Delegalizacja partii w Niemczech

W ciągu dwóch tygodni, od 21 czerwca do 5 lipca 1933 roku, z niemieckiej sceny politycznej zniknęły wszystkie partie poza NSDAP. 21 czerwca w berlińskiej dzielnicy Köpenick bojówki SA rozpoczęły obławę na socjaldemokratów, komunistów i innych przeciwników, zwaną później krwawym tygodniem w Köpenick, a władze rozwiązały organizacje młodzieżowe i bojowe sprzymierzonej z Adolfem Hitlerem Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej. 22 czerwca minister spraw wewnętrznych Rzeszy Wilhelm Frick zakazał działalności Socjaldemokratycznej Partii Niemiec. W ciągu następnych dni, pod presją terroru i gróźb, same rozwiązały się partie mieszczańskie: narodowcy, liberałowie, Bawarska Partia Ludowa i na końcu katolickie Centrum. Gdy 14 lipca rząd ogłosił, że NSDAP jest jedyną partią w Niemczech, zatwierdził tylko stan faktyczny.

Daty

W wielu kronikach pod datą 21 czerwca 1933 roku można przeczytać, że tego dnia „zakazano wszystkich partii poza nazistowską”. Tak się nie stało. Nie było jednego aktu, który zdelegalizowałby wszystkie partie naraz. 21 czerwca zaczął się terror w Köpenick i rozwiązano przybudówki partii Hugenberga, 22 czerwca zakazano SPD, a pozostałe partie ogłosiły samorozwiązanie między 27 czerwca a 5 lipca. Komunistyczna KPD, rozbita już po pożarze Reichstagu, nigdy nie została zakazana osobną ustawą. 21 czerwca był więc tylko początkiem tych dwóch tygodni.

Partie po wyborach marcowych

W wyborach 5 marca 1933 roku, przeprowadzonych w atmosferze terroru po pożarze Reichstagu, NSDAP zdobyła 43,9 procent głosów i 288 mandatów. Do większości potrzebowała 52 mandatów swojego koalicjanta, nacjonalistów Alfreda Hugenberga. Wciąż istniały jednak inne partie: socjaldemokraci ze 120 posłami, komuniści z 81, Centrum z 73, Bawarska Partia Ludowa z 19 i garść liberałów.

Pierwsza padła Komunistyczna Partia Niemiec. Na podstawie dekretu o ochronie narodu i państwa aresztowano tysiące komunistów, a jej przywódcę Ernsta Thälmanna zatrzymano 3 marca. Wybrani posłowie KPD nie mogli zająć miejsc w Reichstagu, pod koniec marca komuniści stracili mandaty w sejmach krajów Rzeszy, a ustawa z 26 maja 1933 roku pozwoliła skonfiskować majątek partii. KPD przeszła do podziemia, a jej kierownictwo uciekło za granicę.

23 marca ustawa o pełnomocnictwach przeszła 444 głosami przeciw 94. Przeciw głosowali tylko socjaldemokraci, a przewodniczący ich klubu Otto Wels powiedział w ostatnim wolnym przemówieniu w Reichstagu, że „wolność i życie można odebrać, honoru nie”. Centrum, Bawarska Partia Ludowa i liberałowie głosowali za, licząc na ustne obietnice Hitlera. Odtąd rząd mógł uchwalać ustawy bez parlamentu, a istnienie innych partii przestało mieć praktyczne znaczenie. Na wiosnę naziści rozbili związki zawodowe, które były zapleczem SPD.

Koniec SPD

Socjaldemokracja próbowała przetrwać. 10 maja sąd zajął jej majątek, domy i drukarnie. Część kierownictwa z Welsem wyjechała do Pragi, gdzie powstał emigracyjny zarząd partii, zwany później Sopade. Ci, którzy zostali w Berlinie, starali się nie dawać nazistom pretekstu. 17 maja posłowie SPD obecni w Reichstagu zagłosowali, pod groźbami, za pokojową deklaracją Hitlera w sprawie polityki zagranicznej, co emigranci uznali za kapitulację. 18 czerwca w Karlowych Warach ukazał się pierwszy numer emigracyjnego pisma „Neuer Vorwärts”, wzywającego do obalenia dyktatury. Konferencja działaczy w Berlinie 19 czerwca wybrała nowe kierownictwo z byłym przewodniczącym Reichstagu Paulem Löbe na czele i odcięła się od Pragi, ale to już nic nie zmieniło.

22 czerwca Frick, powołując się na wezwania emigracyjnego zarządu, uznał SPD za „organizację wrogą narodowi i państwu”. Zakazał jej wszelkiej działalności, zgromadzeń i prasy, a krajom Rzeszy polecił odebrać jej posłom mandaty. Według niemieckich opracowań aresztowano wtedy około trzech tysięcy działaczy partii. Pod koniec czerwca aresztowano także Löbego. Rozporządzenie Fricka z 7 lipca unieważniło wszystkie mandaty socjaldemokratów w Reichstagu, sejmach krajowych i radach gmin. Partia, która w 1919 roku ustanowiła republikę, przestała legalnie istnieć.

