Mountbatten dowódcą w Azji Południowo-Wschodniej

Na początku października 1943 roku lord Louis Mountbatten, dotychczasowy szef brytyjskich operacji połączonych, mianowany p.o. admirała, opuścił Anglię, by w Indiach objąć stanowisko naczelnego dowódcy sił sprzymierzonych w Azji Południowo-Wschodniej (Supreme Allied Commander South East Asia). Nowe dowództwo, znane pod skrótem SEAC (South East Asia Command), miało przejąć kierowanie wojną z Japonią na obszarze od Indii po Malaje i Sumatrę – na froncie, który od klęski w Birmie w 1942 roku uchodził za najbardziej zaniedbany i najmniej udany teatr wojny Imperium Brytyjskiego.

Niektóre kalendaria podają pod 3 października, że Winston Churchill mianował tego dnia Mountbattena dowódcą SEAC. Data wymaga wyjaśnienia. Decyzję o utworzeniu dowództwa i o osobie dowódcy podjęto w sierpniu na konferencji w Quebecu, a nominację ogłoszono publicznie 25 sierpnia 1943 roku. Na początku października Mountbatten był już w drodze: według części źródeł odleciał z lotniska Northolt pod Londynem 2 października, a do Delhi dotarł 6 lub 7 października (źródła różnią się o dzień). Samo dowództwo istniało przez kolejne tygodnie głównie na papierze – formalnie przejęło dowodzenie operacyjne w Delhi o północy z 15 na 16 listopada 1943 roku. Data 3 października odpowiada więc chwili, w której nowy dowódca udawał się na swój posterunek, a nie aktowi nominacji.

Dlaczego nowe dowództwo

Do 1943 roku wojna na granicy Indii i Birmy podlegała naczelnemu dowódcy w Indiach. Po rozpadzie dowództwa ABDA w lutym 1942 roku i utracie Birmy cała odpowiedzialność spadła na gen. Archibalda Wavella, który jako naczelny wódz armii indyjskiej musiał jednocześnie bronić granicy, utrzymywać porządek w kraju wstrząsanym ruchem „Quit India” i szkolić nowe dywizje. Pierwsze ofensywy nie przyniosły sukcesu. Natarcie w Arakanie zimą 1942/1943 roku zakończyło się wiosną odwrotem na pozycje wyjściowe, a pierwsza wyprawa czinditów brygadiera Orde Wingate’a, choć podniosła morale i rozgłos, kosztowała ciężkie straty i nie zmieniła położenia strategicznego.

Amerykanie oceniali brytyjskie wysiłki w Birmie surowo. Dla Waszyngtonu najważniejsze było utrzymanie w wojnie Chin Czang Kaj-szeka i otwarcie lądowej drogi zaopatrzenia z Indii przez północną Birmę. Brytyjczycy, zaangażowani przede wszystkim w Europie i na Morzu Śródziemnym, nie widzieli sensu w kosztownej kampanii w dżungli i myśleli raczej o desantach morskich na Sumatrę czy Malaje. Na konferencji Trident w maju 1943 roku i ostatecznie w Quebecu w sierpniu uzgodniono kompromis: walkę z Japonią w tym regionie wydzielono z kompetencji dowództwa w Indiach i powierzono nowemu, sojuszniczemu dowództwu na wzór tego, którym w basenie Morza Śródziemnego kierował Dwight Eisenhower. Naczelny dowódca miał być Brytyjczykiem, jego zastępca Amerykaninem. W czerwcu 1943 roku Wavella mianowano wicekrólem Indii, a naczelnym wodzem armii indyjskiej po raz drugi został gen. Claude Auchinleck, któremu przypadła odtąd rola gospodarza zaplecza: szkolenie, zaopatrzenie i rozbudowa baz dla wojsk podległych SEAC.

Dlaczego Mountbatten

Szukanie dowódcy trwało tygodniami. Brano pod uwagę kilku wyższych dowódców brytyjskich, ale żadna kandydatura nie zyskała zgody obu stron – według części relacji Amerykanie sprzeciwili się m.in. marszałkowi lotnictwa Sholto Douglasowi. Ostatecznie Churchill zaproponował w Quebecu 43-letniego Mountbattena, a prezydent Franklin Delano Roosevelt i amerykańscy szefowie sztabów się zgodzili. Wraz z nominacją Mountbatten otrzymał tymczasowy stopień pełnego admirała, choć w stałym starszeństwie marynarki był dopiero komandorem.

Za wyborem przemawiało kilka rzeczy. Mountbatten, prawnuk królowej Wiktorii i kuzyn króla, był ulubieńcem premiera, a jako szef Dowództwa Operacji Połączonych od października 1941 roku zasiadał w brytyjskim Komitecie Szefów Sztabów i współpracował z Amerykanami przy planowaniu desantów. Jego sztab przygotował udany rajd na Bruneval w lutym 1942 roku i rajd na Saint-Nazaire w marcu tego roku. Mountbatten miał też opinię człowieka energicznego, otwartego na nowinki techniczne i umiejącego zjednywać ludzi – a Churchill chciał, by wojna w Azji nabrała nowego tempa, i liczył, że dowódca specjalizujący się w operacjach desantowych podejmie jego ulubione plany uderzeń z morza.

