Éamon de Valera

Éamon de Valera był przez pół wieku najważniejszą postacią irlandzkiej polityki: weteranem powstania wielkanocnego, przywódcą republikanów w wojnie o niepodległość i w wojnie domowej, założycielem partii Fianna Fáil, twórcą konstytucji z 1937 roku, trzykrotnym szefem rządu i dwukrotnie wybranym prezydentem. W historii drugiej wojny światowej ważny jest przede wszystkim jako człowiek, który w 1938 roku odzyskał od Wielkiej Brytanii porty wojenne na irlandzkim wybrzeżu, a w czasie drugiej wojny światowej utrzymał Irlandię w neutralności, odmawiając tych portów Brytyjczykom w najtrudniejszych miesiącach bitwy o Atlantyk. Jedni widzą w nim ojca niepodległego państwa i męża stanu, który ocalił kraj przed wojną, inni polityka współodpowiedzialnego za bratobójczą wojnę domową i za wieloletnią izolację i stagnację Irlandii.

Dzieciństwo i młodość

Urodził się 14 października 1882 roku w Nowym Jorku, w przytułku dla ubogich matek i porzuconych dzieci na Manhattanie. Jego matka, Catherine Coll, była emigrantką z wioski Bruree w hrabstwie Limerick. Ojciec, Juan Vivion de Valera, figuruje w akcie urodzenia jako hiszpański artysta; badacze nie odnaleźli jednak ani aktu jego ślubu, ani innych dokumentów, a o miejsce jego urodzenia spierają się do dziś. W pierwotnym akcie chłopiec został zapisany jako George de Valero, w dzieciństwie nazywano go Edwardem, a irlandzką formę imienia, Éamon, przyjął jako młody działacz ruchu językowego. Ojciec zmarł, gdy chłopiec miał dwa lata, i wuj zabrał go do Irlandii. Matka wyszła ponownie za mąż w Ameryce, a syna wychowywała w Bruree babka.

Zdolny uczeń zdobył stypendium w Blackrock College w Dublinie, a w 1904 roku dyplom z matematyki Królewskiego Uniwersytetu Irlandii. Uczył matematyki w szkołach i kolegiach nauczycielskich, bez powodzenia starał się o katedrę uniwersytecką. Przez całe życie pozostał zapalonym kibicem rugby i miłośnikiem matematyki. W 1908 roku wstąpił do Ligi Gaelickiej, która broniła języka irlandzkiego, i tam poznał nauczycielkę Sinéad Flanagan. Pobrali się w 1910 roku i mieli siedmioro dzieci.

Powstanie wielkanocne i więzienie

25 listopada 1913 roku de Valera wstąpił do Irlandzkich Ochotników, utworzonych w odpowiedzi na zbrojne ochotnicze oddziały unionistów z Ulsteru. Szybko awansował do stopnia komendanta 3 batalionu brygady dublińskiej i, choć niechętny tajnym związkom, został zaprzysiężony do Irlandzkiego Bractwa Republikańskiego, które przygotowywało powstanie. Podczas powstania wielkanocnego, które wybuchło 24 kwietnia 1916 roku, jego ludzie zajęli młyny Bolanda i okolice, broniąc południowo-wschodnich podejść do Dublina. Poddał się jako jeden z ostatnich dowódców. Sąd wojenny skazał go na śmierć, ale wyrok zamieniono na dożywocie. Ocaliło go kilka okoliczności: proces odbył się późno, gdy pod naciskiem opinii publicznej Brytyjczycy wstrzymywali egzekucje, amerykański konsulat pytał o jego obywatelstwo, a władze uważały go za postać mało znaczącą.

Siedział w więzieniach w Dartmoor, Maidstone i Lewes. Zwolniony w czerwcu 1917 roku na mocy amnestii, wrócił do kraju jako jeden z nielicznych żyjących dowódców powstania. W lipcu wygrał wybory uzupełniające we wschodnim Clare, a w październiku został przewodniczącym Sinn Féin, która stała się polityczną reprezentacją ruchu republikańskiego.

