Ernst Thälmann

Ernst Thälmann był w latach 1925–1933 przywódcą Komunistycznej Partii Niemiec (KPD), największej partii komunistycznej poza Związkiem Radzieckim. Robotnik portowy z Hamburga, weteran frontu zachodniego, prostolinijny mówca, który umiał przemawiać do robotników, był zarazem całkowicie posłuszny Józefowi Stalinowi. Pod jego kierownictwem KPD stała się partią w pełni podporządkowaną Moskwie i aż do 1933 roku uważała za głównego wroga nie nazistów, lecz socjaldemokratów, nazywanych „socjalfaszystami”. Rozbita lewica nie potrafiła zatrzymać Adolfa Hitlera. Thälmann został aresztowany kilka tygodni po przejęciu władzy przez nazistów i przez ponad jedenaście lat był więziony w izolacji. W sierpniu 1944 roku zamordowano go w Buchenwaldzie na rozkaz Hitlera. W Niemieckiej Republice Demokratycznej uczyniono z niego bohatera i przedmiot kultu.

Młodość w Hamburgu

Urodził się 16 kwietnia 1886 roku w Hamburgu, w rodzinie woźnicy, który z żoną prowadził potem niewielką piwiarnię, a następnie sklep z warzywami i węglem. W 1892 roku rodzice zostali skazani za paserstwo, a dzieci na kilkanaście miesięcy oddano do obcych rodzin. Ernst skończył szkołę powszechną i musiał pomagać w interesie ojca, który odmówił mu pieniędzy na naukę zawodu. Jako dziesięcioletni chłopiec przyglądał się wielkiemu strajkowi dokerów hamburskich na przełomie 1896 i 1897 roku. Po latach pisał, że to ten strajk na zawsze zapadł mu w serce.

W 1902 roku po kłótni opuścił dom i przez pewien czas mieszkał w przytułku dla bezdomnych. 15 maja 1903 roku wstąpił do Socjaldemokratycznej Partii Niemiec, a wkrótce potem do związku zawodowego pracowników transportu, w którym awansował na przewodniczącego sekcji woźniców. Pracował w porcie jako robotnik magazynowy i doker, przez pewien czas jako palacz na statku pływającym do Ameryki. Jeszcze przed wojną należał do lewego skrzydła partii, które krytykowało jej kierownictwo za ustępliwość wobec cesarskiego państwa.

Wojna i rewolucja

W styczniu 1915 roku, kilka dni po ślubie z Rosą Koch, został powołany do artylerii i do końca wojny służył na froncie zachodnim. Walczył w Szampanii, nad Sommą, pod Arras, nad Aisne i pod Cambrai, w 1916 roku został przysypany w zniszczonym stanowisku działa, a za służbę dostał Krzyż Żelazny II klasy. Wojna, którą uważał za rzeź robotników w interesie kapitału, utwierdziła go w radykalnych poglądach. W ostatnich tygodniach wojny nie wrócił z urlopu do oddziału. Źródła różnią się co do szczegółów: według jednych zdezerterował już w październiku 1918 roku, według innych opuścił front z kilkoma towarzyszami 9 listopada.

W Hamburgu, gdzie władzę przejęła rewolucja, Thälmann wstąpił do radykalnej Niezależnej Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (USPD). W styczniu 1919 roku, po stłumieniu powstania spartakusowców w Berlinie i zamordowaniu Róży Luksemburg i Karla Liebknechta, uczestniczył w nieudanej próbie zdobycia broni dla zagrożonej przez wojsko Bremeńskiej Republiki Rad. W marcu 1919 roku został posłem do hamburskiego parlamentu, Bürgerschaft, i był nim aż do 1933 roku. W maju 1919 roku stanął na czele hamburskiej organizacji USPD, a pod koniec 1920 roku poprowadził niemal całą tę organizację do zjednoczenia z komunistami, gdy większość USPD przyłączyła się do KPD i Międzynarodówki Komunistycznej. W 1921 roku pojechał na III Kongres Kominternu w Moskwie, gdzie poznał Włodzimierza Lenina. W czerwcu 1922 roku członkowie skrajnie prawicowej Organizacji Consul, tej samej, która zamordowała Matthiasa Erzbergera i Walthera Rathenaua, podłożyli granat pod okno jego mieszkania. Thälmanna nie było w domu, a rodzina przeżyła.

Powstanie hamburskie i droga na szczyt

Thälmann należał do lewego skrzydła KPD, które w kryzysowym 1923 roku domagało się rewolucji na wzór rosyjski. Gdy jesienią kierownictwo partii odwołało przygotowywany z Moskwy „niemiecki październik”, komuniści w Hamburgu 23 października chwycili za broń. Powstanie hamburskie upadło po dwóch dniach. Zginęło w nim około stu osób. Thälmann należał do kierownictwa okręgu, które parło do walki, ale na barykadach, wbrew późniejszej legendzie, nie dowodził. Po klęsce przez kilka miesięcy się ukrywał. Gdy w styczniu 1924 roku zmarł Lenin, pojechał do Moskwy i trzymał wartę honorową przy jego trumnie.

