Kampania birmańska (1942)

Około 20 stycznia 1942 roku główne siły japońskiej 55 Dywizji przekroczyły góry na granicy tajlandzko-birmańskiej i ruszyły na Moulmein. Cztery miesiące później, 20 maja, ostatnie oddziały brytyjskiego korpusu birmańskiego, wyczerpane, chore i prawie bez sprzętu, przeszły pod komendę dowództwa w Indiach na równinie Imphalu, a tego samego dnia dotarł tam pieszo amerykański generał Joseph Stilwell, który przez dżunglę i góry wyprowadził z Birmy swój sztab. Między tymi datami japońska 15 Armia generała porucznika Shōjirō Iidy, wzmocniona w marcu i kwietniu dwiema dywizjami przerzuconymi z Malajów i Holenderskich Indii Wschodnich, zdobyła całą Birmę Brytyjską: port w Rangunie, pola naftowe nad Irawadi, Mandalaj i Lasho, gdzie zaczynała się Droga Birmańska do Chin. Wojska brytyjskie, indyjskie, birmańskie i chińskie odbyły odwrót długi na około półtora tysiąca kilometrów, nazywany najdłuższym w dziejach armii brytyjskiej, a wraz z nimi albo przed nimi uciekały do Indii setki tysięcy cywilów. Chiny Czang Kaj-szeka straciły ostatnie lądowe połączenie ze swymi sojusznikami.

Nazwa i daty

W polskiej literaturze kampania birmańska oznacza zwykle całą wojnę o Birmę w latach 1941–1945. Kampania birmańska 1942 roku to jej pierwsza faza, którą historycy brytyjscy nazywają pierwszą kampanią birmańską albo japońskim podbojem Birmy, a Japończycy operacją birmańską. Jej początek to natarcie 15 Armii z Tajlandii przez góry Tenasserim, którego główne siły ruszyły około 20 stycznia 1942 roku, a pierwsze starcie z brytyjską 16 Brygadą Indyjską stoczyły 22 stycznia pod Kawkareik. Wcześniejsze wydarzenia, zajęcie Victoria Point w połowie grudnia, grudniowe naloty na Rangun i zdobycie Tavoy 19 stycznia, były preludium.

Za koniec kampanii uważa się zwykle 20 maja 1942 roku, gdy rozwiązywany korpus birmański generała porucznika Williama Slima przeszedł pod rozkazy brytyjskiego IV Korpusu w Indiach, a Stilwell dotarł do Imphalu. Walki nie skończyły się jednak co do dnia: Japończycy zatrzymali się nad Czinduinem pod koniec maja, a chińskie oddziały przedzierały się przez dżunglę północnej Birmy jeszcze w czerwcu i lipcu. Tajlandzka Armia Phayap, sojusznik Japończyków, zajęła 27 maja Kengtung w stanach Szan. Wraz z nadejściem monsunu, który w połowie maja zamienił drogi w błoto, obie strony przerwały większe działania aż do końca roku.

Tło

Birma, od 1937 roku kolonia oddzielona od Indii Brytyjskich, była dla Londynu zapleczem, któremu nic nie groziło. Jej obrona opierała się na założeniu, że Japończyków zatrzyma Singapur, a góry i dżungle na granicy z Tajlandią są dla dużych wojsk nie do przebycia. Oba założenia upadły w ciągu kilku tygodni. Po japońskiej inwazji na Tajlandię 8 grudnia 1941 roku i zawartym 21 grudnia sojuszu japońsko-tajlandzkim granica birmańska stała się linią frontu, a kampania malajska szybko pokazała, że armia japońska potrafi przechodzić przez dżunglę tam, gdzie Brytyjczycy się jej nie spodziewali.

