Niemcy zdobywają Noworosyjsk

Na początku września 1942 roku niemiecka 17 Armia i wojska rumuńskie, nacierające wzdłuż wybrzeża Morza Czarnego, wdarły się do Noworosyjska, portu nad Zatoką Cemeską, który po utracie Sewastopola był najważniejszą bazą radzieckiej Floty Czarnomorskiej na Kaukazie. 6 września walki toczyły się już na ulicach, a do 10–11 września Niemcy i Rumuni opanowali większą część miasta wraz z portem, dworcem i centrum. Pod datą 6 września często można przeczytać, że Noworosyjsk „został zajęty przez Niemców”. To uproszczenie. Miasta nie zdobyto w całości: wschodnie przedmieścia z cementowniami i wschodni brzeg zatoki pozostały w rękach radzieckiej 47 Armii, która utrzymała je przez cały rok, aż do wyzwolenia miasta we wrześniu 1943 roku. Port, nad którym panowała radziecka artyleria, nigdy nie posłużył państwom Osi.

Port nad Zatoką Cemeską

Noworosyjsk był przed wojną jednym z głównych portów południa ZSRR, ośrodkiem przemysłu cementowego i węzłem kolejowym, przez który zboże i ropa z Kubania płynęły w świat. Latem 1942 roku zyskał jeszcze jedno znaczenie. Po upadku Sewastopola na początku lipca Flota Czarnomorska straciła swoją główną bazę i jej okręty opierały się już tylko na portach kaukaskich: Noworosyjsku, Tuapse, Poti i Batumi. Noworosyjsk był najbliżej frontu i najbardziej narażony na naloty. Już 2 lipca niemieckie bombowce zatopiły w jego porcie lider niszczycieli „Taszkient”, który kilka dni wcześniej wywoził z Sewastopola rannych i ewakuowanych.

Dla Niemców port był celem z dwóch powodów. Jego zdobycie odbierało Flocie Czarnomorskiej bazę i otwierało drogę wzdłuż wybrzeża, przez Tuapse ku Suchumi i Batumi, a dalej ku granicy tureckiej. Dyrektywa nr 45, którą Adolf Hitler podpisał 23 lipca, w dniu zajęcia Rostowa, wyznaczała Grupie Armii A feldmarsz. Wilhelma Lista zadanie opanowania całego wschodniego wybrzeża Morza Czarnego i zniszczenia floty, obok zajęcia ropy Majkopu, Groznego i Baku. Na wybrzeże miała iść 17 Armia gen. płk. Richarda Ruoffa, wzmocniona rumuńskimi dywizjami, podczas gdy 1 Armia Pancerna gen. płk. Ewalda von Kleista szła na wschód, ku Terekowi.

Do bram miasta

Po przejściu Donu i zajęciu Krasnodaru 12 sierpnia 17 Armia skręciła ku morzu. 17 sierpnia dowództwo radzieckie utworzyło Noworosyjski Rejon Obronny pod dowództwem gen. mjr. Grigorija Kotowa, dowódcy 47 Armii. Jego zastępcą do spraw morskich został kontradm. Siergiej Gorszkow, dotychczasowy dowódca rozwiązanej wkrótce Azowskiej Flotylli Wojennej. W skład rejonu weszły 47 Armia, piechota morska, bazy floty w Noworosyjsku, Temriuku i Kerczu oraz lotnictwo armii i floty. Według rosyjskich opracowań umocnienia wokół miasta były w połowie sierpnia gotowe zaledwie w jednej piątej, a obrońcy ustępowali przeciwnikowi kilkakrotnie w artylerii i piechocie i dwukrotnie w czołgach i samolotach. Część dywizji 47 Armii przeszła wiosną klęskę na Półwyspie Kerczeńskim i została odbudowana z ludzi ewakuowanych przez cieśninę.

19 sierpnia 17 Armia uderzyła na Noworosyjsk i na Anapę, a pomocniczo na Temriuk i Półwysep Tamański. Pierwsze natarcie, prowadzone przez niemiecki V Korpus Armijny, utknęło po kilku dniach w zalesionych wzgórzach na przedpolach miasta. 28 sierpnia Niemcy wznowili atak, a 31 sierpnia zajęli Anapę. Oddziały piechoty morskiej i żołnierze broniący Półwyspu Tamańskiego zostali odcięci od reszty 47 Armii, a okręty Azowskiej Flotylli Wojennej musiały przebijać się przez Cieśninę Kerczeńską na Morze Czarne.

Przez cieśninę z Krymu

W nocy z 1 na 2 września na Półwysep Tamański uderzyły także wojska z Krymu. W operacji o kryptonimie „Blücher II” niemiecka 46 Dywizja Piechoty i oddziały rumuńskie przeprawiły się na barkach desantowych, kutrach i promach przez Cieśninę Kerczeńską. Była to resztka planu, który w pierwotnej wersji zakładał, że cała 11 Armia gen. płk. Ericha von Mansteina, po zdobyciu Sewastopola, przejdzie przez cieśninę i uderzy na Kaukaz od zachodu. Hitler zmienił jednak zdanie i w sierpniu skierował Mansteina z większością jego armii pod Leningrad. Przez cieśninę poszły więc tylko słabe siły. Wystarczyły, bo obrońcy półwyspu byli już odcięci od lądu. W ciągu kilku dni Półwysep Tamański znalazł się w rękach Osi, a część radzieckich oddziałów zdołano ewakuować drogą morską.

W tym samym czasie Moskwa przebudowała dowodzenie na Kaukazie. 1 września Stawka postanowiła zlikwidować Front Północno-Kaukaski marsz. Siemiona Budionnego, a jego wojska, w tym 47 Armię, włączyć jako Czarnomorską Grupę Wojsk do Frontu Zakaukaskiego gen. armii Iwana Tiuleniewa. 7 września, w trakcie walk o miasto, Kotowa odwołano. Dowództwo 47 Armii i Noworosyjskiego Rejonu Obronnego objął gen. mjr Andriej Grieczko, późniejszy marszałek i minister obrony ZSRR.