Przeciw przemawiała przede wszystkim jego przeszłość jako planisty rajdu na Dieppe z sierpnia 1942 roku, który zakończył się krwawą klęską, przede wszystkim Kanadyjczyków. Mountbatten utrzymywał później, że lekcje z Dieppe uratowały tysiące istnień w Normandii; wielu historyków, m.in. gen. Julian Thompson, odpowiadało, że do wyciągnięcia tych wniosków nie była potrzebna taka katastrofa, a w Kanadzie jego udział w sprawie pozostał źródłem trwałej niechęci. Szef Imperialnego Sztabu Generalnego gen. Alan Brooke miał wątpliwości, czy ten 43-letni oficer marynarki udźwignie dowodzenie całym teatrem wojny, a nowemu dowódcy dobrano bardzo doświadczonego szefa sztabu. Został nim gen. Henry Pownall, doświadczony oficer sztabowy, który w 1940 roku był szefem sztabu Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego we Francji.

Stilwell i struktura dowództwa

Zastępcą naczelnego dowódcy został gen. Joseph Stilwell. Już ta jedna nominacja pokazywała, jak skomplikowany był nowy układ. Stilwell był jednocześnie szefem sztabu Czang Kaj-szeka jako naczelnego wodza sojuszniczego teatru chińskiego, dowódcą wszystkich wojsk amerykańskich w Chinach, Birmie i Indiach (teatr CBI) i zarządcą amerykańskiej pomocy Lend-Lease dla Chin. Odpowiadał więc przed trzema przełożonymi naraz – przed Mountbattenem, przed generalissimusem i przed Waszyngtonem. Dowodzone przez niego dywizje chińskie szkolone w Ramgarh, które miały ruszyć na północną Birmę, podlegały wprost Mountbattenowi, bo Stilwell odmówił służby pod brytyjskim dowódcą wojsk lądowych.

Pod Mountbattenem znaleźli się dowódcy rodzajów sił: admirał James Somerville jako dowódca Floty Wschodniej, marszałek lotnictwa Richard Peirse jako naczelny dowódca lotnictwa oraz gen. George Giffard, dowódca 11 Grupy Armii, któremu podlegały wojska brytyjskie i indyjskie. W październiku 1943 roku z wojsk na granicy birmańskiej utworzono 14 Armię, której dowództwo objął gen. William Slim – to ona miała w następnych dwóch latach ponieść główny ciężar walk. Obszar działań SEAC obejmował Birmę, Cejlon, Malaje, Syjam i Sumatrę. Indie były jego bazą, ale administracja, zaplecze i armia indyjska pozostały w rękach wicekróla i Auchinlecka, co rodziło liczne spory kompetencyjne, choć obaj generałowie współpracowali z Mountbattenem lojalnie.

Zadania

Wytyczne z Quebecu stawiały przed SEAC kilka celów naraz. Najpilniejszym, z punktu widzenia Amerykanów, było utrzymanie i rozbudowa mostu powietrznego do Chin nad Himalajami, zwanego przez lotników „Garbem” (the Hump), którym po utracie Drogi Birmańskiej płynęło niemal całe zaopatrzenie dla Czang Kaj-szeka i amerykańskiego lotnictwa w Chinach. Drugim była ofensywa w północnej Birmie, która miała osłonić budowę Drogi Ledo z Assamu do dawnej Drogi Birmańskiej. Trzecim – działania na tyłach Japończyków: konferencja w Quebecu zatwierdziła rozbudowę oddziałów dalekiego zasięgu Wingate’a, a Amerykanie utworzyli własną jednostkę tego typu, późniejszych „Maruderów Merrilla”, oraz grupę lotniczą do ich zaopatrywania i ewakuacji rannych. Do tego dochodziło ponowne natarcie w Arakanie, a w dalszej perspektywie operacje desantowe na Andamany, Sumatrę czy wybrzeże Birmy, które szczególnie interesowały Churchilla i samego Mountbattena.

Problem polegał na tym, że do żadnego z tych zadań nie było dość środków. Strategia „najpierw Niemcy” sprawiała, że okręty desantowe, samoloty transportowe i doborowe dywizje szły przede wszystkim do Europy i na Pacyfik. Wojska w Indiach cierpiały na malarię i choroby tropikalne, które wyłączały z walki więcej żołnierzy niż Japończycy, a ich morale po serii porażek było niskie. Jesienią 1943 roku na zapleczu frontu trwał też głód w Bengalu, który pochłonął według różnych szacunków najczęściej od około 2 do 3 milionów ofiar i obciążał tę samą sieć transportową, z której korzystało wojsko.

