Zamachy IRA w Londynie

Pod 17 listopada 1939 roku kalendaria odnotowują, że o bomby, które wybuchły w Londynie, oskarżono Irlandzką Armię Republikańską (IRA). Zestawienia tej kampanii odnotowują w połowie listopada cztery wybuchy w lokalach firm handlowych w Londynie i dwie bomby, które znaleziono i unieszkodliwiono, ale umieszczają je pod 18 listopada; możliwe, że chodzi o te same zdarzenia, opisane pod datą wybuchu albo pod datą prasowego doniesienia. Nikt w nich nie zginął, a w wojennej prasie były drobną wiadomością. Należały jednak do kampanii, którą IRA prowadziła w Anglii od stycznia 1939 roku i która po wybuchu wojny z Niemcami przestała być dla Brytyjczyków wyłącznie sprawą policji. Za Irlandczykami, którzy podkładali bomby w Anglii, zaczął się bowiem rysować cień niemieckiego wywiadu.

IRA i „wypowiedzenie wojny” Anglii

IRA, która w latach 1919–1921 walczyła o niepodległość Irlandii, rozpadła się po podpisaniu traktatu angielsko-irlandzkiego z 1921 roku. Traktat dawał Irlandii status dominium i zostawiał w Zjednoczonym Królestwie sześć hrabstw Irlandii Północnej. Przeciwnicy traktatu przegrali wojnę domową w latach 1922–1923, ale ich część nie złożyła broni i pod starą nazwą IRA nadal uważała się za armię jedynej prawowitej Republiki Irlandzkiej. Gdy władzę w Dublinie objął w 1932 roku Éamon de Valera, sam dawny przeciwnik traktatu, organizacja straciła wielu członków na rzecz legalnej polityki, a w 1936 roku została w Irlandii zdelegalizowana. Najbardziej radykalne skrzydło uznało, że zjednoczenia wyspy nie da się wywalczyć w Dublinie ani w Belfaście, tylko w Anglii.

W kwietniu 1938 roku szefem sztabu IRA został Seán Russell. Na jego prośbę dawny specjalista organizacji od materiałów wybuchowych Seamus O’Donovan przygotował plan kampanii sabotażowej w Anglii, nazwany S-Plan. Celem miały być elektrownie, gazownie, wodociągi, linie kolejowe, kanały, mosty, poczta, banki i sklepy, a nie ludzie. Zamachy miały sparaliżować życie publiczne i zmusić Londyn do wycofania się z Irlandii Północnej.

12 stycznia 1939 roku Rada Armii IRA przesłała brytyjskiemu ministrowi spraw zagranicznych, lordowi Halifaksowi, ultimatum. Żądała wycofania wszystkich brytyjskich sił zbrojnych z Irlandii i dawała na odpowiedź cztery dni. Odpowiedzi nie było, a 15 stycznia w Irlandii rozplakatowano proklamację, w której IRA w imieniu „rządu Republiki Irlandzkiej” wzywała Anglię do opuszczenia wyspy. Następnego dnia, 16 stycznia, wybuchło pięć bomb w Londynie i trzy w Manchesterze, gdzie zginął jeden człowiek.

Kampania S-Plan

Przez kolejne miesiące bomby wybuchały w Londynie, Birmingham, Manchesterze, Liverpoolu i Coventry. 4 lutego dwie bomby ukryte w walizkach w przechowalniach bagażu zniszczyły urządzenia stacji metra Tottenham Court Road i Leicester Square. Pod koniec marca uszkodzono most Hammersmith w Londynie. W maju i czerwcu bomby zapalające i gazowe podrzucano do kin, hoteli i skrzynek pocztowych, a w czerwcu wybuchy zniszczyły kilka londyńskich oddziałów banków. Większość ładunków była prymitywna, wiele nie wybuchło, a policja szybko wyłapywała wykonawców, wśród których byli nawet nastolatkowie.

24 lipca minister spraw wewnętrznych Samuel Hoare przedstawił w Izbie Gmin projekt ustawy o zapobieganiu przemocy (Prevention of Violence (Temporary Provisions) Bill). Mówił, że od stycznia doszło do 127 zamachów, 57 w Londynie i 70 na prowincji, że jeden człowiek zginął, a 55 osób zostało rannych, i że skazano już 66 sprawców. Dodał, że według pewnych informacji kampania jest „uważnie obserwowana i aktywnie pobudzana przez obce organizacje”. Nie powiedział, o jakie chodzi, ale wszyscy rozumieli, że o niemieckie. Dwa dni później, 26 lipca, bomby wybuchły w przechowalniach bagażu na dworcach King’s Cross i Victoria; na King’s Cross jeden człowiek zginął, a kilkanaście osób zostało rannych. Ustawa przeszła błyskawicznie i 28 lipca weszła w życie. Dawała ministrowi spraw wewnętrznych prawo wydalania z Wielkiej Brytanii osób podejrzanych o związki z IRA, zakazywania im wjazdu i nakazywania rejestracji na policji.

Najkrwawszy zamach przyszedł tydzień przed wojną. 25 sierpnia 1939 roku po południu w centrum Coventry, na zatłoczonej ulicy Broadgate, wybuchła bomba zostawiona w koszu bagażowym roweru. Zginęło pięć osób, w tym piętnastoletni chłopiec, a około siedemdziesięciu zostało rannych. Według późniejszych relacji republikańskich bomba miała wybuchnąć przy komisariacie policji, a nie wśród przechodniów. Zamach wywołał w Anglii falę wrogości wobec Irlandczyków. Kilka dni później Wielka Brytania wypowiedziała wojnę Niemcom, a sprawa Coventry zniknęła z pierwszych stron gazet.

