wąską ścieżkę przez wzgórza, przełęcz Ngakyedauk (żołnierze nazywali ją „Okeydoke”), w drogę zdolną przyjąć ciężarówki i czołgi. U jej wschodniego wylotu, pod Sinzweya, powstała duża baza zaopatrzeniowa korpusu.

Naprzeciw stała japońska 55 Dywizja (dowódca gen. por. Tadashi Hanaya), część 28 Armii (dowódca gen. por. Shōzō Sakurai). Większość jej batalionów skupiono w rejonie Mayu jako grupę pod dowództwem gen. mjr. Tokutarō Sakurai. Japończycy nie zamierzali bronić każdej wsi. Ich linię oparto na umocnieniach wokół Razabil, w rejonie tuneli i pod Buthidaung, gdzie bunkry wkopane w strome wzgórza tworzyły – jak pisali Brytyjczycy – „fortecę”.

Natarcie nabierało tempa w grudniu, a 9 stycznia 1944 roku 5 Dywizja zajęła Maungdaw. Północny Arakan, zamieszkany w większości przez muzułmanów, przeżył w 1942 roku, po wycofaniu się Brytyjczyków, krwawe starcia między muzułmanami a buddystami arakańskimi, które podzieliły region na odrębne strefy. Od tej chwili przez estuarium Naf mogły docierać do frontu łodzie z zaopatrzeniem.

Przed Razabil

Zajęcie Maungdaw nie otworzyło drogi dalej. Następnym celem były tunele i Buthidaung, a dostępu do nich broniły japońskie pozycje wokół Razabil i wzgórza nazwanego przez Brytyjczyków od jego kształtu „Żółwiem”. Do końca stycznia 5 Dywizja przygotowywała natarcie: podciągano artylerię, czołgi M3 Lee 25 Pułku Dragonów, a lotnictwo bombardowało wzgórza. Pierwsze ataki na Razabil pod koniec miesiąca nie przyniosły powodzenia. Japońskie bunkry, przykryte grubą warstwą bali i ziemi, wytrzymywały ostrzał, a ich załogi wracały na stanowiska, gdy tylko ustawał ogień. W tym samym czasie na drugim końcu frontu birmańskiego, w północnej Birmie, chińskie dywizje Josepha Stilwella posuwały się powoli w głąb doliny Hukawng (Chińczycy w dolinie Hukawng).

Brytyjczycy nie wiedzieli jeszcze, że Japończycy szykują własne uderzenie. Dowództwo japońskiej Armii Obszaru Birma planowało na wiosnę 1944 roku wielką ofensywę przeciw Imphalowi i Kohimie w Indiach (operacja U-Go). Zanim ruszy, chciało związać w Arakanie brytyjskie odwody. Temu miało służyć natarcie 55 Dywizji pod kryptonimem Ha-Go.

Co przyszło potem

Na początku lutego 1944 roku grupa Tokutarō Sakurai przeniknęła przez rozproszone linie 7 Dywizji, obeszła je od północy i 6 lutego zaatakowała jej sztab. Messervy przedarł się z częścią sztabu do bazy pod Sinzweya. Tak zaczęła się bitwa o „Admin Box” – bazę zaopatrzeniową, której bronili kucharze, kierowcy, saperzy i pośpiesznie ściągnięte oddziały, przy wsparciu czołgów. Zgodnie z nową zasadą okrążone oddziały nie cofały się. Od 11 lutego transportowce Douglas C-47 Dakota RAF i USAAF zrzucały im amunicję i żywność. Według danych podawanych w brytyjskich opracowaniach wykonały 714 lotów i zrzuciły ok. 2300 ton zaopatrzenia. Japończycy liczyli na zdobyczne zapasy i to oni zaczęli głodować. Do 23 lutego bitwa była rozstrzygnięta, a 26 lutego Sakurai przerwał operację. Brytyjczycy naliczyli na polu bitwy ok. 5 tys. ciał japońskich żołnierzy. Straty alianckie były wyższe w liczbach bezwzględnych, ale po raz pierwszy w tej wojnie wojska brytyjskie i indyjskie odparły duże japońskie natarcie i utrzymały pole bitwy.

W marcu 1944 roku 5 Dywizja zdobyła wreszcie Razabil i „Żółwia”, a 7 Dywizja – Buthidaung. Tunele zajęła na początku kwietnia brytyjska 36 Dywizja. Wtedy jednak uwaga przeniosła się na północ. Japońska ofensywa na Imphal i Kohimę ruszyła w marcu, a 5 i 7 Indyjską Dywizję przerzucono z Arakanu drogą lotniczą na nowy front. Akjab, cel obu kampanii arakańskich, pozostał w japońskich rękach aż do stycznia 1945 roku.

Zajęcie Maungdaw było więc niewielkim sukcesem, ale otworzyło kampanię, w której armia Slima po raz pierwszy sprawdziła swoje nowe metody: szkolenie, walkę z malarią, przewagę w powietrzu i zaopatrzenie okrążonych oddziałów z powietrza. Te same metody kilka miesięcy później rozstrzygnęły o klęsce Japończyków pod Imphalem i Kohimą, największej porażce armii japońskiej na lądzie do tego czasu, i otworzyły aliantom drogę do odzyskania Birmy w 1945 roku. Sam Arakan pozostał frontem drugorzędnym, a o określeniu „krytyczny port” trzeba powiedzieć, że Maungdaw było ważne przede wszystkim dla zaopatrzenia jednego korpusu, który właśnie tam walczył.