Dla Japonii Birma była celem drugorzędnym, ale ważnym. Osłaniała od zachodu zdobycze w Azji Południowo-Wschodniej, miała ryż, ropę naftową z pól pod Yenangyaung i metale, a przede wszystkim przez nią płynęła pomoc dla Chin. Z Rangunu koleją do Lasho, a stamtąd Drogą Birmańską do Kunmingu jechały ciężarówki z amerykańską bronią i paliwem dla armii Czang Kaj-szeka. Przecięcie tej drogi, którą Brytyjczycy już raz, w 1940 roku, zamknęli pod japońskim naciskiem, miało pozbawić Chiny środków do dalszej wojny. Kampanię powierzono 15 Armii generała porucznika Shōjirō Iidy, podległej Południowej Grupie Armii generała Hisaichiego Terauchiego. Początkowo Iida miał tylko dwie dywizje, 33 generała porucznika Shōzō Sakuraia i 55 generała porucznika Takeshiego Kogi, obie osłabione oddaniem części oddziałów na inne fronty. Z Japończykami szła Armia Niepodległości Birmy, utworzona 28 grudnia w Bangkoku wokół Aung Sana i jego towarzyszy z ruchu Thakin, wyszkolonych przez japoński wywiad. Na początku liczyła około dwóch tysięcy ludzi, ale w miarę marszu przez kraj przybywało jej ochotników.

Wojska brytyjskie w Birmie od 27 grudnia 1941 roku dowodził generał porucznik Thomas Hutton. Miał 1 Dywizję Birmańską, złożoną w dużej części z batalionów Burma Rifles, rekrutowanych głównie spośród mniejszości narodowych, zwłaszcza Karenów, rozbudowanych w pośpiechu i pełnych rekrutów, oraz 17 Dywizję Indyjską generała majora Johna Smytha, której dwie pierwotne brygady odesłano na Malaje. W powietrzu Rangunu broniło kilkadziesiąt maszyn RAF i amerykańskich pilotów ochotników z Latających Tygrysów Claire’a Chennaulta. Od połowy stycznia Birma podlegała nowemu alianckiemu dowództwu ABDA generała Archibalda Wavella, utworzonemu na konferencji Arcadia i zajętemu przede wszystkim obroną Malajów i Holenderskich Indii Wschodnich. Wavell nisko oceniał armię japońską i, podobnie jak Londyn, chciał bronić jak największej części kraju, by utrzymać Rangun, port dla posiłków i dla dostaw do Chin.

Czang Kaj-szek od grudnia ofiarowywał do obrony Birmy swoje 5 i 6 Armię. Wavell, nie chcąc oddawać Chińczykom obrony brytyjskiej kolonii i mając kłopot z ich zaopatrzeniem, przyjął początkowo tylko część tych sił, co Czang uznał za afront. Spór o rolę chińskich wojsk i o dostawy, które piętrzyły się w porcie ranguńskim, zatruwał stosunki między sojusznikami przez całą kampanię.

Przebieg: od Moulmein do Sittangu

55 Dywizja przeszła przez góry Tenasserim lekko, z jucznymi końmi i słoniami zamiast ciężarówek, drogą z Rahaeng (dziś Tak) przez przełęcz pod Kawkareik. 22 stycznia uderzyła na 16 Brygadę Indyjską, rozciągniętą wzdłuż drogi i łatwą do obejścia. Japońska piechota okrążyła jej pozycje dżunglą, a brygada wycofała się w pośpiechu, tracąc dużą część pojazdów. Tymczasem 33 Dywizja szła dalej na północ, w stronę Ba-an nad środkowym Saluinem. 30 stycznia Japończycy podeszli pod Moulmein (dziś Mulmejn), trzecie miasto kolonii, położone na wschodnim brzegu szerokiego ujścia Saluinu. Broniąca go 2 Brygada Birmańska po nocnych atakach z 30 na 31 stycznia przeprawiła się statkami rzecznymi do Martabanu, porzucając wiele sprzętu i tracąc ponad sześciuset ludzi, w większości zaginionych.

Smyth uważał, że wobec przewagi przeciwnika powinien wycofać dywizję za szerokie rzeki, najlepiej za Sittang, i tam przyjąć bitwę. Hutton i Wavell żądali obrony linii Saluinu, a potem każdej kolejnej rzeki. W efekcie 17 Dywizja, rozciągnięta na długim froncie, była raz po raz obchodzona. W nocy z 11 na 12 lutego 33 Dywizja przeprawiła się pod Ba-an i pod wsią Kuzeik rozbiła 7 Batalion 10 Pułku Beludżów; przeżyła mniej niż jedna trzecia jego żołnierzy. Martaban porzucono już wcześniej, około 10 lutego. Smyth wycofał się na rzekę Bilin, gdzie od 14 do 19 lutego jego brygady broniły się w ciężkich walkach, ale Japończycy znów obeszli je od północy i od morza. 19 lutego Smyth dostał wreszcie pozwolenie na odwrót za Sittang.

