Egzekucja Toma Williamsa i zamieszki w Belfaście

W niektórych kalendariach pod 4 września 1942 roku można przeczytać, że w nocy w Belfaście doszło do zamieszek wywołanych przez Irlandzką Armię Republikańską (IRA). Źródła nie potwierdzają wielkich rozruchów ulicznych w tych dniach. Opisują natomiast ciąg wydarzeń, który stał za tą notatką: 2 września 1942 roku w belfaskim więzieniu przy Crumlin Road powieszono dziewiętnastoletniego członka IRA Thomasa (Toma) Williamsa, skazanego za zabicie policjanta, a w następnych dniach, zgodnie z wcześniejszym rozkazem kierownictwa organizacji, oddziały IRA zaatakowały posterunki i patrole policji w Belfaście i na prowincji Irlandii Północnej. W potyczkach w katolickich dzielnicach zachodniego Belfastu 3 i 4 września policja postrzeliła dwóch członków IRA, a obławy objęły ponad dwieście osób. Najpewniej to ta seria ataków, a nie rozruchy tłumu, kryje się za zapisem o „zamieszkach IRA”.

IRA i wojna

Irlandia Północna, część Zjednoczonego Królestwa od podziału wyspy w 1921 roku, była rządzona przez protestanckich unionistów, a mniejszość katolicka, skupiona w Belfaście w dzielnicach wokół Falls Road, uważała się za dyskryminowaną. IRA, która nie uznawała ani podziału, ani rządu w Dublinie, prowadziła w latach 1939–1940 kampanię zamachów w Anglii, zakończoną aresztowaniami i internowaniem jej członków po obu stronach granicy. Wojna przyniosła Irlandii Północnej niemieckie naloty, a od stycznia 1942 roku także wojska amerykańskie. Przeciw ich obecności protestował premier Irlandii Éamon de Valera, a kierownictwo IRA uznało ją za okazję: wiosną 1942 roku nowy szef sztabu Hugh McAteer przygotowywał kampanię przeciw brytyjskiej administracji i wojsku na Północy.

Część działaczy IRA liczyła przy tym na Niemców. Adiutant generalny organizacji spotkał się w 1942 roku z ukrywającym się w Irlandii agentem Abwehry Güntherem Schützem, ale realnej niemieckiej pomocy z tego nie było. Dla rządu w Belfaście, jak wcześniej dla rządu w Dublinie, IRA była w czasie wojny przede wszystkim zagrożeniem bezpieczeństwa państwa, a jej działalność – sprawą, w której nie zamierzano okazywać pobłażania.

Wielkanoc 1942 roku

Rząd Irlandii Północnej zakazał na Wielkanoc 1942 roku pochodów upamiętniających powstanie wielkanocne z 1916 roku. W Niedzielę Wielkanocną, 5 kwietnia, sześciu członków kompanii C belfaskiej brygady IRA, wspieranych przez dwie kobiety, miało odciągnąć uwagę policji, by w zachodnim Belfaście mogły się odbyć nielegalne pochody. Grupa ostrzelała patrol Royal Ulster Constabulary (RUC), północnoirlandzkiej policji, i wycofała się do domu przy Cawnpore Street, gdzie doszło do strzelaniny. Zginął w niej konstabl Patrick Murphy, katolik z okolic Falls Road i ojciec dziewięciorga dzieci, jeden z nielicznych katolików w szeregach RUC. Dowodzący grupą Tom Williams został trzykrotnie postrzelony, a wszystkich sześciu mężczyzn aresztowano.

Kto oddał śmiertelny strzał, pozostaje przedmiotem sporu. Williams, leżąc w szpitalu, wziął na siebie pełną odpowiedzialność jako dowódca. Sąd skazał jednak na śmierć wszystkich sześciu na podstawie zasady wspólnego zamiaru, według której każdy uczestnik napadu odpowiada za zabójstwo popełnione w jego trakcie. Wśród skazanych był 21-letni Joe Cahill, później jeden z przywódców IRA.

Ułaskawienie pięciu, szubienica dla jednego

Wyroki śmierci na sześciu młodych ludzi poruszyły katolików po obu stronach granicy. Petycję o łaskę podpisało, według różnych relacji, około 200 tysięcy osób (najczęściej podaje się 207 tysięcy podpisów). Rząd de Valery popierał kampanię i interweniował w Londynie, o łaskę zabiegali też duchowni katoliccy, a według części źródeł sprawą interesowały się Departament Stanu i Stolica Apostolska papieża Piusa XII. Władze Irlandii Północnej, które w tej sprawie decydowały, pod koniec sierpnia zamieniły pięć wyroków na dożywocie. Williamsa, który przyznał się do dowodzenia akcją, z ułaskawienia wyłączono.