Klęska 1923 roku pogrążyła dotychczasowe kierownictwo KPD, Heinricha Brandlera i Augusta Thalheimera, i wyniosła do władzy lewicę, a wraz z nią Thälmanna. W lutym 1924 roku został wiceprzewodniczącym partii, w maju posłem do Reichstagu, a latem członkiem Komitetu Wykonawczego Kominternu. W lutym 1925 roku stanął na czele Roter Frontkämpferbund, Związku Czerwonych Frontowców, paramilitarnej organizacji partii, której członkowie w mundurach maszerowali z zaciśniętą pięścią i toczyli bitwy uliczne z policją, nacjonalistami, a potem z nazistowską SA. W 1925 roku, ze wsparciem Kominternu i z wyraźnej aprobaty Stalina, przejął kierownictwo partii od Ruth Fischer, która próbowała prowadzić politykę bardziej niezależną od Moskwy. Fischer wkrótce wykluczono z partii.

W wyborach prezydenckich w 1925 roku Thälmann był kandydatem KPD. W pierwszej turze zdobył 7 procent głosów. Mimo rady Kominternu, by tego nie robić, partia wystawiła go także w drugiej turze, w której wystarczała zwykła większość. Dostał 6,4 procent głosów, a feldmarszałek Paul von Hindenburg wygrał z kandydatem partii republikańskich Wilhelmem Marxem różnicą 3 punktów procentowych. Wielu historyków uważa, że gdyby komuniści poparli Marxa, monarchista Hindenburg nie zostałby prezydentem, choć nie da się tego dowieść.

Człowiek Stalina

Pod kierownictwem Thälmanna KPD przeszła tak zwaną bolszewizację: przebudowano ją według rosyjskiego wzoru, oparto na komórkach zakładowych i ścisłej dyscyplinie, a każdą różnicę zdań traktowano jako „odchylenie”. Partia wiernie popierała Stalina w walce z Trockim i Zinowjewem, a gdy w 1927 roku wykluczono ich z partii, usunęła także ich niemieckich zwolenników. Jesienią 1928 roku wybuchła afera Wittorfa: okazało się, że sekretarz hamburskiej organizacji, bliski współpracownik Thälmanna John Wittorf, sprzeniewierzył partyjne pieniądze, a Thälmann wiedział o tym od miesięcy i milczał. 26 września Komitet Centralny potępił go, a Thälmann zawiesił pełnienie funkcji. Na interwencję Stalina 6 października Komitet Wykonawczy Kominternu przywrócił mu kierownictwo. Jego przeciwnicy, „pojednawcy” i przywódcy dawnej prawicy partyjnej, wśród nich Hugo Eberlein, Brandler i Thalheimer, stracili stanowiska albo zostali wykluczeni. Od tej chwili Thälmann zawdzięczał wszystko Stalinowi i nigdy mu się nie sprzeciwił.

Od VI Kongresu Kominternu w 1928 roku obowiązywała linia tak zwanego trzeciego okresu: kapitalizm miał wchodzić w ostateczny kryzys, a socjaldemokracja, jako „socjalfaszyzm”, była głównym wrogiem, bo odciągała robotników od rewolucji. Thälmann realizował ją bez zastrzeżeń. Wzmocniły ją wydarzenia z 1 maja 1929 roku w Berlinie, gdy policja, podległa socjaldemokratycznym władzom, rozpędzała zakazane pochody pierwszomajowe. W kilkudniowych zamieszkach, nazwanych przez komunistów „krwawym majem”, zginęło ponad trzydzieści osób. Związek Czerwonych Frontowców zdelegalizowano. Na zjeździe partii w czerwcu 1929 roku Thälmann ogłosił, że walka z faszyzmem oznacza tak samo walkę z SPD jak z Hitlerem. W grudniu 1931 roku mówił, że kilka nazistowskich drzew nie może przesłonić lasu socjaldemokracji. W sierpniu 1931 roku, na polecenie Moskwy, KPD poparła nawet zainicjowane przez nacjonalistów i nazistów referendum, które miało obalić socjaldemokratyczny rząd Prus Otto Brauna.

Lata kryzysu

Wielki kryzys przyniósł komunistom wzrost poparcia, ale nazistom znacznie większy. We wrześniu 1930 roku KPD zdobyła ponad 13 procent głosów, a w listopadzie 1932 roku prawie 17 procent i sto mandatów. Jej elektorat stanowili jednak głównie bezrobotni, a przekroczyć granicę wpływów SPD partia nie potrafiła. W wyborach prezydenckich w 1932 roku Thälmann znów stanął do walki, tym razem przeciw Hindenburgowi, popieranemu przez socjaldemokratów i katolickie Centrum jako jedyna zapora przed Hitlerem, i przeciw samemu Hitlerowi. Hasło KPD brzmiało: „Kto głosuje na Hindenburga, głosuje na Hitlera, kto głosuje na Hitlera, głosuje za wojną”. Pierwsza część hasła sprawdziła się po niespełna dziesięciu miesiącach. Thälmann zdobył w pierwszej turze 13,2 procent głosów, a w drugiej 10,2 procent.

