Guderian generalnym inspektorem wojsk pancernych

1 marca 1943 roku gen. Heinz Guderian objął nowo utworzone stanowisko generalnego inspektora wojsk pancernych (Generalinspekteur der Panzertruppen). Rozkaz, a ściślej instrukcję służbową określającą jego uprawnienia, Adolf Hitler podpisał 28 lutego; od 1 marca Guderian formalnie pełnił nową funkcję. Generał, którego ponad rok wcześniej usunięto z frontu za samowolny odwrót, wracał do łask w chwili, gdy niemiecka broń pancerna przechodziła najgłębszy kryzys od początku wojny.

Generał w rezerwie

Guderian był najgłośniejszym niemieckim dowódcą pancernym pierwszych lat wojny: jego korpus przeciął we wrześniu 1939 roku Pomorze, w maju 1940 roku przełamał front pod Sedanem, a w 1941 roku jego 2 Grupa Pancerna, później 2 Armia Pancerna, dotarła przez Smoleńsk i Kijów pod Tułę. W grudniu 1941 roku, podczas radzieckiej kontrofensywy w bitwie pod Moskwą, cofał swoje wojska wbrew rozkazom Hitlera, który zakazał jakiegokolwiek odwrotu. Pokłócił się też z dowódcą Grupy Armii „Środek” feldmarsz. Güntherem von Kluge. 25 grudnia 1941 roku został odwołany i przeniesiony do rezerwy dowództwa.

Przez kolejnych czternaście miesięcy pozostawał bez przydziału. Chorował na serce, mieszkał w Berlinie i starał się o powrót, utrzymując kontakty z ludźmi z otoczenia Hitlera, zwłaszcza z jego głównym adiutantem wojskowym gen. Rudolfem Schmundtem. Sytuacja zmieniła się na przełomie 1942 i 1943 roku. Koniec bitwy stalingradzkiej przyniósł Wehrmachtowi utratę całej 6 Armii, a w zimowych walkach nad Donem i Dońcem dywizje pancerne poniosły ogromne straty. Wiele z nich miało na początku 1943 roku zaledwie kilkanaście lub kilkadziesiąt sprawnych czołgów. Brakowało ludzi, części zamiennych i jednolitego kierownictwa: sprawami czołgów zajmowały się równocześnie sztab generalny wojsk lądowych (OKH) z gen. Kurtem Zeitzlerem na czele, Armia Zapasowa, urzędy uzbrojenia i ministerstwo uzbrojenia Alberta Speera. Wśród oficerów broni pancernej narastało przekonanie, że trzeba ją odbudować pod kierunkiem kogoś, kto zna się na rzeczy i ma posłuch u Hitlera.

Rozmowa w Winnicy

W połowie lutego 1943 roku Schmundt przekazał Guderianowi, że Hitler chce mu powierzyć pieczę nad bronią pancerną. Według niemieckich opracowań rozmowa z adiutantem odbyła się 20 lutego; sam Guderian we wspomnieniach datował ją na kilka dni wcześniej, a 20 lutego opisywał już jako dzień spotkania z Hitlerem w jego kwaterze polowej pod Winnicą na Ukrainie. Hitler miał przyznać, że w 1941 roku doszło między nimi do nieporozumień, i zapewnić, że teraz potrzebuje właśnie jego. Guderian postawił warunki: miał podlegać bezpośrednio Hitlerowi, a nie szefowi sztabu generalnego czy dowódcy Armii Zapasowej, i mieć realny wpływ na rozwój i produkcję broni pancernej oraz na szkolenie i organizację jednostek.

Hitler przyjął większość tych żądań. Instrukcja służbowa z 28 lutego stwierdzała w pierwszym artykule, że generalny inspektor odpowiada przed nim za rozwój wojsk pancernych w sposób odpowiadający ich „rozstrzygającemu dla wojny znaczeniu”. Artykuł 7 pozwalał mu wydawać wiążące polecenia wszystkim instytucjom wojsk lądowych w sprawach jego resortu. Guderian otrzymał uprawnienia dowódcy armii, a jego władza obejmowała szkolenie, organizację, doktrynę i uzupełnienia jednostek pancernych wojsk lądowych, a w sprawach organizacji i szkolenia także pancerne formacje Waffen-SS i Luftwaffe. Podlegały mu szkoły pancerne i jednostki zapasowe, a także wojska rozpoznawcze i przeciwpancerne. Nie udało mu się natomiast przejąć artylerii szturmowej: działa szturmowe StuG III, wówczas jedna z najskuteczniejszych broni Wehrmachtu, pozostały przy artylerii, co Guderian uważał za poważny błąd.

Sztab generalnego inspektora umieszczono w berlińskim Bendlerblocku. Jego szefem został płk Wolfgang Thomale, a podległym Guderianowi inspektorem wojsk pancernych – gen. Heinrich Eberbach. Inspektorat wysyłał na front tzw. oficerów podróżnych, którzy na miejscu badali stan techniczny i kadrowy dywizji. 25 marca dotychczasowy rodzaj broni „wojska szybkie” (Schnelle Truppen) przemianowano na „wojska pancerne” (Panzertruppe).