Wyrok wykonano 2 września 1942 roku o ósmej rano w więzieniu przy Crumlin Road. Kat Thomas Pierrepoint, któremu asystował jego bratanek Albert Pierrepoint, późniejszy główny kat brytyjski, przyjechał z Anglii. Już od siódmej policja zamknęła Crumlin Road na odcinku około ćwierć mili po obu stronach więzienia. Na pobliskich ulicach zebrały się tłumy, w większości kobiety. Gdy zbliżała się ósma, katolicy uklękli na jezdni i odmawiali różaniec, a grupy lojalistów śpiewały w odpowiedzi pieśni oranżystów i obrzucały modlących się wyzwiskami. Do poważnych starć nie doszło. Przy rozpraszaniu tłumu zatrzymano kilka osób, a dwóch mężczyzn skazano później na trzy miesiące więzienia za udział w zbiegowisku. Ciało Williamsa pochowano w nieoznaczonym grobie na terenie więzienia.

Ataki IRA na początku września

Kierownictwo IRA wydało 1 września rozkaz, by w razie egzekucji wszyscy dowódcy przystąpili do działań zaczepnych. W dniu egzekucji około dwudziestu ludzi IRA w zarekwirowanej ciężarówce ruszyło na koszary w Crossmaglen w hrabstwie Armagh, ale natknęło się po drodze na patrol RUC; po wymianie ognia policjanci poddali się i zostali puszczeni wolno. 3 września mina zniszczyła front posterunku policji w Randalstown w hrabstwie Antrim, raniąc sierżanta. Tego samego dnia w zachodnim Belfaście, przy Sultan Street, policja postrzeliła szesnastoletniego członka IRA Gerry’ego Adamsa, ojca późniejszego przywódcy Sinn Féin Gerry’ego Adamsa; następnego dnia w zasadzce przy Leeson Street ranny został kolejny członek IRA, James Bannon. W hrabstwie Fermanagh nie wybuchła mina podłożona pod posterunek w Belleek, a w Clady w hrabstwie Tyrone według zestawień kampanii zginęło dwóch konstabli RUC; umieszczają one ten atak pod 5 września. Rankiem 3 września RUC zatrzymała w Belfaście ponad dwieście osób.

Strzelaniny i obławy z pierwszych dni września historycy traktują jako początek tak zwanej kampanii północnej IRA, prowadzonej z przerwami do 1944 roku. Według J. Bowyera Bella organizacja przeprowadziła do grudnia 1942 roku około sześćdziesięciu zbrojnych ataków, choć na wolności pozostawało jej już tylko kilkudziesięciu aktywnych członków.

Znaczenie

Wrześniowa ofensywa IRA szybko wygasła. Policja na Północy i rząd w Dublinie odpowiedzieli obławami i internowaniem. 9 września w Dublinie zastrzelono sierżanta irlandzkiej policji specjalnej Denisa O’Briena, byłego członka IRA, wbrew zakazowi akcji zbrojnych na Południu, co tylko zaostrzyło kurs rządu de Valery. 30 września w hrabstwie Cavan zginął w strzelaninie z policją Patrick Dermody, jeden z dowódców ataku na Crossmaglen. W październiku RUC aresztowała szefa sztabu McAteera, a według zestawień kampanii na Północy zatrzymano około 320 członków i sympatyków organizacji. Ucieczki z więzień w Belfaście i Londonderry na początku 1943 roku nie przywróciły jej sił, a wielu zbiegów schwytało po drugiej stronie granicy wojsko irlandzkie. W listopadzie 1942 roku rząd w Dublinie stracił członka IRA Maurice’a O’Neilla, skazanego za zabicie detektywa, a w 1944 roku – Charliego Kerinsa za zabójstwo O’Briena. Pod koniec wojny w Irlandii Północnej IRA praktycznie nie działała, a irlandzki minister sprawiedliwości Gerald Boland chwalił się, że ją „zabił”. Organizacja odrodziła się dopiero w latach pięćdziesiątych.

Dla przebiegu wojny wrześniowe wydarzenia w Belfaście nie miały znaczenia militarnego. Irlandia Północna pozostała ważną bazą aliantów: przez port w Londonderry przechodziły eskorty konwojów bitwy o Atlantyk, a na jej terytorium szkoliły się wojska amerykańskie przed lądowaniem w Afryce Północnej. Sprawa Williamsa pokazała jednak, że wojna nie zawiesiła starych podziałów na wyspie. Katolicy pamiętali egzekucję dziewiętnastolatka, unioniści – zabitego policjanta, ojca dziewięciorga dzieci. Szczątki Williamsa wydano rodzinie dopiero po zamknięciu więzienia przy Crumlin Road; 19 stycznia 2000 roku pochowano go na cmentarzu Milltown w Belfaście w obecności tysięcy ludzi, w tym Joe Cahilla, który przeżył go o ponad sześćdziesiąt lat.