Tarcia z Amerykanami

Wspólne dowództwo nie usunęło różnic interesów, a jedynie je ujawniło. Amerykanie traktowali Birmę jako drogę do Chin, Brytyjczycy – jako utracone terytorium imperium, które należało odzyskać, najlepiej wraz z Malajami i Singapurem. W amerykańskich kręgach wojskowych szybko rozpowszechniła się złośliwa interpretacja skrótu SEAC jako „Save England’s Asian Colonies” („ratujcie azjatyckie kolonie Anglii”), a Departament Stanu starał się trzymać politycznie z dala od brytyjskich planów powojennych. Stilwell, z natury nieufny wobec Brytyjczyków, w prywatnych notatkach kpił z wystawnego stylu Mountbattena, choć w pierwszych miesiącach obaj utrzymywali poprawne, a czasem nawet serdeczne stosunki.

Paradoksalnie jednym z pierwszych zadań Mountbattena okazała się obrona swojego amerykańskiego zastępcy. Gdy w połowie października przybył do Chongqingu, zastał tam kryzys wywołany żądaniem Czang Kaj-szeka, by odwołać Stilwella. Oświadczenie Mountbattena, że nie chce przejmować wojsk chińskich, którym tuż przed ofensywą odbiera się dowódcę, przyczyniło się do tego, że 17 października generalissimus wycofał swoje żądanie.

Pierwsze tygodnie

Mountbatten zaczął od spraw, które wymagały raczej energii niż wielkich środków. Postawił na walkę z malarią i na szpitale polowe tuż za linią frontu, by chorzy nie musieli przebywać setek kilometrów na tyły. Odrzucił dotychczasową praktykę przerywania działań na czas monsunu, uznając, że skoro Japończycy walczą w porze deszczowej, muszą to robić także alianci. Zabiegał o lepsze zaopatrzenie żołnierzy, nazywających siebie z goryczą „zapomnianą armią”, uruchomił dla nich własną gazetę „SEAC” i objeżdżał oddziały, przemawiając do żołnierzy ze skrzynki po amunicji. Jego styl – osobisty urok, rozmach i dbałość o rozgłos – zjednywał mu jednych, a irytował drugich.

Ważną rolę odegrała jego żona, Edwina Mountbatten, w kraju znana jako lady Louis. Jako naczelna inspektorka Brygady Ambulansowej Świętego Jana zajmowała się w czasie wojny opieką nad rannymi i chorymi, a w następnych latach odwiedzała szpitale na zapleczu frontu birmańskiego. Po kapitulacji Japonii w 1945 roku jeździła po obozach jenieckich w Azji Południowo-Wschodniej, organizując pomoc i ewakuację wycieńczonych jeńców i internowanych, co przyniosło jej powszechne uznanie.

Na pierwszą próbę strategiczną nowe dowództwo nie musiało długo czekać. Na konferencjach w Kairze i Teheranie w listopadzie i grudniu 1943 roku alianci obiecali Czang Kaj-szekowi desant w Zatoce Bengalskiej, ale wkrótce go odwołali, bo okręty desantowe były potrzebne w Europie. Ambitne plany morskie Mountbattena i Churchilla trzeba było odłożyć, a SEAC pozostał teatrem wojny lądowej, prowadzonej w dżungli i górach przy skromnych środkach.

Znaczenie

Utworzenie SEAC i przybycie Mountbattena oznaczały przełom raczej w organizacji i nastroju niż w położeniu wojskowym – ale przełom rzeczywisty. W 1944 roku Japończycy uderzyli na Indie w operacji U-Go i zostali rozbici w bitwach pod Imphalem i o Kohimę, co stało się największą klęską lądową japońskiej armii w tej wojnie. Druga wyprawa czinditów, w czasie której Wingate zginął, wiązała siły japońskie na tyłach, a wojska Stilwella zdobyły w sierpniu 1944 roku Myitkyinę. W kwietniu 1944 roku kwatera SEAC przeniosła się z Delhi do Kandy na Cejlonie. W październiku 1944 roku Stilwell został odwołany, a jego funkcje podzielono między trzech generałów.

W latach 1944–1945 14 Armia Slima odbiła Birmę, a w maju 1945 roku alianci zajęli Rangun. 12 września 1945 roku Mountbatten przyjął w Singapurze kapitulację japońskich wojsk w Azji Południowo-Wschodniej, podpisaną przez gen. Seishirō Itagakiego. Po wojnie obszar SEAC powiększono o Jawę, Borneo i południowe Indochiny, a dowództwo, zamiast walczyć, musiało rozbrajać Japończyków, ratować jeńców i przywracać władzę kolonialną wśród rosnących ruchów narodowych – w Indonezji i Wietnamie doszło przy tym do walk. SEAC rozwiązano w 1946 roku. Doświadczenie zdobyte w Azji i opinia polityka życzliwego ruchom narodowym sprawiły, że w 1947 roku Mountbatten wrócił do Delhi jako ostatni wicekról Indii.