Przywódca republiki

W maju 1918 roku, w czasie kryzysu wokół planów wprowadzenia w Irlandii poboru, Brytyjczycy znów go aresztowali. W grudniowych wyborach Sinn Féin zdobyła 73 ze 105 irlandzkich mandatów, a jej posłowie zamiast do Westminsteru udali się do Dublina, gdzie w styczniu 1919 roku utworzyli własny parlament, Dáil Éireann, i proklamowali niepodległość. Zaczęła się wojna o niepodległość. W lutym 1919 roku de Valera uciekł z więzienia w Lincoln i w kwietniu stanął na czele rządu Dáil. Od czerwca 1919 do grudnia 1920 roku przebywał w Stanach Zjednoczonych. Nie uzyskał uznania republiki, ale zebrał wśród Amerykanów irlandzkiego pochodzenia ponad 5 milionów dolarów pożyczki. Codzienne kierowanie walką i rządem spadło w tym czasie na Michaela Collinsa.

Po rozejmie z lipca 1921 roku de Valera rozmawiał w Londynie z premierem Davidem Lloydem George’em, ale porozumienia nie osiągnął. W sierpniu Dáil uczyniła go prezydentem republiki. Na właściwe negocjacje jesienią 1921 roku nie pojechał, wysyłając delegację z Arthurem Griffithem i Collinsem; historycy na ogół uważają tę decyzję za błąd. Traktat angielsko-irlandzki, podpisany 6 grudnia 1921 roku, tworzył Wolne Państwo Irlandzkie jako dominium Korony, z przysięgą wierności wobec króla, z możliwością odłączenia się Irlandii Północnej i z trzema portami pozostawionymi brytyjskiej flocie. De Valera go odrzucił. Proponował w zamian „zewnętrzne stowarzyszenie” z Brytyjską Wspólnotą Narodów, co ciekawe, z czasowym udostępnieniem Brytyjczykom portów. W styczniu 1922 roku Dáil przyjęła traktat stosunkiem głosów 64 do 57, a de Valera ustąpił z urzędu i wraz z przeciwnikami traktatu opuścił parlament.

Wojna domowa

Jego płomienne przemówienia wiosną 1922 roku, w których mówił, że przeciwnicy traktatu będą musieli „brodzić we krwi” żołnierzy irlandzkiego rządu, obciążają go do dziś. Gdy w czerwcu wybuchła wojna domowa, de Valera poparł republikańską część IRA, choć sam nie miał w niej realnego wpływu na decyzje dowódców. Wojna, w czasie której zmarł Griffith, a w zasadzce zginął Collins, zakończyła się w maju 1923 roku klęską republikanów. De Valera wezwał „Legion Straży Tylnej” do złożenia broni i przyznał, że zwycięstwo wojskowe musi na razie pozostać przy tych, którzy „zniszczyli republikę”. W sierpniu 1923 roku aresztowano go na wiecu wyborczym w Ennis. Spędził w więzieniu prawie rok.

Fianna Fáil i rozbiórka traktatu

Na wolności doszedł do wniosku, że bojkot instytucji Wolnego Państwa prowadzi donikąd. Gdy Sinn Féin odrzuciła jego propozycję, w 1926 roku wraz z Seánem Lemassem założył nową partię, Fianna Fáil. W 1927 roku, po zabójstwie ministra Kevina O’Higginsa i zapowiedzi ustawy, która wykluczała z wyborów kandydatów niezamierzających złożyć przysięgi, jego partia złożyła przysięgę, nazwaną przez de Valerę „pustą formułą polityczną”, i weszła do Dáil. W wyborach 1932 roku Fianna Fáil stała się najsilniejszą partią, a 9 marca 1932 roku de Valera objął urząd przewodniczącego Rady Wykonawczej. Przejęcie władzy przez przegranych z wojny domowej odbyło się pokojowo, co było niemałym osiągnięciem młodej demokracji.

