Eisenhower w Londynie

16 stycznia 1944 roku gen. Dwight Eisenhower rozkazem ogólnym nr 4 (General Orders No. 4) objął dowództwo Europejskiego Teatru Działań Armii Stanów Zjednoczonych (European Theater of Operations, United States Army, ETOUSA). Jego nowy tytuł brzmiał: dowódca sił zbrojnych Stanów Zjednoczonych na europejskim teatrze działań. Popularne kalendaria łączą ten akt z przyjazdem generała do Londynu i takie ujęcie ma oparcie w amerykańskiej historii oficjalnej, która podaje, że Eisenhower „przybył do Anglii, by objąć dowództwo sił alianckich, 16 stycznia”. Inne tomy tej samej serii i większość biografów datują jego przylot na 14 stycznia, a część opracowań na 15 stycznia. Data objęcia dowództwa jest pewna; przyjazd nastąpił dzień lub dwa wcześniej.

Był to drugi pobyt Eisenhowera w Londynie w tej roli. W czerwcu 1942 roku przyleciał tu po raz pierwszy, by objąć to samo dowództwo, wtedy jeszcze skromne. Półtora roku później wracał jako zwycięzca z Afryki Północnej, Sycylii i południowych Włoch oraz jako wyznaczony w grudniu naczelny dowódca inwazji na Francję.

Dwa stanowiska jednego generała

Objęcie ETOUSA było tylko połową zadania. Eisenhower miał w Wielkiej Brytanii nosić dwie czapki naraz. Jako dowódca ETOUSA odpowiadał wyłącznie przed amerykańskim szefem sztabu armii, gen. Georgem Marshallem, za wszystkie amerykańskie wojska lądowe i lotnictwo armii na Wyspach: ich szkolenie, zaopatrzenie, dyscyplinę i administrację. Jako naczelny dowódca Alianckich Sił Ekspedycyjnych miał natomiast dowodzić połączonymi siłami brytyjskimi, amerykańskimi, kanadyjskimi i sojuszniczymi w operacji „Overlord” i odpowiadać przed anglo-amerykańskim Połączonym Komitetem Szefów Sztabów.

To drugie stanowisko nie miało jeszcze formalnych podstaw. Kwatera główna SHAEF powstawała na bazie sztabu COSSAC, który od wiosny 1943 roku pod kierunkiem gen. Fredericka Morgana planował inwazję bez dowódcy, z siedzibą w Norfolk House przy St James’s Square. Formalną dyrektywę szefowie sztabów wydali Eisenhowerowi dopiero 12 lutego, a jego pierwszy rozkaz jako naczelnego dowódcy, powołujący SHAEF, nosił datę 13 lutego. W styczniu Eisenhower pracował więc w praktyce już jako szef inwazji, ale formalnie dowodził tylko wojskami amerykańskimi.

Dowództwo ETOUSA przejmował po gen. Jacobie Deversie, który kierował nim od maja 1943 roku, po śmierci gen. Franka Andrewsa w katastrofie lotniczej. Devers przez wiele miesięcy przygotowywał zaplecze inwazji i liczył, że sam poprowadzi w niej amerykańską grupę armii. Po nominacji Eisenhowera przeniesiono go jednak na Morze Śródziemne, gdzie został zastępcą nowego naczelnego dowódcy, gen. Henry’ego Maitlanda Wilsona, i dowódcą amerykańskich wojsk w Afryce Północnej. Wielką Brytanię opuścił na początku stycznia.

Porządki w amerykańskim dowództwie

Pierwsza zmiana przyszła dzień po objęciu dowództwa. 17 stycznia ogłoszono reorganizację, przygotowaną jeszcze za Deversa, ale za wiedzą i zgodą Eisenhowera: sztab ETOUSA połączono ze sztabem Służby Zaopatrzenia (Services of Supply), a jej dowódca, gen. John C. H. Lee, został zastępcą dowódcy teatru do spraw zaopatrzenia i administracji. Eisenhower zdejmował w ten sposób z siebie codzienne sprawy kwatermistrzowskie, by zająć się planowaniem inwazji. Połączenie miało też swoją cenę: Lee zyskał bardzo szerokie uprawnienia, a spory o to, kto naprawdę rządzi amerykańskim zapleczem – sztab teatru czy służby zaopatrzenia – ciągnęły się do końca wojny.

Wojska, którymi Eisenhower dowodził, rosły z miesiąca na miesiąc. Od jesieni 1943 roku przez Atlantyk przypływały średnio dwie amerykańskie dywizje miesięcznie; w styczniu około połowy dywizji potrzebnych do inwazji było już na Wyspach. Operacyjne dowództwo nad nimi od października sprawowała 1 Armia gen. Omara Bradleya, a pod nią zbierały się kolejne korpusy.