Czołgi, Pantery i Tygrysy

Guderian zaczynał urzędowanie w chwili, gdy niemiecki przemysł pancerny przestawiał się na nowe konstrukcje. Ciężkie czołgi PzKpfw VI Tiger walczyły od jesieni 1942 roku pod Leningradem i w Tunezji, ale produkowano je w niewielkich liczbach. Średni PzKpfw V Panther, niemiecka odpowiedź na radziecki T-34, wchodził właśnie do produkcji seryjnej i miał liczne choroby wieku dziecięcego, zwłaszcza silnika, przekładni i układu jezdnego. W styczniu 1943 roku Hitler zatwierdził przygotowany przez ministerstwo Speera program, który zakładał wielokrotne zwiększenie produkcji pojazdów pancernych.

Na pierwszej dużej naradzie z Hitlerem, w Winnicy 9 marca, Guderian przedstawił swój program na lata 1943–1944. Proponował, by w 1943 roku odbudować ograniczoną liczbę dywizji pancernych do pełnej wartości bojowej i używać ich tylko w uderzeniach o ograniczonym celu, a siły na wielkie operacje przygotować dopiero na 1944 rok. Nalegał, by do czasu dopracowania Pantery nie wstrzymywać produkcji sprawdzonego PzKpfw IV, który miał pozostać podstawą wyposażenia dywizji. Na tej naradzie upadła też jego próba przejęcia dział szturmowych.

W sprawach produkcji Guderian ułożył sobie dobrą współpracę ze Speerem, który również był zwolennikiem skupienia sił na prostszych, sprawdzonych typach i zwiększenia liczby produkowanych wozów. W 1943 roku produkcja czołgów i dział pancernych w Niemczech wyraźnie wzrosła, choć znacznie mniej, niż zakładały plany, i daleko jej było do produkcji radzieckiej i amerykańskiej. Inspektorat zajmował się też szkoleniem załóg, regulaminami, uzupełnieniami i naprawą sprzętu – sprawami mniej widowiskowymi niż dowodzenie na froncie, ale decydującymi o tym, czy odbudowane dywizje będą zdolne do walki.

Spór o letnią ofensywę

Najważniejszym pytaniem wiosny 1943 roku było, co zrobić z odbudowywanymi siłami pancernymi. Po kontrofensywie Ericha von Mansteina front ustabilizował się, pozostawiając wielki radziecki występ wokół Kurska. Dowództwo wojsk lądowych z Zeitzlerem przygotowywało uderzenie na ten występ, które przyjęło kryptonim „Cytadela”. Według powojennych wspomnień Guderian był mu przeciwny od początku. Na naradzie w Monachium 3–4 maja, razem ze Speerem, ostrzegał, że nowe czołgi nie są gotowe, a straty w ataku na silnie umocnione pozycje będą ogromne. 10 maja miał zapytać Hitlera, po co w ogóle atakować w tym roku na wschodzie, a dyktator miał odpowiedzieć, że na myśl o tej operacji „przewraca mu się żołądek”.

Historycy podchodzą do tej relacji ostrożnie. Niemiecki badacz Markus Pöhlmann zwraca uwagę, że trudno pogodzić ją ze źródłami z epoki: Joseph Goebbels zanotował, że Guderian podczas wizyty u niego 6 marca 1943 roku domagał się zebrania sił w jednym miejscu na wypadek nowej letniej ofensywy przeciw Związkowi Radzieckiemu. Pewne jest, że Guderian nie miał w tej sprawie rozstrzygającego głosu – podlegał Hitlerowi, ale nie dowodził na froncie ani nie kierował sztabem generalnym, z którym często się spierał.

Miejsce w wojnie

Nominacja Guderiana pokazała, jak wielką wagę Hitler przywiązywał po Stalingradzie do broni pancernej: to ona miała jeszcze raz przynieść Niemcom wielkie zwycięstwo na wschodzie. Według części historyków szerokie pełnomocnictwa inspektora szybko poprawiły organizację i wyszkolenie wojsk pancernych, ale zarazem jeszcze bardziej rozproszyły kierownictwo armii – kolejny generał miał bezpośredni dostęp do Hitlera i własne zdanie w sporach o strategię.

Odbudowane z trudem dywizje pancerne, wyposażone także w pierwsze Pantery i Tygrysy, zostały w lipcu 1943 roku rzucone do bitwy na łuku kurskim. Ofensywa załamała się, a straty w sprzęcie i ludziach przekreśliły plan stworzenia silnego odwodu pancernego. Od tej pory Wehrmacht na wschodzie już tylko się bronił. Guderian pozostał generalnym inspektorem do końca wojny, a po zamachu z 20 lipca 1944 roku objął dodatkowo obowiązki szefa sztabu generalnego wojsk lądowych.