Natychmiast zaczął rozmontowywać traktat z 1921 roku. Zniósł przysięgę wierności, ograniczył rolę gubernatora generalnego, wstrzymał spłatę rat ziemskich należnych Wielkiej Brytanii, co wywołało sześcioletnią wojnę celną. Zdelegalizował paramilitarne Błękitne Koszule generała Eoina O’Duffy’ego, a później także IRA. Wykorzystał kryzys abdykacyjny w grudniu 1936 roku, by usunąć króla z konstytucji. Nowa konstytucja, przyjęta w plebiscycie 1 lipca 1937 roku i obowiązująca od 29 grudnia, nadawała państwu nazwę Éire (Irlandia), wprowadzała urząd prezydenta i premiera (taoiseacha), uznawała „szczególną pozycję” Kościoła katolickiego i rościła sobie prawo do całej wyspy.

Jednocześnie prowadził osobiście politykę zagraniczną. W 1932 roku przewodniczył Radzie Ligi Narodów i wzywał wielkie mocarstwa do przestrzegania jej paktu, w 1935 roku poparł sankcje przeciw Włochom za napaść na Etiopię, a po ich klęsce przestrzegał, że małym państwom pozostaje tylko postanowienie, iż nie staną się narzędziem żadnego mocarstwa. We wrześniu 1938 roku został przewodniczącym Zgromadzenia Ligi. Popierał wysiłki Neville’a Chamberlaina na rzecz zachowania pokoju, w tym układ monachijski, a w Chamberlainie znalazł partnera, z którym 25 kwietnia 1938 roku zawarł porozumienie kończące wojnę celną. Wielka Brytania oddała Irlandii bez warunków porty traktatowe: Berehaven, Cobh i Lough Swilly. Dla de Valery był to warunek prawdziwej niezależności i możliwości pozostania poza przyszłą wojną. Winston Churchill protestował w Izbie Gmin, przewidując, że Irlandia w razie wojny ogłosi neutralność.

Neutralność

Gdy wybuchła wojna, de Valera ogłosił 2 września 1939 roku w Dáil neutralność, a parlament wprowadził stan wyjątkowy i dał rządowi szerokie uprawnienia: cenzurę, internowanie bez sądu, kontrolę gospodarki. Okres wojny nazywano w Irlandii eufemistycznie the Emergency. Neutralność popierało niemal całe społeczeństwo i opozycja. Dla de Valery była dowodem suwerenności, wobec słabości armii jedyną rozsądną obroną przed zniszczeniem, a także konsekwencją podziału wyspy, bo nie zamierzał walczyć u boku państwa, które zatrzymywało Irlandię Północną. Twardą ręką rozprawiał się z IRA, która szukała kontaktu z Niemcami: jej członków internowano, kilku stracono.

Najcięższą próbą były lato i jesień 1940 roku. W czerwcu, po upadku Francji, Brytyjczycy przez Malcolma MacDonalda zaproponowali mu uznanie zasady zjednoczenia Irlandii w zamian za porzucenie neutralności lub wpuszczenie brytyjskich wojsk i okrętów do irlandzkich baz. De Valera odrzucił ofertę 4 lipca, nie wierząc, że Londyn narzuci jedność unionistom z Północy, i obawiając się, jak sam mówił, że zostałby „oszukany na końcu”. Pozwolił za to na tajne rozmowy sztabowe o wspólnej obronie w razie niemieckiego desantu. 5 listopada 1940 roku Churchill nazwał w Izbie Gmin brak dostępu do irlandzkich portów „najcięższym i najboleśniejszym brzemieniem”, a 7 listopada de Valera odpowiedział w Dáil, że nie może być mowy o ich oddaniu ani wydzierżawieniu, dopóki Irlandia pozostaje neutralna, i że każda próba nacisku doprowadzi do rozlewu krwi. Wielka Brytania odpowiedziała ograniczeniem dostaw i tonażu dla Irlandii, co oznaczało lata niedoborów paliwa, węgla i żywności.

