Koniec bitwy w zatoce Milne’a

Wieczorem 5 września 1942 roku do brzegu pod Waga Waga, na północnej stronie Zatoki Milne’a, podeszły japońskie okręty. Nie przywiozły posiłków, na które od tygodnia czekali żołnierze komandora porucznika Minoru Yano, lecz miały ich zabrać. Tego dnia sztab w Rabaulu uznał, że bitwa w Zatoce Milne’a, rozpoczęta desantem w nocy 25/26 sierpnia, jest przegrana, i nakazał odwrót. Japońska piechota morska, która miała zdobyć alianckie lotniska na wschodnim krańcu Nowej Gwinei, nie zbliżyła się do nich ponownie od nieudanego nocnego natarcia 31 sierpnia.

Kalendaria wojny umieszczają zwycięstwo pod 5 września i nazywają je pierwszą zdecydowaną klęską japońskich wojsk lądowych w wojnie na Pacyfiku. Data odpowiada dniu, w którym zapadła decyzja o ewakuacji i odpłynął główny jej rzut. Australijskie opracowania podają jednak, że zabieranie rozbitków trwało z przerwami od 4 do 7 września, a za koniec bitwy przyjmuje się zwykle 7 września, gdy ustały walki z ostatnimi grupami pozostawionymi na brzegu.

Ostatnie dni walk

Od 31 sierpnia inicjatywa należała do Australijczyków. Weterani 18 Brygady brygadiera George’a Woottena, którzy wcześniej bronili Tobruku, posuwali się wzdłuż jedynej przybrzeżnej drogi na wschód, od misji KB ku miejscu japońskiego lądowania. Teren sprzyjał obrońcom: plantacje kokosowe przecinały strumienie i bagna, deszcz zamieniał drogę w błoto, a japońskie stanowiska karabinów maszynowych kryły się w gęstwinie nad brodami. 3 września 2/9 Batalion stracił 34 zabitych i rannych w jednym tylko starciu o przeprawę przez strumień na zachód od Elevada Creek.

4 września ten sam batalion natrafił pod Goroni na kolejną japońską pozycję. Po południu, gdy jedną z jego sekcji przygwoździł ogień trzech gniazd karabinów maszynowych, kapral John French kazał kolegom się ukryć, granatami zniszczył dwa gniazda i z pistoletem maszynowym Thompson ruszył na trzecie. Gdy ogień ucichł, Australijczycy znaleźli przed nim martwych japońskich strzelców i śmiertelnie rannego Frencha. Za ten czyn otrzymał pośmiertnie Krzyż Wiktorii, jedyny przyznany za bitwę w Zatoce Milne’a; w uzasadnieniu napisano, że jego „zimna odwaga” uratowała sekcję przed ciężkimi stratami.

Wieczorem 4 września japoński oddział, według późniejszych ustaleń, liczył już tylko około pięćdziesięciu w pełni sprawnych żołnierzy. Wszyscy dowódcy kompanii polegli, przy życiu zostało trzech czy czterech dowódców plutonów, a reszta była ranna, chora albo wyczerpana. 6 września Australijczycy doszli do głównego obozu desantu, gdzie toczyli już tylko drobne potyczki z grupkami pozostawionymi przy ewakuacji.

Decyzja o ewakuacji

Po klęsce 31 sierpnia japońskie dowództwo w Rabaulu nie od razu zrezygnowało. Planowało przerzucić do Rabi armijny Oddział Aoba – 4 Pułk Piechoty z kompanią artylerii – który miał dokończyć zdobywanie lotnisk. Oddział nie mógł jednak przybyć przed 11 września, a do tego czasu ludzi Yano miało wzmocnić około 130 żołnierzy z 5 Specjalnego Morskiego Oddziału Desantowego z Yokosuki. Dwie próby ich wysadzenia, 2 i 4 września, nie powiodły się. 2 września Yano meldował, że jego oddział znalazł się „w najgorszym możliwym położeniu” i będzie bronił się do śmierci. Kolejne meldunki nie pozostawiały wątpliwości, że rozbitkowie nie doczekają Oddziału Aoba, więc 5 września japońskie dowództwo – operacją kierował sztab 8 Floty wiceadmirała Gun’ichiego Mikawy – wydało rozkaz odwrotu. Tego samego wieczoru okręty 18 Dywizji Krążowników zabrały z brzegu większość ocalałych.

Według zestawień opartych na dokumentach obu stron z mniej więcej 1940 żołnierzy, których Japończycy wysadzili w zatoce, okręty ewakuowały 1318, w tym 311 rannych. Australijczycy, którzy stracili w bitwie około 370 ludzi, w tym ponad 160 zabitych i zaginionych, oceniali japońskich poległych na 700–750; japońskie źródło podaje 625.