Krwawy tydzień w Köpenick

Zakazowi towarzyszył terror. 21 czerwca w Köpenick na wschodnim skraju Berlina miejscowa SA pod dowództwem Herberta Gehrkego zaczęła wyciągać z domów znanych socjaldemokratów, komunistów, członków republikańskiej organizacji Reichsbanner, Żydów, a nawet członków organizacji młodzieżowej partii Hugenberga. Do 26 czerwca SA uprowadziła do swoich lokali do pięciuset osób, które bito i torturowano. Gdy w pierwszych dniach obławy bojówkarze wtargnęli nocą do domu młodego socjaldemokraty Antona Schmausa, ten zastrzelił w obronie własnej dwóch z nich, a trzeciego trafił przypadkiem inny członek SA. Schmaus, postrzelony potem w areszcie, zmarł w styczniu 1934 roku. Jego ojca znaleziono powieszonego.

Liczba zabitych w Köpenick jest sporna. W literaturze z NRD, a za nią i w części zachodnioniemieckich opracowań, podawano 91 ofiar, ale nowsze badania uznają tę liczbę za niesprawdzoną i mówią o co najmniej 24 zabitych. Wśród zamordowanych był były premier Meklemburgii-Schwerinu, socjaldemokrata Johannes Stelling, którego ciało zaszyte w worku wyłowiono z rzeki Dahme. Köpenick nie był wyjątkiem, tylko najbardziej znanym przykładem przemocy, która latem 1933 roku przetoczyła się przez całe Niemcy. Sprawców objął akt łaski ministra sprawiedliwości Rzeszy z 25 lipca 1933 roku. Część z nich osądzono dopiero po wojnie.

Samorozwiązanie pozostałych partii

Także koalicjant Hitlera nie miał już przyszłości. Niemiecka Narodowa Partia Ludowa przemianowała się w maju na Front Niemiecko-Narodowy (Deutschnationale Front), ale jej posłowie przechodzili do NSDAP. Hugenberg, minister gospodarki i rolnictwa, skompromitował się w czerwcu na konferencji gospodarczej w Londynie memorandum, w którym żądał kolonii i ziemi na wschodzie, co Hitlerowi, wtedy zapewniającemu świat o swej woli pokoju, było nie na rękę. Gdy 21 czerwca władze rozwiązały jej organizacje młodzieżowe i bojowe pod pretekstem, że przeniknęli do nich komuniści i socjaldemokraci, partia nie miała już czym się bronić. 27 czerwca Hugenberg złożył dymisję. Tego samego dnia jego partia ogłosiła samorozwiązanie, a jej posłowie przeszli do klubu NSDAP.

Dzień później, 28 czerwca, rozwiązała się lewicowo-liberalna Niemiecka Partia Państwowa, dawna Niemiecka Partia Demokratyczna. Zarząd prawicowo-liberalnej Niemieckiej Partii Ludowej, partii nieżyjącego już Gustawa Stresemanna, podjął uchwałę o rozwiązaniu 27 czerwca, a jej przewodniczący ogłosił ją 4 lipca. W Bawarii pod koniec czerwca policja polityczna Heinricha Himmlera aresztowała wielu działaczy Bawarskiej Partii Ludowej i katolickich księży. 4 lipca partia się rozwiązała.

Ostatnia była katolicka Partia Centrum, która niemal przez całą republikę weimarską współrządziła Niemcami. Jej przewodniczący, prałat Ludwig Kaas, wyjechał w kwietniu do Rzymu, gdzie uczestniczył w rozmowach o konkordacie między Stolicą Apostolską a Rzeszą. Na początku maja na czele partii stanął były kanclerz Heinrich Brüning. Gdy okazało się, że Watykan, aby uzyskać gwarancje dla Kościoła i katolickich organizacji, gotów jest zgodzić się na wycofanie duchowieństwa z polityki, partia straciła ostatnie oparcie. 5 lipca 1933 roku Centrum ogłosiło samorozwiązanie. Trzy dni później w Rzymie parafowano konkordat.

Znaczenie

W lipcu 1933 roku, pięć miesięcy po objęciu władzy, Hitler rządził państwem jednopartyjnym. Wszystkie partie, które przez czternaście lat tworzyły republikę weimarską, rozwiązały się lub zostały zakazane, a ich przywódcy siedzieli w obozach, wyjechali albo się wycofali. Nie było protestów ani strajków. Partie mieszczańskie rozwiązały się same, a część ich polityków i wyborców uznała, że lepiej służyć „narodowemu odrodzeniu” w szeregach NSDAP niż ryzykować prześladowania. 6 lipca Hitler oświadczył namiestnikom Rzeszy, że rewolucja nie może być stanem trwałym i teraz trzeba ją przeprowadzić w spokojne łożysko ewolucji.

Bez opozycji, wolnej prasy i parlamentu nikt w Niemczech nie mógł już publicznie zakwestionować polityki, która w ciągu kolejnych lat prowadziła do wojny: wyjścia z Ligi Narodów, jawnych zbrojeń, remilitaryzacji Nadrenii, aneksji Austrii i rozbioru Czechosłowacji. Socjaldemokraci, komuniści i politycy Centrum, którzy przetrwali, działali w konspiracji lub na emigracji. Część z nich, jak socjaldemokrata Julius Leber, znalazła się wśród spiskowców z 20 lipca 1944 roku. Wielu innych, jak Thälmann, nie dożyło końca wojny.