Bomby w czasie wojny

Wojna nie zatrzymała IRA. Russell, który w czerwcu 1939 roku został zatrzymany w Detroit podczas propagandowej podróży po Stanach Zjednoczonych, przekonywał, że „trudność Anglii jest szansą Irlandii”, zgodnie z dawnym hasłem irlandzkich nacjonalistów. Ale kampania słabła. Wydalenia na mocy nowej ustawy, aresztowania i wojenne kontrole w portach przecięły dostawy materiałów wybuchowych z Irlandii, a ludzie na miejscu byli coraz gorzej przygotowani.

Zamachy z połowy listopada pokazują tę słabość. W Londynie wybuchły bomby w lokalach handlowych, 24 listopada eksplozje uszkodziły dwie budki policyjne i dwie budki telefoniczne, a 28 listopada doszło do dwóch wybuchów w Southampton. 30 listopada poczta poinformowała w Izbie Gmin, że naprawa telefonów i budek zniszczonych przez IRA kosztowała dotąd około 550 funtów. 1 grudnia w Liverpoolu aresztowano z materiałami wybuchowymi szesnastoletniego Brendana Behana, przyszłego pisarza, który doświadczenia z brytyjskiego zakładu poprawczego opisał później w książce „Borstal Boy”.

W grudniu przed sądem w Birmingham stanęło pięcioro oskarżonych o zamach w Coventry. Dwóch z nich, Peter Barnes i James McCormick, skazano na śmierć, choć żaden nie podłożył bomby osobiście. Mimo apeli rządu irlandzkiego i protestów w całej Irlandii obaj zostali powieszeni 7 lutego 1940 roku w więzieniu w Birmingham. W odwecie za odmowę ułaskawienia IRA podłożyła bomby w workach pocztowych na dworcu Euston i w Birmingham, a w lutym i marcu 1940 roku w Londynie wybuchło jeszcze kilka ładunków, z których jeden na Oxford Street ciężko ranił siedem osób. Wiosną 1940 roku kampania wygasła. Według zestawień w całej kampanii doszło do około 300 wybuchów i aktów sabotażu, w których zginęło 10 osób, a 96 zostało rannych.

IRA, Dublin i Niemcy

Kampania uderzyła także w Irlandię. Rząd de Valery, który ogłosił neutralność w wojnie, uważał IRA za zagrożenie dla państwa: działalność organizacji mogła dać Brytyjczykom albo Niemcom pretekst do interwencji. Już w 1939 roku uchwalono ustawę o przestępstwach przeciw państwu, pozwalającą internować bez sądu. 23 grudnia 1939 roku oddział IRA napadł na skład amunicji Magazine Fort w dublińskim Phoenix Parku i wywiózł ponad milion naboi, z których większość szybko odzyskano. Odpowiedzią były nowe uprawnienia nadzwyczajne i internowanie setek członków IRA w obozie Curragh. W czasie wojny kilku jej członków stracono w Irlandii, a kilku zmarło podczas strajków głodowych.

Brytyjskie obawy, o których mówił Hoare, miały podstawy, choć mniejsze, niż sądzono. Seamus O’Donovan w 1939 roku kilkakrotnie jeździł do Niemiec i rozmawiał z Abwehrą admirała Wilhelma Canarisa o dostawach broni i radiostacji. Niemiecki wywiad interesował się IRA jako narzędziem przeciw Wielkiej Brytanii, ale kampania zamachów na cywilne cele w Anglii raczej go irytowała, niż cieszyła; w lutym 1940 roku Abwehra przekazała O’Donovanowi prośbę, by IRA uderzała w cele wojskowe, a nie cywilne. W maju 1940 roku do Irlandii zrzucono na spadochronie niemieckiego agenta Hermanna Görtza, który ukrywał się u O’Donovana. Russell przedostał się z Ameryki do Niemiec, a w sierpniu 1940 roku płynął na pokładzie U-Boota z powrotem do Irlandii, ale zmarł po drodze. Brytyjski kontrwywiad (MI5) ocenił później, że nie zna ani jednego przypadku szpiegostwa czy sabotażu dokonanego przez IRA albo przez Niemców za pośrednictwem IRA.

Znaczenie

Kampania S-Plan nie zbliżyła zjednoczenia Irlandii, a jej autor O’Donovan pisał już w sierpniu 1939 roku, że była przygotowana w pośpiechu i „zgasła jak mokra petarda”. Najtrwalszym jej skutkiem okazała się ustawa o zapobieganiu przemocy, która pozwoliła wydalić z Wielkiej Brytanii ponad sto osób i obowiązywała do lat pięćdziesiątych. W 1974 roku, po kolejnej fali zamachów IRA w Anglii, wróciła w podobnej postaci jako ustawa o zapobieganiu terroryzmowi.

Dla historii drugiej wojny światowej zamachy z lat 1939–1940 mają jeszcze jedno znaczenie. Pokazały Brytyjczykom, że neutralna Irlandia, z której IRA czerpała ludzi, może stać się dla Niemiec drogą do Wysp, a Niemcom, że na irlandzkich republikanów nie można liczyć jako na poważnego sojusznika. Obawy Londynu przed niemieckim desantem w Irlandii i sporem o irlandzkie porty, oddane Dublinowi w 1938 roku, a potrzebne Royal Navy w bitwie o Atlantyk, towarzyszyły brytyjsko-irlandzkim stosunkom przez całą wojnę. Rząd de Valery, zwalczając IRA, bronił zarazem neutralności własnego państwa, a ta, mimo wszystkich napięć, przetrwała do 1945 roku.