Odwrót prowadził jedną drogą i dalej wąską ścieżką przez dżunglę i plantacje kauczuku do jedynego mostu na Sittangu, żelaznego mostu kolejowego, przez który przełożono deski dla pojazdów. Kolumny posuwały się w upale, bez wody, atakowane przez japońskie samoloty, a według wielu relacji także omyłkowo przez samoloty RAF i AVG. Na moście utknęła ciężarówka, co zatrzymało ruch na kilka godzin. Tymczasem dwa pułki 33 Dywizji, 214 i 215, szły przez dżunglę na skróty, by dojść do mostu przed Brytyjczykami. 22 lutego Japończycy zaatakowali przyczółek na wschodnim brzegu; gurkhowie i inne oddziały odpierały ich przez cały dzień, ale za nimi, odcięte, wciąż walczyły 16 i 46 Brygada Indyjska. Przed świtem 23 lutego dowódcy przy moście uznali, że nie utrzymają go do rana. Smyth, obawiając się, że Japończycy zdobędą most nienaruszony i otworzą sobie drogę na Rangun, kazał go wysadzić. Około 5.30 wyleciało w powietrze jedno przęsło, a większość dywizji została na wschodnim brzegu.

Żołnierze odciętych brygad przez cały dzień przeprawiali się przez szeroką, rwącą rzekę wpław, na tratwach i kawałkach drewna; wielu utonęło, wielu dostało się do niewoli. Japończycy, którym zależało na szybkim marszu na Rangun, nie dobijali okrążonych i ruszyli na północ szukać innej przeprawy. Po klęsce 17 Dywizja liczyła 3484 żołnierzy piechoty, nieco ponad 40 procent stanu etatowego, a uratowani mieli, zależnie od źródła, od około 550 do około 1400 karabinów i od kilkunastu do kilkudziesięciu karabinów maszynowych; prawie cała artyleria i pojazdy zostały za rzeką. Slim nazwał później Sittang decydującą bitwą pierwszej kampanii, a historyk Louis Allen pisał, że po wysadzeniu mostu droga na Rangun stała otworem, a los Birmy był przesądzony. Decyzja Smytha do dziś budzi spory: jedni uważają, że uratowała Rangun na dwa tygodnie, inni, że Japończycy i tak przeprawili się wyżej, a wysadzenie mostu kosztowało dywizję. Smyth, ciężko chory, 1 marca stracił dowództwo, które objął brygadier David Cowan.

Przebieg: upadek Rangunu

Rangun żył w stanie rozpadu od grudniowych nalotów. Hindusi, którzy stanowili większość mieszkańców i prawie całą siłę roboczą portu, uciekali tysiącami, a w lutym, po upadku Moulmein, ucieczka zamieniła się w exodus. 20 lutego władze kolonii zarządziły ewakuację ludności cywilnej niepotrzebnej do pracy w mieście. Posiłki przychodziły skąpo: 21 lutego wyładowała się w Rangunie przerzucona z Egiptu brytyjska 7 Brygada Pancerna z amerykańskimi czołgami lekkimi M3 Stuart, później 63 Brygada Indyjska. Churchill i Wavell chcieli skierować do Birmy wracającą z Bliskiego Wschodu australijską 7 Dywizję, ale premier Australii John Curtin, po upadku Singapuru obawiający się o własny kraj, odmówił.

W ostatnich dniach lutego zmieniło się dowództwo. Dowództwo ABDA rozwiązano 25 lutego, a Birma wróciła pod komendę Wavella jako naczelnego dowódcy w Indiach. Londyn, uznając Huttona za zbyt pesymistycznego, wysłał w jego miejsce generała Harolda Alexandra, dowódcę ostatniej straży tylnej pod Dunkierką. Alexander przyleciał do Rangunu 5 marca; Hutton pozostał jako jego szef sztabu. Nowy dowódca, zgodnie z rozkazem Wavella, by Rangunu bronić, rzucił 7 Brygadę Pancerną i resztki 17 Dywizji do kontrataku pod Pegu, ale w walkach 6 i 7 marca przekonał się, że Japończycy już obchodzą miasto od północy. 6 marca nakazał ewakuację.

