Początek bitwy pod Alam Halfa

30 sierpnia 1942 roku o godzinie 22.00 niemiecko-włoska Armia Pancerna „Afryka” feldmarsz. Erwina Rommla ruszyła do natarcia na południowym odcinku frontu pod El Alamein. Operacja, nazwana przez Niemców „Brandung” („Przybój”), miała obejść lewe skrzydło brytyjskiej 8 Armii, wyjść na jej tyły i otworzyć drogę do Aleksandrii i Kanału Sueskiego. Już pierwszej nocy wszystko zaczęło się układać inaczej, niż zakładał plan: pola minowe okazały się głębsze, niż sądzono, nad kolumnami krążyło brytyjskie lotnictwo, a w ciągu kilku godzin Afrika Korps stracił dowódcę i jednego z dowódców dywizji. Następnego dnia niemieckie czołgi, zamiast pędzić ku wybrzeżu, wyszły wprost na przygotowaną pozycję obronną na grzbiecie Alam Halfa. Zaczęła się bitwa, która miała być ostatnią próbą Osi zdobycia Egiptu.

Niektóre kalendaria notują pod 10 sierpnia, że Rommel rozpoczął natarcie pod El Alamein, a we wrześniu był już z powrotem na wyjściowych pozycjach, a pod 30 sierpnia – początek bitwy pod Alam Halfa. 10 sierpnia na froncie nie wydarzyło się nic podobnego: obie armie okopywały się po lipcowych walkach, a Rommel uderzył dopiero w nocy z 30 na 31 sierpnia. Druga część pierwszego zapisu jest natomiast trafna – na początku września jego wojska rzeczywiście wróciły niemal na pozycje wyjściowe.

Wyścig z czasem

Po pierwszej bitwie pod El Alamein, zakończonej w ostatnich dniach lipca, obie strony wiedziały, że przerwa nie potrwa długo. Ostatnia ocena sytuacji gen. Claude’a Auchinlecka, sporządzona 27 lipca, przewidywała, że Rommel zaatakuje przed końcem sierpnia, najpewniej na południowym odcinku. Sam Rommel rozumował podobnie. Wiedział, że do Egiptu płyną wokół Afryki wielkie konwoje z czołgami, działami i ludźmi i że za kilka tygodni przewaga Brytyjczyków stanie się przytłaczająca. Jeżeli w ogóle miał jeszcze zdobyć Egipt, musiał uderzyć teraz.

W sierpniu jego armia rzeczywiście się odbudowała. Według niemieckich i brytyjskich zestawień liczba sprawnych czołgów niemieckich wzrosła w ciągu miesiąca ze 133 do 234, a włoskich z 96 do 281; przybyły posiłki przerzucone samolotami z Krety, m.in. 164 Lekka Dywizja „Afryka”, brygada spadochronowa Hermanna-Bernharda Ramckego i włoska dywizja spadochronowa „Folgore”. Czołgi włoskie były jednak w większości przestarzałe i zużyte, a najgroźniejsze niemieckie maszyny – Panzer III i IV z długolufowymi działami – stanowiły tylko część parku. Po drugiej stronie 8 Armia dysponowała na froncie około 700 czołgami, w tym około 160 amerykańskimi Grantami z działem 75 mm, i coraz liczniejszymi armatami przeciwpancernymi 6-funtowymi.

Najpoważniejszym problemem Rommla było paliwo. Jego linie zaopatrzenia ciągnęły się od portów oddalonych o setki kilometrów – Tobruku, Bengazi, a w najgorszym razie Trypolisu – a statki płynące z Włoch padały ofiarą okrętów podwodnych i samolotów. W tej wojnie o zaopatrzenie kluczową rolę odgrywała Malta. Konwój operacji „Pedestal”, z którego 15 sierpnia dotarł na wyspę tankowiec „Ohio”, dał wyspie paliwo i zapasy, dzięki którym jej okręty podwodne i samoloty mogły dalej atakować włoskie konwoje. Według zestawień przytaczanych w literaturze w sierpniu Oś straciła na morzu mniej więcej jedną trzecią wysłanych do Afryki dostaw i ponad 40 procent paliwa. Rommel żądał od włoskiego Comando Supremo i od marszałka Ugo Cavallera kilku tysięcy ton benzyny i amunicji przed rozpoczęciem ataku; do końca sierpnia dotarła tylko część. Tankowiec „San Andrea”, wiozący ponad trzy tysiące ton paliwa, został zatopiony przez samoloty torpedowe Bristol Beaufort właśnie w dniu, w którym zaczynała się ofensywa, a kolejne tankowce szły na dno w pierwszych dniach września.