Japońska marynarka zdołała jeszcze pokazać, że w nocy morze należy do niej. Około 22.00 6 września krążownik lekki Tenryū i niszczyciel Arashi weszły do zatoki i ostrzelały przy nabrzeżu w Gili Gili wyładowujący się w świetle reflektorów frachtowiec Anshun, który po około dziesięciu trafieniach przewrócił się na burtę. Okręty ostrzelały też pozycje na brzegu i oświetliły reflektorami australijski statek szpitalny Manunda, ale nie otworzyły do niego ognia, bo był wyraźnie oznakowany. 7 września na brzegu zostali już tylko pojedynczy maruderzy, którzy przez dżunglę próbowali dojść do Buny; australijskie patrole wyłapywały ich jeszcze przez kilka tygodni.

Inny los spotkał około 350 Japończyków, którzy 25 sierpnia utknęli na wyspie Goodenough po zniszczeniu ich barek. Próba ewakuacji 11 września skończyła się zatopieniem przez amerykańskie samoloty niszczyciela Yayoi, kolejne zawiodły, a ocalałych zabrano dopiero pod koniec października, po walce z australijskim 2/12 Batalionem.

To, co znaleźli zwycięzcy

Posuwając się na wschód, Australijczycy natrafiali na ciała swoich żołnierzy wziętych do niewoli i zamordowanych oraz na zwłoki miejscowych Papuasów. Zebrane potem zeznania mówią o co najmniej 59 zabitych cywilach, w tym kobietach zgwałconych przed śmiercią, i o tym, że żaden z 36 australijskich jeńców nie przeżył. Te znaleziska utwierdziły żołnierzy w przekonaniu, że z Japończykami walczy się bez litości, co odbiło się na późniejszych walkach na Nowej Gwinei. Za zbrodnie w Zatoce Milne’a nikogo nie osądzono.

„Pierwsza klęska na lądzie”

Określenie z chronologii – pierwsza zdecydowana klęska japońskich wojsk lądowych – pochodzi w dużej mierze od generała Williama Slima, który w 1942 roku dowodził korpusem w odwrocie z Birmy, a później 14 Armią. We wspomnieniach „Defeat into Victory” napisał, że w Zatoce Milne’a Australijczycy zadali Japończykom ich pierwszą niewątpliwą porażkę na lądzie i że to oni, pierwsi spośród aliantów, przełamali mit niezwyciężoności armii japońskiej. Historycy przyjmują tę ocenę z zastrzeżeniem: Japończycy przegrywali już wcześniej pojedyncze starcia – w Chinach pod Changsha, przy pierwszej próbie desantu na Wake, nad rzeką Tenaru na Guadalcanalu – ale nigdy dotąd nie musieli porzucić całej operacji i ewakuować jej uczestników. Ściśle biorąc, w Zatoce Milne’a pokonano zresztą nie armię, lecz oddziały desantowe marynarki.

Wiadomość dotarła do żołnierzy w chwili, gdy była im najbardziej potrzebna. Na szlaku Kokoda 21 Brygada cofała się właśnie po bitwie pod Isuravą ku Efogi, a w Birmie Brytyjczycy lizali rany po odwrocie do Indii. Australijska prasa pisała o „tonizującej niespodziance” i o „punkcie zwrotnym”, przestrzegając zarazem, że najcięższe walki na Nowej Gwinei dopiero się zaczną. Wśród żołnierzy zwycięstwo pozwalało tłumaczyć wcześniejsze japońskie sukcesy przewagą liczebną i zaskoczeniem, a nie jakąś wrodzoną wyższością przeciwnika w dżungli.

Generał Douglas MacArthur oceniał bitwę chłodniej. Do Waszyngtonu donosił, że sukces zawdzięczano wywiadowi, który pozwolił skupić w zatoce przewagę sił, i że może się on nie powtórzyć. Jego kwatera w Brisbane wciąż przy tym obawiała się, że dowódca Milne Force, generał major Cyril Clowes, działał zbyt wolno i pozwolił nieprzyjacielowi uciec.

Miejsce w wojnie

Ewakuacja z Zatoki Milne’a przekreśliła japoński plan zdobycia Port Moresby z dwóch stron naraz. Generał major Tomitarō Horii, którego Oddział Mórz Południowych parł szlakiem Kokoda przez góry Owena Stanleya, nie mógł już liczyć na to, że desant od morza odciągnie australijskie odwody i otworzy mu drogę wzdłuż wybrzeża. Wraz z walkami o Guadalcanal, które pochłaniały siły 17 Armii, przesądziło to w kolejnych tygodniach o wstrzymaniu i odwrocie Horiiego spod samego Port Moresby. Zarazem zwycięstwo oddaliło groźbę, że Japończycy zbudują lotnisko, z którego ich bombowce sięgałyby dalej ku północnej Australii i Morzu Koralowemu.

Sama zatoka stała się jedną z głównych baz aliantów na Nowej Gwinei. Już we wrześniu i październiku 1942 roku amerykańscy saperzy zbudowali tam nowe nabrzeże, a lotniska stamtąd wspierały w listopadzie natarcie na japońskie przyczółki pod Buną i Goną. W 1943 roku z Zatoki Milne’a wyruszały desanty pod Lae i na Nową Brytanię. Wśród Australijczyków bitwa zajęła miejsce obok Kokody jako symbol roku 1942, w którym po raz pierwszy zatrzymano japoński marsz na południe.