Partia, która każdy kompromis z SPD uważała za zdradę, nie potrafiła zmienić kursu nawet w ostatniej chwili. W lipcu 1932 roku, po usunięciu rządu Prus przez kanclerza Franza von Papena, KPD wezwała do strajku generalnego, ale socjaldemokraci odmówili. W styczniu 1933 roku kierownictwo KPD odrzuciło propozycję wspólnego frontu ze strony SPD jako „manewr”. 30 stycznia Hitler został kanclerzem. Komuniści dopiero wtedy wezwali socjaldemokratów i związki zawodowe do strajku generalnego, ale na to było już za późno. 7 lutego 1933 roku w lokalu sportowym w Ziegenhals pod Berlinem Thälmann po raz ostatni przemawiał do kierownictwa partii.

Jedenaście lat więzienia

Po pożarze Reichstagu 27 lutego 1933 roku naziści ogłosili, że był to sygnał do komunistycznego powstania, i aresztowali tysiące komunistów. Thälmann ukrywał się w mieszkaniu zaprzyjaźnionego małżeństwa w Charlottenburgu. 3 marca, dwa dni przed wyborami, policja zatrzymała go tam po donosie sąsiada. Aresztowanie posła z immunitetem było bezprawne nawet według ówczesnych przepisów. Naziści przygotowywali przeciw niemu proces o zdradę stanu, a w gestapo przy Prinz-Albrecht-Straße był przesłuchiwany i bity. W styczniu 1934 roku jeden z przesłuchujących wybił mu zęby i bił go pejczem. Po tym, jak w procesie o podpalenie Reichstagu oskarżony Georgi Dimitrow ośmieszył prokuraturę, władze w 1935 roku zrezygnowały z procesu Thälmanna. Pozostał w „areszcie ochronnym”, czyli w więzieniu bez wyroku.

Na świecie Thälmann stał się symbolem ofiar nazizmu. Na jego obronę zbierano podpisy, a na pięćdziesiąte urodziny w 1936 roku przysłali mu życzenia między innymi Maksim Gorki, Heinrich Mann i Romain Rolland. W Hiszpanii jego imię nosił batalion niemieckich ochotników Brygad Międzynarodowych. Od 1937 roku więziono go w Hanowerze, a od 1943 roku w więzieniu w Budziszynie. W 1939 roku, po zawarciu paktu Ribbentrop-Mołotow, Moskwa nie upomniała się o niego. Dimitrow zanotował w dzienniku wiosną 1941 roku, że Wiaczesław Mołotow nie chce w tej sprawie nic robić, by nie drażnić Niemców, a jesienią 1941 roku zapisał słowa Stalina, że Thälmann w listach z więzienia nie jest już „pryncypialnym marksistą”.

Po nieudanym zamachu na Hitlera 20 lipca 1944 roku reżim zaczął mordować więźniów, których uważał za groźnych na wypadek klęski. 14 sierpnia Heinrich Himmler zanotował po rozmowie z Hitlerem: „Thälmann ma zostać stracony”. 17 sierpnia funkcjonariusze gestapo przewieźli go z Budziszyna do obozu koncentracyjnego Buchenwald. Według ustaleń historyków i zeznań świadków wczesnym rankiem 18 sierpnia esesmani zastrzelili go przy krematorium, a ciało natychmiast spalili. Szczegóły zbrodni do dziś nie są w pełni wyjaśnione, a oskarżony o udział w niej esesman Wolfgang Otto został w 1988 roku uniewinniony przez sąd w RFN. Nazistowska agencja prasowa ogłosiła we wrześniu, że Thälmann zginął w czasie alianckiego nalotu na okolice Weimaru. Jego żona i córka były wtedy więźniarkami obozu Ravensbrück i jego filii.

Pamięć i ocena

W NRD Thälmann stał się bohaterem narodowym i „wodzem niemieckiej klasy robotniczej”. Jego imię nosiły organizacja pionierska, szkoły, fabryki, ulice i stadiony, powstały filmy i monumentalne pomniki. Kult ten pomijał to, co niewygodne: aferę Wittorfa, jego podporządkowanie Stalinowi i to, że Moskwa w latach 1939–1941 nie próbowała go ratować. Historycy niemieckiego komunizmu podkreślają, że był raczej wykonawcą poleceń Kominternu niż samodzielnym przywódcą.

Dla drogi do drugiej wojny światowej Thälmann jest postacią tragiczną i zarazem współodpowiedzialną. Odważnie i konsekwentnie przeciwstawiał się nazistom i zapłacił za to życiem. Ale partia, którą kierował, przez lata kierowała ogień przede wszystkim przeciw socjaldemokratom i republice weimarskiej, osłabiając obóz, który jako jedyny mógł zatrzymać Hitlera. Komintern porzucił teorię „socjalfaszyzmu” i przyjął politykę frontu ludowego dopiero w 1935 roku, gdy niemiecka lewica była już rozbita, a Thälmann od dwóch lat siedział w więzieniu.