Walki w mieście

Na początku września niemiecka 17 Armia uderzyła na sam Noworosyjsk od północnego zachodu, od strony stanicy Krymskiej i przez przełęcze w paśmie wzgórz nad miastem. Obrona pękła. 6 września, według większości opracowań, niemieckie i rumuńskie oddziały wdarły się na przedmieścia i ulice miasta. Data ta trafiła do części zachodnich chronologii jako dzień „zdobycia” Noworosyjska. W rzeczywistości walki trwały jeszcze kilka dni. Obrońcy cofali się dzielnica po dzielnicy, przez centrum i port, pod ciągłymi nalotami. Wysadzano urządzenia portowe, magazyny i nabrzeża, a ostatnie statki i kutry wyprowadzano z zatoki. Według rosyjskich opracowań 10 września Niemcy opanowali port i centrum, a 11 września ich natarcie zatrzymało się na południowo-wschodnim skraju miasta.

Front przebiegał odtąd przez wschodnie przedmieścia, wzdłuż brzegu zatoki, obok cementowni „Proletarij” i „Oktiabr”, i dalej w górę, ku szosie prowadzącej wybrzeżem na Tuapse i Suchumi. Radzieccy żołnierze i piechota morska okopali się w ruinach zakładów cementowych, a ich artyleria i moździerze ze wschodniego brzegu ostrzeliwały port i nabrzeża. Niemcy mieli więc miasto, ale nie mieli z niego pożytku: statki nie mogły zawijać do zatoki, nad którą panował ogień przeciwnika, a droga wzdłuż wybrzeża na Tuapse pozostała zamknięta.

Radzieckie kontrataki z drugiej połowy września nie odbiły miasta, ale według rosyjskich opracowań w walkach od 19 do 26 września rozbiły rumuńską 3 Dywizję Górską i zmusiły 17 Armię do przejścia pod Noworosyjskiem do obrony. Linia frontu na wschodnim skraju miasta zastygła na niemal rok.

Odwołanie Lista

Zatrzymanie pod Noworosyjskiem było jednym z powodów kryzysu w niemieckim dowództwie. W pierwszych dniach września Grupa Armii A utknęła na całej długości frontu: 1 Armia Pancerna Kleista przekroczyła 2 września Terek pod Mozdokiem, ale nie mogła się przebić ku Groznemu, strzelcy górscy nie przeszli przez przełęcze Kaukazu ku Suchumi, a natarcie wzdłuż wybrzeża zatrzymało się na cementowniach Noworosyjska. Hitler, który z kwatery pod Winnicą codziennie śledził postępy na mapie, obwiniał o to dowódców. 7 września wysłał do sztabu Lista szefa sztabu operacyjnego OKW gen. Alfreda Jodla. Jodl wrócił z przekonaniem, że List wykonuje rozkazy, a zatrzymanie wynika ze słabości sił i trudności terenu, i powiedział to Hitlerowi wprost. Doszło do gwałtownej kłótni, po której Hitler przez wiele tygodni nie podawał Jodlowi ręki, przestał jadać wspólne posiłki z oficerami sztabu i kazał stenografom zapisywać każde słowo narad.

9 września szef OKW feldmarsz. Wilhelm Keitel przekazał Listowi, że Führer oczekuje jego dymisji. List odszedł ze stanowiska tego samego dnia i do końca wojny nie dostał już żadnego przydziału. Hitler nie wyznaczył następcy. Sam, obok funkcji naczelnego wodza wojsk lądowych, objął dowództwo Grupy Armii A, którą kierował z Winnicy, oddalonej o ponad tysiąc kilometrów od frontu, za pośrednictwem jej szefa sztabu. Dopiero 22 listopada przekazał je Kleistowi. Dwa tygodnie po Liście, 24 września, odszedł szef sztabu generalnego wojsk lądowych gen. płk Franz Halder.

Miejsce w wojnie

Zajęcie większej części Noworosyjska było najdalszym sukcesem niemieckiej ofensywy na wybrzeżu Morza Czarnego. Natarcie na Tuapse, rozpoczęte 25 września przez góry, utknęło kilkadziesiąt kilometrów przed celem, a Flota Czarnomorska, choć osłabiona i zepchnięta do portów gruzińskich, przetrwała. Ostatni port, przez który Niemcy mogli zaopatrywać armie na Kaukazie od strony morza, pozostał bezużyteczny, bo jego zatoka leżała pod radzieckim ogniem.

Po klęsce pod Stalingradem i odwrocie z Kaukazu na początku 1943 roku 17 Armia okopała się na Kubaniu i Półwyspie Tamańskim, a Noworosyjsk stał się kotwicą jej linii obrony. W nocy na 4 lutego 1943 roku radziecki desant pod dowództwem mjr. Cezara Kunikowa uchwycił przyczółek na zachodnim brzegu Zatoki Cemeskiej, w rejonie Staniczki na południowym skraju miasta. Przyczółek, nazwany Małą Ziemią, bronił się przez 225 dni. 16 września 1943 roku, w toku operacji noworosyjsko-tamańskiej, Armia Czerwona odbiła Noworosyjsk, a w październiku cały Półwysep Tamański. W 1973 roku miasto otrzymało tytuł miasta-bohatera. Walki o Małą Ziemię obrosły później mitem: w 1978 roku ukazały się wspomnienia Leonida Breżniewa, który był tam oficerem politycznym 18 Armii, przedstawiające jego udział w sposób znacznie wyolbrzymiony.