7 marca Brytyjczycy zniszczyli port, elektrownię i rafinerie w Syriam po drugiej stronie rzeki; nad miastem stanęły słupy dymu z płonącej ropy. Kolumny wojska, urzędników i uchodźców ruszyły na północ drogą do Prome, ale pod Taukkyan, kilkadziesiąt kilometrów za miastem, natrafiły na japońską blokadę i kilka ataków nie zdołało jej przełamać. Uratował je błąd przeciwnika. Pułkownik Takanobu Sakuma, dowódca 214 Pułku, miał rozkaz osłaniać drogę tylko do chwili, gdy główne siły 33 Dywizji obejdą Rangun od zachodu, by uderzyć na miasto. Nie wiedząc, że Brytyjczycy właśnie je opuszczają, zgodnie z rozkazem zdjął blokadę, a rano 8 marca kolumny Alexandra przeszły wolną drogą. Według wielu historyków Japończycy mogli tego dnia wziąć do niewoli dowódcę i większość armii birmańskiej. Tego samego 8 marca 33 Dywizja weszła do opustoszałego, płonącego Rangunu.

Upadek stolicy przesądził o losie kolonii. Bez portu armia w Birmie nie miała skąd dostawać posiłków, amunicji i paliwa, bo z Indii nie prowadziła żadna przejezdna droga, a wszystkie zapasy, jakie zdołano wywieźć, musiały wystarczyć do końca kampanii. Japończycy zyskali natomiast port, przez który mogli sprowadzić nowe dywizje i setki zdobycznych ciężarówek. Pod koniec marca zajęli też bez walki Andamany, a na początku kwietnia lotniskowce admirała Chūichiego Nagumo zaatakowały Cejlon, osłaniając szlak morski do Rangunu.

Przebieg: bitwy w środkowej Birmie

Po utracie Rangunu alianci próbowali utrzymać środkową Birmę, z Mandalajem, polami naftowymi i drogą do Chin. 19 marca z 1 Dywizji Birmańskiej, 17 Dywizji Indyjskiej i 7 Brygady Pancernej utworzono korpus birmański (Burcorps), którego dowództwo objął przybyły z Iraku generał porucznik William Slim. Korpus bronił doliny Irawadi na zachodzie. Wschodnią część frontu, dolinę Sittangu i góry stanów Szan, przejęły Chińskie Siły Ekspedycyjne: 5 Armia generała Du Yuminga, 6 Armia i później 66 Armia, każda mniej więcej wielkości brytyjskiej dywizji i znacznie słabiej uzbrojona. Formalnie dowodził nimi Stilwell, mianowany szefem sztabu Czang Kaj-szeka i dowódcą amerykańskich wojsk na obszarze Chin, Birmy i Indii, który w połowie marca przybył do Birmy. W praktyce chińscy generałowie, od kwietnia pod dowództwem generała Luo Zhuoyinga, wykonywali tylko te rozkazy Amerykanina, które potwierdził Czang, a ten wydawał z Chongqingu polecenia często sprzeczne z ustaleniami na miejscu. Plany kontrataku Stilwella spełzały na niczym.

Pierwszy cios spadł na Chińczyków. Chińska 200 Dywizja generała Dai Anlana, najlepsza jednostka zmotoryzowana armii narodowej, której pierwsze oddziały dotarły 8 marca do Toungoo (dziś Taungngu) nad Sittangiem. Od 24 marca japońska 55 Dywizja atakowała miasto; Chińczycy, okrążeni z trzech stron, bronili się w starych murach przez kilka dni w walkach wręcz, odpierając szturm za szturmem. Dopiero gdy zmotoryzowany oddział nowo przybyłej japońskiej 56 Dywizji obszedł ich od wschodu, w nocy z 29 na 30 marca dywizja wycofała się w porządku, a 30 marca Japończycy zajęli Toungoo. Otworzyła się przed nimi droga na wschód, w stany Karenni i Szan, na tyły całego frontu.

Japończycy dostawali tymczasem posiłki. Przez port w Rangunie przybyła pod koniec marca 56 Dywizja generała porucznika Masao Watanabe, a na początku kwietnia 18 Dywizja generała porucznika Renyi Mutaguchiego, obie zwolnione po zdobyciu Malajów i Jawy. Iida miał teraz cztery dywizje i setki zdobycznych ciężarówek. Zyskał też panowanie w powietrzu: 21 i 22 marca japońskie bombowce rozbiły na lotnisku Magwe resztki lotnictwa RAF i AVG wycofanego z Rangunu, które odeszło potem do Indii i na wyspę Akyab (dziś Sittwe). Odtąd japońskie samoloty bezkarnie bombardowały miasta; 3 kwietnia nalot zniszczył dużą część Mandalaju.