O ostatecznej decyzji przesądził feldmarsz. Albert Kesselring, naczelny dowódca niemiecki na Południu. Obiecał udostępnić paliwo z zapasów Luftwaffe – według niemieckich źródeł od tysiąca do półtora tysiąca ton – i dosyłać je samolotami, jeśli statki zawiodą. Oficerowie sztabu Rommla, Siegfried Westphal i Friedrich von Mellenthin, radzili czekać na tankowce; Rommel postanowił nie czekać. Termin też był narzucony: natarcie zaplanowano pierwotnie na okres pełni Księżyca około 26 sierpnia, a każdy dzień zwłoki oznaczał ciemniejsze noce i więcej brytyjskich czołgów na froncie. Rommel był przy tym chory – od tygodni cierpiał na dolegliwości żołądka i wyczerpanie, a pod koniec sierpnia prosił nawet Berlin o zastępcę. Gdy prośby nie uwzględniono, sam poprowadził ofensywę.

Plan „Brandung”

Pozycja pod El Alamein była wąskim przesmykiem: od morza do niedostępnej dla czołgów depresji Kattara było około 60 kilometrów. Północny i środkowy odcinek frontu był silnie umocniony, więc Rommel wybrał południowy, między pozycjami Nowozelandczyków w rejonie Alam Nayil a wzgórzem Qaret el Himeimat na skraju depresji. Sądził, że ten odcinek jest słabo obsadzony i zaminowany.

Według planu włoski XXI Korpus z niemiecką 164 Dywizją i częścią spadochroniarzy Ramckego miał na północy pozorować natarcie i wiązać obrońców. Główne uderzenie miały wykonać niemieckie 15 i 21 Dywizja Pancerna Afrika Korpsu oraz 90 Lekka Dywizja, wspierane przez włoski XX Korpus z dywizjami pancernymi „Ariete” i „Littorio” oraz zmotoryzowaną „Trieste”. Grupa uderzeniowa miała nocą przejść przez pola minowe, do świtu posunąć się 40–50 kilometrów na wschód, a potem skręcić na północ, ku nadmorskiej szosie, odciąć 8 Armię od zaplecza i zniszczyć ją w otwartej bitwie manewrowej – takiej, jakie Rommel wygrywał pod Gazalą. Wszystko zależało od szybkości: plan nie przewidywał długich walk, bo na nie nie starczyłoby paliwa.

Pułapka Montgomery’ego

Po drugiej stronie wiele się w sierpniu zmieniło. Po wizycie Winstona Churchilla w Kairze, w drodze do Moskwy, Auchinleck został odwołany, naczelnym dowódcą na Bliskim Wschodzie mianowano gen. Harolda Alexandra, a 13 sierpnia dowództwo 8 Armii objął gen. por. Bernard Montgomery. Nowy dowódca zakazał myśleć o dalszym odwrocie, kazał zniszczyć plany ewakuacji na pozycje nad Nilem i zapowiedział, że armia będzie walczyć tam, gdzie stoi. XIII Korpus na południowym odcinku objął w połowie sierpnia gen. por. Brian Horrocks.

Montgomery znał zamiary Rommla. Brytyjczycy odczytywali niemieckie depesze szyfrowane maszyną Enigma (wywiad o kryptonimie Ultra) i w drugiej połowie sierpnia poznali ocenę sytuacji, w której Rommel zapowiadał natarcie na południowym skrzydle. Dokładnej daty z depesz nie znano – rozkaz do ataku Rommel wydał dopiero dzień wcześniej – ale kierunek i zamiar były jasne. Przydały się też przygotowania sztabu Auchinlecka, który już w lipcu przewidywał taki manewr i wskazywał grzbiet Alam Halfa jako klucz do obrony. Jak wiele z planu bitwy było pomysłem Montgomery’ego, a jak wiele odziedziczył po poprzedniku i jego zastępcy szefa sztabu Ericu Dorman-Smisie, do dziś spierają się historycy; Montgomery w swoich wspomnieniach przypisywał go sobie.