W praktyce neutralność de Valery była życzliwa aliantom. Irlandia przekazywała Brytyjczykom prognozy pogody i meldunki straży wybrzeża o okrętach podwodnych, zgodziła się na przeloty brytyjskich łodzi latających nad pasem swojego terytorium w hrabstwie Donegal, odsyłała alianckich lotników, a internowała Niemców. Dziesiątki tysięcy Irlandczyków służyły w armii brytyjskiej, a jeszcze więcej pracowało w brytyjskich fabrykach. Po niemieckich nalotach na Belfast w kwietniu 1941 roku de Valera wysłał na Północ dublińskich strażaków. Gdy po ataku na Pearl Harbor Churchill zatelegrafował do niego „Teraz albo nigdy”, sugerując zjednoczenie w zamian za przystąpienie do wojny, odmówił. Protestował przeciw przybyciu wojsk amerykańskich do Irlandii Północnej w 1942 roku, a w lutym 1944 roku odrzucił amerykańskie żądanie wydalenia dyplomatów niemieckich i japońskich.

Formalną konsekwencję w zachowaniu neutralności doprowadził do skrajności. 2 maja 1945 roku złożył niemieckiemu posłowi Eduardowi Hemplowi kondolencje z powodu śmierci Adolfa Hitlera, zgodnie z protokołem obowiązującym wobec głów państw utrzymujących z Irlandią stosunki dyplomatyczne. Gest wywołał oburzenie, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, tym większe, że w tych samych dniach świat oglądał zdjęcia z wyzwolonych obozów koncentracyjnych. Gdy 13 maja 1945 roku Churchill wypomniał w radiu, że Wielka Brytania nie podniosła na Irlandię ręki, „choć czasem byłoby to bardzo łatwe i bardzo naturalne”, de Valera odpowiedział mu 16 maja przemówieniem radiowym. Uznał, że Churchill oparł się pokusie dopisania kolejnego krwawego rozdziału do historii stosunków obu narodów, ale zapytał, czy nie znalazłby w sercu wielkoduszności, by docenić mały naród, który przez stulecia samotnie opierał się agresji. Przemówienie przyniosło mu w kraju ogromną popularność.

Po wojnie

W wyborach 1948 roku Fianna Fáil straciła większość, a pozostałe partie utworzyły pierwszy rząd koalicyjny pod przewodnictwem Johna A. Costello, który w 1949 roku ogłosił Irlandię republiką i wyprowadził ją ze Wspólnoty Narodów. De Valera objechał tymczasem świat z kampanią przeciw podziałowi wyspy i sprzeciwiał się przystąpieniu Irlandii do NATO, dopóki Irlandia Północna pozostaje brytyjska. Wracał na urząd premiera w latach 1951–1954 i 1957–1959. We wrześniu 1953 roku po raz pierwszy i jedyny rozmawiał z Churchillem przy Downing Street. Coraz gorzej widział, przeszedł kilka operacji oczu.

W czerwcu 1959 roku, w wieku 76 lat, wygrał wybory prezydenckie i przekazał rząd oraz przywództwo partii Lemassowi. Jako prezydent przyjmował w 1963 roku Johna F. Kennedy’ego, a w 1966 roku, w wieku 83 lat, został wybrany na drugą kadencję. Gdy w 1973 roku odchodził z urzędu, był najstarszą głową państwa na świecie. Zmarł 29 sierpnia 1975 roku w domu opieki w Blackrock pod Dublinem, kilka miesięcy po żonie, z którą przeżył prawie 65 lat. Pochowano go na cmentarzu Glasnevin.

Znaczenie

De Valera zbudował państwo irlandzkie w kształcie, jaki przetrwał do dziś: z własną konstytucją, bez króla, z partią Fianna Fáil jako główną siłą polityczną. Krytycy wskazują na jego współodpowiedzialność za wojnę domową, na katolicki konserwatyzm, cenzurę i gospodarczą stagnację jego rządów. Obrońcy przypominają, że wyprowadził republikanów z drogi przemocy do demokracji i nie stał się dyktatorem, choć miał ku temu okazję. Dla historii drugiej wojny światowej najważniejsze są dwie jego decyzje: odzyskanie portów w 1938 roku i neutralność w latach 1939–1945. Brytyjskiej marynarce brakowało przez to baz na zachodnich podejściach w najtrudniejszym okresie bitwy o Atlantyk, a Irlandii udało się uniknąć wojennego zniszczenia. Ceną była izolacja i opinia państwa, które w wojnie z nazizmem stanęło z boku, a sam de Valera pozostaje symbolem tego, jak daleko mogła sięgać polityka neutralności małego narodu.