Pięć dywizji zamiast trzech

Ważniejsze niż sprawy amerykańskie było jednak to, co Eisenhower zastał w planie inwazji. Plan COSSAC przewidywał desant trzech dywizji na wąskim odcinku wybrzeża Normandii w rejonie Caen, wsparty dwiema dywizjami w drugim rzucie. Już w grudniu Eisenhower uważał, że brakuje w nim „uderzenia”. Podobnie ocenił go gen. Bernard Law Montgomery, nowy dowódca 21 Grupy Armii, któremu Winston Churchill pokazał plan w Marrakeszu 1 stycznia. Montgomery przyleciał do Londynu 2 stycznia, a następnego dnia, po odprawie w sztabie COSSAC, zażądał rozszerzenia frontu desantu. W imieniu Eisenhowera działał też w Londynie jego szef sztabu, gen. Walter Bedell Smith. Obaj uznali, że dodatkowe barki desantowe można zdobyć tylko kosztem operacji „Anvil” – planowanego desantu w południowej Francji – i Montgomery proponował, by ograniczyć ją do pozorowanej groźby.

Eisenhower, który po przyjeździe przejął sprawę, nie chciał rezygnować z „Anvil”: desant w południowej Francji obiecano Stalinowi w Teheranie, miał w nim wziąć udział trzon odtworzonej armii francuskiej i miał odciągnąć Niemców od Normandii. Zgadzał się jednak, że desant w Normandii musi być silniejszy. 21 stycznia na pierwszej naradzie z dowódcami w Norfolk House ustalono nowy kształt operacji: pięć dywizji w pierwszym rzucie, dodatkowy desant amerykański na wschodnim wybrzeżu półwyspu Cotentin, który miał przyspieszyć zdobycie Cherbourga, a obok desantu powietrznego w rejonie Caen – dywizję powietrznodesantową, która miała opanować wyjścia z plaż na Cotentin, i drugą, zrzuconą w ciągu doby. 23 stycznia Eisenhower formalnie przedstawił te zmiany szefom sztabów. Rachunek za nie był wysoki: według amerykańskiej historii oficjalnej dodatkowo 72 okręty desantowe piechoty, 47 okrętów desantowych czołgów i 144 barki desantowe czołgów. By je zdobyć, Eisenhower gotów był odsunąć termin inwazji z maja na czerwiec, choć oznaczało to utratę miesiąca dobrej pogody.

Sztab i kwatera

W pierwszych tygodniach Eisenhower kompletował też zespół, z którym miał poprowadzić inwazję. Jego zastępcą został marszałek lotnictwa Arthur Tedder, siłami lądowymi w fazie desantu miał dowodzić Montgomery, morskimi adm. Bertram Ramsay, a lotnictwem taktycznym marszałek lotnictwa Trafford Leigh-Mallory. Wszystkie trzy stanowiska dowódców rodzajów sił objęli Brytyjczycy, co równoważyło amerykańskie naczelne dowództwo. Bedell Smith, który przyjechał do Londynu przed Eisenhowerem, przekształcał tymczasem sztab Morgana w sztab sojuszniczy; sam Morgan został jego zastępcą. Amerykańskimi bombowcami strategicznymi w Europie dowodził od stycznia gen. Carl Spaatz, a spór o to, czy one oraz brytyjskie Dowództwo Bombowców mają podlegać Eisenhowerowi, miał się ciągnąć aż do wiosny.

Eisenhower nie chciał pracować w środku miasta. Na jego życzenie dla SHAEF zbudowano obóz baraków w Bushy Park koło Teddington, na przedmieściach Londynu, w części parku zajmowanej przez amerykańską 8 Armię Lotniczą. Prace trwały od 10 stycznia do 1 marca 1944 roku; kwatera, znana pod kryptonimem „Widewing”, miała pomieścić blisko siedmiuset oficerów i ponad dwa tysiące szeregowych. W marcu sztab przeniósł się tam z Norfolk House.

Znaczenie

Objęcie dowództwa 16 stycznia było aktem administracyjnym, ale zaczynało decydujący okres przygotowań do inwazji. Jak pisał amerykański historyk oficjalny Gordon Harrison, wraz z przyjazdem Eisenhowera zmienił się cały charakter i tempo planowania: „Overlord” przestał być przygotowaniem na mniej lub bardziej prawdopodobną ewentualność, a stał się zobowiązaniem z dowódcą, który za nie odpowiadał. Do zaokrętowania wojsk zostało dwadzieścia tygodni.

Decyzje ze stycznia zostały przyjęte w następnych tygodniach. 31 stycznia amerykańscy szefowie sztabów zgodzili się przesunąć inwazję na początek czerwca, a 1 lutego Montgomery, Ramsay i Leigh-Mallory wydali wstępny wspólny plan operacji „Neptune”, czyli samego desantu. Spór o „Anvil” trwał do lata; desant w południowej Francji odbył się ostatecznie w sierpniu 1944 roku jako operacja „Dragoon”. Po drugiej stronie kanału La Manche feldmarszałek Erwin Rommel, który od grudnia wizytował umocnienia Wału Atlantyckiego, przygotowywał się do odparcia inwazji już na plażach. 6 czerwca 1944 roku pięć dywizji wylądowało w Normandii na odcinku rozszerzonym w styczniu, także na wschodnim wybrzeżu Cotentin, a Eisenhower jako naczelny dowódca poprowadził kampanię, która w maju 1945 roku zakończyła się kapitulacją Niemiec.