Plan obrony był prosty. Południowy odcinek, mniej więcej 20 kilometrów od pozycji nowozelandzkich do Himeimat, obsadzono słabo, ale zaminowano. Osłaniały go dwie brygady 7 Dywizji Pancernej – 7 Brygada Zmotoryzowana i 4 Lekka Brygada Pancerna – które miały zadać przeciwnikowi jak największe straty i wycofać się. Właściwa pozycja leżała za nimi, na grzbiecie Alam Halfa, około 25–30 kilometrów na południowy wschód od stacji El Alamein. Obsadziły go dwie brygady świeżo przybyłej 44 Dywizji Piechoty z artylerią, a u jego zachodniego krańca okopała się 22 Brygada Pancerna z 92 Grantami i kilkudziesięcioma lekkimi czołgami. Montgomery wydał rozkaz, który zrywał z praktyką poprzednich miesięcy: czołgi nie miały ruszać do szarży na niemieckie działa przeciwpancerne, lecz walczyć z miejsca, z przygotowanych stanowisk, razem z artylerią i działami przeciwpancernymi. Na lewo od nich stała 8 Brygada Pancerna, w odwodzie 23 Brygada z czołgami Valentine.

Według relacji szefa sztabu Montgomery’ego, gen. Francisa de Guinganda, Brytyjczycy podrzucili też Niemcom fałszywą mapę terenu, na której zdradliwe piaszczyste obszary przed grzbietem oznaczono jako dobre dla pojazdów. Czy podstęp rzeczywiście wpłynął na decyzje niemieckich dowódców, nie wiadomo; historycy traktują tę opowieść ostrożnie.

Noc z 30 na 31 sierpnia

Natarcie ruszyło przy świetle niemal pełnego Księżyca. Na północy i w centrum Włosi i Niemcy przeprowadzili zgodnie z planem ataki pozorujące; najsilniejszy z nich, na grzbiecie Ruweisat, przyniósł chwilowe zdobycze, odebrane o świcie przez kontratak. Na południu kolumny Afrika Korpsu i włoskiego XX Korpusu weszły w pola minowe około drugiej w nocy. Od razu okazało się, że są one znacznie głębsze, niż wynikało z rozpoznania, a brytyjskie posterunki – silniejsze, niż sądzono. Saperzy oczyszczali przejścia pod ogniem, a nad nimi pojawiło się lotnictwo. Samoloty Fairey Albacore z Fleet Air Arm zrzucały flary oświetlające cele, a bombowce Vickers Wellington bombardowały zatłoczone kolumny pojazdów.

Jeszcze tej nocy Afrika Korps stracił dowództwo. Dowódca korpusu gen. wojsk panc. Walther Nehring został ciężko ranny odłamkiem podczas nalotu, a dowódca 21 Dywizji Pancernej gen. mjr Georg von Bismarck zginął na przedpolu brytyjskich pól minowych – według części źródeł od wybuchu miny, według innych od ognia artylerii lub moździerzy albo w nalocie. Korpus objął gen. mjr Gustav von Vaerst, dowódca 15 Dywizji Pancernej, a 21 Dywizję – płk Carl-Hans Lungershausen. Rommel rozważał nawet przerwanie operacji, ale po naradzie ze swoim szefem sztabu Fritzem Bayerleinem postanowił ją kontynuować w zmienionej formie.

O świcie 31 sierpnia czołówki Afrika Korpsu stały zaledwie kilka kilometrów za brytyjskimi polami minowymi, a nie 40–50 kilometrów na wschód, jak przewidywał plan. Na głęboki manewr ku wybrzeżu nie było już ani czasu, ani paliwa. Rommel skrócił więc zasięg obejścia i kazał dywizjom pancernym skręcić na północ wcześniej – prosto na grzbiet Alam Halfa, czyli tam, gdzie czekała na nie 8 Armia.

31 sierpnia: atak na grzbiet

Przegrupowanie po nocnych walkach zajęło wiele godzin, a 7 Dywizja Pancerna nękała odsłoniętą flankę kolumn. Dopiero około 13.00 ruszyła 15 Dywizja Pancerna, a godzinę później 21 Dywizja. Marsz po grząskim, piaszczystym terenie był powolny, a czołgi zużywały znacznie więcej paliwa, niż zakładano.