Na zachodzie Slim, na prośbę Czanga, który chciał odciążyć Toungoo, uderzył pod koniec marca na południe od Prome (dziś Pyain). Kontratak skończył się porażką: pod Shwedaung 29 i 30 marca japońska blokada drogowa, w której walczyli także żołnierze Armii Niepodległości Birmy, zadała ciężkie straty 7 Brygadzie Pancernej i 17 Dywizji, a w nocy z 1 na 2 kwietnia Japończycy zajęli Prome. Korpus cofnął się na linię od Minhli nad Irawadi przez Taungdwingyi. W szeregach Burma Rifles mnożyły się dezercje, zwłaszcza żołnierzy birmańskich, którzy nie chcieli walczyć o brytyjskie panowanie, a za liniami Armia Niepodległości Birmy i miejscowa ludność coraz częściej występowały przeciw Brytyjczykom i Hindusom.

Przebieg: Yenangyaung i Lasho

W połowie kwietnia japońska 33 Dywizja uderzyła na pola naftowe pod Yenangyaung (pl. Yenankyaung), największe źródło ropy w Birmie i jedyne paliwo dla aliantów w kraju. Od 10 kwietnia jej oddziały atakowały pozycje korpusu, a potem, jak tyle razy wcześniej, obeszły je bokiem, wchodząc między 17 Dywizję pod Taungdwingyi a 1 Dywizję Birmańską nad Irawadi. 15 kwietnia Slim wydał rozkaz zniszczenia pól i rafinerii: wysadzono szyby, zbiorniki i urządzenia, a nad okolicą zawisł czarny dym. Następnego dnia 1 Dywizja Birmańska generała majora Bruce’a Scotta, licząca z oddziałami pomocniczymi około 7 tysięcy ludzi, znalazła się w okrążeniu wśród płonących szybów, w upale dochodzącym do 45 stopni, bez wody. Slim poprosił o pomoc Chińczyków. Na pomoc ruszył z 113 Pułkiem chińskiej 38 Dywizji jej dowódca, generał Sun Liren, absolwent amerykańskiej uczelni wojskowej, wsparty brytyjskimi czołgami 7 Brygady Pancernej. Od 17 do 19 kwietnia Chińczycy atakowali od północy, a Brytyjczycy przebijali się przez strumień Pin Chaung, porzucając prawie całe działa i pojazdy. 19 kwietnia oba oddziały się połączyły i dywizja wyszła z kotła, ale jako zdziesiątkowana zbieranina. W Chinach bitwa ta jest pamiętana jako wielkie zwycięstwo.

O losie kampanii rozstrzygnęło jednak to, co działo się na wschodzie. Japońska 56 Dywizja, poruszająca się na ciężarówkach, przeszła przez stany Karenni i Szan, rozbiła rozproszoną w górach chińską 6 Armię i pędziła na północ ku Drodze Birmańskiej, daleko za plecami aliantów. Około 20 kwietnia zajęła Taunggyi, stolicę stanów Szan. Stilwell rzucił do przeciwnatarcia 200 Dywizję, która 24 kwietnia odbiła Taunggyi, ale Japończycy nie zawrócili, tylko szli dalej. 29 kwietnia, w urodziny cesarza Hirohito, zajęli Lasho, końcowy punkt kolei z Rangunu i początek Drogi Birmańskiej. Lądowe połączenie Chin ze światem zostało przecięte. 56 Dywizja ruszyła następnie drogą w głąb Junnanu i dotarła na początku maja do rzeki Saluin na terytorium chińskim, gdzie Chińczycy wysadzili most i zatrzymali ją w głębokim wąwozie.

Wobec zagrożenia od wschodu i od północy Alexander i Stilwell, spotkawszy się 25 kwietnia, uznali, że środkowej Birmy nie da się utrzymać. Zapadła decyzja o odwrocie: wojska brytyjskie i indyjskie miały wycofać się do Indii, chińskie do Junnanu albo, jeśli droga do Chin będzie zamknięta, także do Indii. Korpus Slima przeszedł Irawadi, a 30 kwietnia wysadzono za nim wielki most Ava pod Mandalajem. 1 maja Japończycy weszli do zrujnowanego, wypalonego Mandalaju.