Pod wieczór niemieckie czołgi dotarły do zachodniego krańca grzbietu, gdzie stała 22 Brygada Pancerna. Nowe Panzer IV z długimi działami 75 mm otworzyły ogień z dużej odległości i zniszczyły kilka Grantów, a najbardziej wysunięty pułk brytyjskiej brygady poniósł ciężkie straty. Granty, z działem w kadłubie, nie mogły się w pełni ukryć za osłoną terenu. Linia jednak wytrzymała. Gdy Niemcy podeszli bliżej, dostali się pod ogień czołgów, dział przeciwpancernych i artylerii 44 Dywizji i 2 Dywizji Nowozelandzkiej. Próba obejścia brytyjskiej pozycji została zatrzymana przez działa przeciwpancerne. O zmroku, z kończącym się paliwem, Vaerst wycofał czołgi. W starciu tego dnia – według brytyjskiej historii oficjalnej – obie strony straciły po około 20 czołgów; włoskie dywizje pancerne, opóźnione w polach minowych, nie zdążyły wziąć w nim udziału.

Przez całą noc z 31 sierpnia na 1 września nad stłoczonymi w zagłębieniu przed grzbietem dywizjami Osi krążyły brytyjskie bombowce. Dowodzone przez wicemarsz. lotn. Arthura Coninghama lotnictwo działające nad Pustynią Zachodnią, wspierane przez pierwsze amerykańskie dywizjony, miało nad frontem zdecydowaną przewagę; niemieckie myśliwce rzadko docierały do eskortowanych formacji bombowców. Ataki trwały dniem i nocą, a ich ofiarą padały przede wszystkim ciężarówki z paliwem i amunicją, bez których czołgi nie mogły walczyć.

Miejsce w wojnie

Po pierwszych dwóch dniach bitwa była właściwie rozstrzygnięta, choć trwała jeszcze prawie tydzień. 1 września 21 Dywizja Pancerna, prawdopodobnie z braku paliwa, prawie nie ruszyła się z miejsca, a natarcie 15 Dywizji na wschodnią flankę 22 Brygady zostało zatrzymane przez 8 Brygadę Pancerną. Rano 2 września Rommel zdecydował o odwrocie, tłumacząc się przed naczelnym dowództwem brakiem paliwa, przewagą lotnictwa przeciwnika i utratą zaskoczenia. Montgomery nie rzucił swoich dywizji pancernych do pościgu, czego część historyków mu potem zarzucała. Jedyne większe natarcie brytyjskie, operacja „Beresford” – nocny atak 2 Dywizji Nowozelandzkiej gen. Bernarda Freyberga i brytyjskiej 132 Brygady w nocy z 3 na 4 września – załamało się z ciężkimi stratami. Do 5 września wojska Osi wróciły niemal na pozycje wyjściowe, zatrzymując jedynie zdobyte brytyjskie pola minowe pod Himeimat. Według brytyjskiej historii oficjalnej Oś straciła w bitwie około 2900 zabitych, rannych i zaginionych (w tym około 1850 Niemców) oraz 49 czołgów, a 8 Armia – około 1750 ludzi i 67 czołgów.

Rommel przypisywał porażkę przede wszystkim lotnictwu i brakowi paliwa. Nie wiedział, że Brytyjczycy znali jego zamiary z odczytywanych depesz. Wszystkie trzy przyczyny były ze sobą powiązane: paliwa brakowało, bo statki szły na dno na trasach, o których Brytyjczycy wiedzieli dzięki wywiadowi, a lotnictwo i okręty z Malty i Egiptu mogły je zatapiać. Alam Halfa była ostatnią ofensywą Osi w Egipcie. Odtąd inicjatywa w Afryce Północnej należała do aliantów, a Rommel – który we wrześniu wyjechał na leczenie do Niemiec – mógł już tylko czekać na uderzenie Montgomery’ego. Przyszło ono pod koniec października, w drugiej bitwie pod El Alamein, a kilka dni po jej zakończeniu alianci wylądowali we francuskiej Afryce Północnej.

Dla Montgomery’ego była to pierwsza wygrana bitwa i początek jego legendy, a dla żołnierzy 8 Armii – dowód, że Rommla da się pobić, jeśli nie gra się według jego reguł. Spór o to, ile w tym zwycięstwie było zasługi nowego dowódcy, a ile przygotowań Auchinlecka, przewagi materiałowej, lotnictwa i wywiadu, trwa wśród historyków do dziś. Nie ulega jednak wątpliwości, że pod Alam Halfa po raz pierwszy w tej kampanii brytyjskie czołgi, piechota, artyleria i lotnictwo stoczyły bitwę według jednego planu – i że Oś przegrała ją, zanim jej czołgi dotarły do celu.