Przebieg: odwrót do Indii

Do Indii prowadziła tylko jedna droga, a właściwie ścieżka: z Shwebo i Ye-u do przeprawy przez Czinduin pod Kalewą, a dalej przez dolinę Kabaw i góry do Tamu i Imphalu. Japończycy próbowali odciąć ją wcześniej. Na przełomie kwietnia i maja (według brytyjskiej historii oficjalnej o świcie 1 maja, według innych opracowań w nocy z 1 na 2 maja) oddział 33 Dywizji, przewieziony łodziami w górę Czinduinu, zajął Monywę (dziś Munywa), zaskakując sztab 1 Dywizji Birmańskiej. Odtworzona naprędce dywizja nie zdołała odbić miasta, ale zatrzymała Japończyków na tyle długo, by reszta korpusu przeszła na północ. Do Kalewy można było dotrzeć tylko z przystani Shwegyin na wschodnim brzegu Czinduinu, gdzie pod osłoną urwisk czekały na nieliczne promy rzeczne tysiące żołnierzy, rannych i uchodźców. 10 maja Japończycy zaatakowali tę przystań. Straże tylne, przede wszystkim gurkhowie i czołgiści 7 Brygady Pancernej, odparły ich na tyle, że ludzie zdążyli się przeprawić, ale ostatnie czołgi, działa i ciężarówki korpusu trzeba było zniszczyć albo porzucić na brzegu. 12 maja Japończycy zajęli Kalewę.

Korpus szedł dalej dżunglą na zachód, w ostatniej chwili przed monsunem. Gdy w połowie maja spadły ulewne deszcze, ścieżki zamieniły się w błoto, a w obozowiskach szerzyły się malaria i czerwonka. Korpus Slima przyprowadził do Indii większość swoich żołnierzy, ale prawie nic ze sprzętu: czołgi 7 Brygady Pancernej, poza pojedynczymi wyjątkami, zostały na wschodnim brzegu Czinduinu. 20 maja dowództwo nad oddziałami przejął IV Korpus w Imphalu, a kwatera główna korpusu birmańskiego została rozwiązana.

Gorzej powiodło się Chińczykom. Japońska 56 Dywizja, kierując się na północ od Lasho, zajęła na początku maja Bhamo (dziś Banmaw), a 8 maja Myitkyinę, odcinając drogę do Junnanu. Odcięte oddziały 5 Armii Du Yuminga ruszyły przez porośnięte dżunglą góry północnej Birmy, a część z nich przez dolinę Hukawng i góry Patkai do Asamu; tysiące żołnierzy zmarły z głodu, chorób i wyczerpania, a z ludności i uchodźców po drodze żyli rabunkiem. 200 Dywizja, przebijając się do Chin, wpadła w zasadzkę, a jej dowódca Dai Anlan zmarł 26 maja z ran. Tylko chińska 38 Dywizja Sun Lirena przeszła przez Czinduin i dotarła do Indii jako zwarta jednostka. Stilwell z grupą ponad stu ludzi, Amerykanów, Brytyjczyków, Chińczyków, birmańskich pielęgniarek i kucharzy, zrezygnował z ewakuacji samolotem i 6 maja ruszył pieszo spod Indaw. Narzucając tempo, prowadził ich przez dżunglę, rzeki i góry, według relacji uczestników nie straciwszy ani jednego człowieka, i 20 maja dotarł do Imphalu.

Straty

Według danych brytyjskich, przytaczanych w historii oficjalnej i u Louisa Allena, wojska brytyjskie, indyjskie i birmańskie straciły w kampanii 13 463 ludzi: 1499 zabitych, 2595 rannych i 9369 zaginionych i wziętych do niewoli. W tej ostatniej liczbie są tysiące żołnierzy birmańskich, którzy po prostu wrócili do domów. Lotnictwo RAF i AVG straciło ponad sto samolotów. Straty chińskie są znane słabiej: zachodni historycy szacują je na około 40 tysięcy ludzi z mniej więcej 95 tysięcy wysłanych do Birmy, chińskie opracowania podają od ponad 56 do 61 tysięcy; większość zginęła lub zmarła nie w walce, lecz w czasie odwrotu przez dżunglę. Japońska historia oficjalna podaje 2431 zmarłych ze wszystkich przyczyn, w tym 1896 poległych; łączne straty japońskie z rannymi szacuje się na około 4,6 tysiąca.

Najwięcej ofiar pochłonęła ucieczka cywilów. Do Indii dotarło co najmniej 400–500 tysięcy uchodźców, w ogromnej większości Hindusów, a także Anglo-Hindusów i Anglo-Birmańczyków, bojących się zarówno Japończyków, jak i wrogich im Birmańczyków. Biedni szli pieszo przez Arakan, Manipur i dolinę Hukawng. Ostrożne szacunki mówią o 10–50 tysiącach zmarłych po drodze z głodu, wyczerpania, malarii, czerwonki i cholery; niektórzy badacze podają liczby wyższe. Na granicy władze kolonialne nieraz przepuszczały w pierwszej kolejności Europejczyków i ludzi mieszanego pochodzenia, a Hindusów zatrzymywały, co w Indiach zapamiętano jako przejaw rasowej hierarchii imperium.

Znaczenie

Podbój Birmy był ostatnim wielkim sukcesem japońskiej ofensywy z przełomu 1941 i 1942 roku. Japonia zamknęła od zachodu swój obszar zdobyczy, zyskała ryż i ropę, choć szyby trzeba było długo odbudowywać, i doszła do granicy Indii. Dla imperium brytyjskiego klęska w Birmie, następująca tuż po Malajach, Hongkongu i zatopieniu „Prince of Wales” i „Repulse”, była kolejnym ciosem w prestiż w Azji. W sierpniu 1942 roku w Indiach wybuchł ruch „Wyjdźcie z Indii”, zainicjowany przez Mahatmę Gandhiego, a w obozach jenieckich i wśród indyjskich emigrantów rekrutowano żołnierzy do Indyjskiej Armii Narodowej walczącej u boku Japonii. W Birmie Japończycy szybko rozczarowali swoich birmańskich sojuszników: zamiast niepodległości dali im w sierpniu 1943 roku marionetkowe państwo pod przewodnictwem Ba Mawa, a Aung San w 1945 roku przeszedł na stronę aliantów.

Dla Chin przecięcie Drogi Birmańskiej oznaczało niemal całkowitą izolację. Przez następne prawie trzy lata pomoc docierała do nich tylko drogą powietrzną z Asamu do Kunmingu nad Himalajami, trasą nazywaną przez lotników „Garbem”, kosztem setek rozbitych samolotów. Stilwell, który 25 maja w Delhi powiedział dziennikarzom, że alianci dostali w Birmie „piekielne lanie” i zostali z niej wyrzuceni w upokarzający sposób, postanowił ją odbić. Z chińskich żołnierzy, którzy przeszli do Indii, utworzył w Ramgarh w Biharze armię szkoloną i uzbrojoną przez Amerykanów, a od grudnia 1942 roku z Ledo w Asamie budowano przez góry nową drogę do Chin, nazwaną później Drogą Stilwella (Droga Ledo). Jego konflikt z Czang Kaj-szekiem o prowadzenie wojny trwał aż do odwołania go w 1944 roku.

Brytyjczycy wyciągnęli z klęski wnioski. Slim, który przeprowadził korpus przez całą kampanię, uznał, że wojsko musi nauczyć się walczyć w dżungli, nie bać się okrążenia i być zaopatrywane z powietrza. Pierwsze próby powrotu do Birmy, ofensywa w Arakanie zimą 1942/1943 roku i rajd Czinditów Orde’a Wingate’a w 1943 roku, skończyły się niepowodzeniem albo miały głównie znaczenie moralne. Odwrót z Birmy pośrednio przyczynił się też do głodu w Bengalu w latach 1943–1944: Indie straciły birmański ryż, a obawa przed inwazją skłoniła władze do niszczenia łodzi i zapasów w przygranicznych dystryktach. W 1944 roku japońska ofensywa na Indie została rozbita pod Imphalem i Kohimą, a 14 Armia Slima, ta sama, w której walczyli weterani odwrotu z 1942 roku, odzyskała Birmę i w maju 1945 roku wkroczyła do Rangunu, trzy lata po jego utracie.