Wyzwolenie Charkowa

16 lutego 1943 roku wojska radzieckiego Frontu Woroneskiego zajęły Charków, czwarte co do wielkości miasto Związku Radzieckiego i jeden z głównych ośrodków jego przemysłu zbrojeniowego. Po szesnastu miesiącach okupacji było to największe miasto odzyskane przez Armię Czerwoną od początku wojny. Niemcy oddali je bez walki o każdą ulicę: korpus pancerny SS wycofał się z Charkowa wbrew wyraźnemu rozkazowi Adolfa Hitlera, by bronić go do ostatniego żołnierza. Zwycięstwo okazało się jednak krótkotrwałe. Kilka dni później feldmarszałek Erich von Manstein rozpoczął kontruderzenie, które w połowie marca przyniosło Niemcom ponowne zdobycie miasta.

Front, który przestał istnieć

Charków zajęła niemiecka 6 Armia 24 października 1941 roku. Wiosną 1942 roku Armia Czerwona próbowała go odzyskać, ale jej ofensywa skończyła się okrążeniem i klęską w drugiej bitwie o Charków. Na początku 1943 roku sytuacja była zupełnie inna. Po okrążeniu 6 Armii pod Stalingradem i po rozbiciu nad Donem armii sojuszników Niemiec – włoskiej, węgierskiej i rumuńskich – na południowym skrzydle frontu wschodniego powstała wyrwa szeroka na kilkaset kilometrów. W styczniu Front Woroneski gen. Filippa Golikowa rozbił węgierską 2 Armię i odbił Woroneż, a 2 lutego, w dniu kapitulacji ostatnich oddziałów pod Stalingradem, przystąpił do kolejnego natarcia.

Stawka przyjęła wówczas założenie, że Niemcy są pobici i cofają się za Dniepr. Na tym optymistycznym założeniu oparto dwie operacje. Operacja „Gwiazda” (ros. Zwiezda) Frontu Woroneskiego miała prowadzić na Kursk, Biełgorod i Charków. Operacja „Skok” Frontu Południowo-Zachodniego gen. Nikołaja Watutina, rozpoczęta 29 stycznia, kierowała się przez Donbas ku Morzu Azowskiemu i przeprawom na Dnieprze, by odciąć całą niemiecką Grupę Armii Don. Szpicą tego uderzenia była grupa pancerna gen. Markiana Popowa, złożona z czterech korpusów pancernych.

Kursk, Biełgorod, Charków

Natarcie na Charków prowadziły z trzech stron: z północy 40 Armia gen. Kiriłła Moskalenki, od wschodu, przez Wołczańsk, 69 Armia, a od południowego wschodu 3 Armia Pancerna gen. Pawła Rybałki, wspierana przez 6 Korpus Kawalerii Gwardii. Na prawym skrzydle frontu 60 Armia gen. Iwana Czerniachowskiego 8 lutego zajęła Kursk, zdobyty przez Niemców w listopadzie 1941 roku. Następnego dnia, 9 lutego, 40 Armia odbiła Biełgorod i skręciła na południe, ku Charkowowi. 3 Armia Pancerna sforsowała Doniec i zajęła Czuhujew.

Charkowa broniło zgrupowanie gen. Huberta Lanza (Armeeabteilung Lanz). Jego najsilniejszą częścią był świeżo przybyły z Francji II Korpus Pancerny SS gen. Paula Haussera z dywizjami „Leibstandarte SS Adolf Hitler” i „Das Reich”, a obok niego zmotoryzowana dywizja „Großdeutschland” wojsk lądowych. Hitler, dla którego Charków miał znaczenie prestiżowe, zabronił oddania miasta. Tymczasem radzieckie armie obchodziły je od północy i od południa, a w połowie lutego miasto było otoczone z trzech stron. W dzielnicach zewnętrznych toczyły się już walki, a jedyna droga odwrotu na południowy zachód groziła zamknięciem.

15 lutego Hausser uznał, że dalsza obrona skończy się okrążeniem i zniszczeniem korpusu, jak niedawno 6 Armii pod Stalingradem. Wbrew rozkazom Hitlera i Lanza wyprowadził dywizje SS z miasta. Następnego dnia, 16 lutego, do Charkowa weszły oddziały 40 i 69 Armii oraz 3 Armii Pancernej. Komunikat Sowinformbiura ogłosił odzyskanie miasta, a radziecka prasa przedstawiała zwycięstwo jako kolejny dowód, że po Stalingradzie Niemcy nie są w stanie zatrzymać Armii Czerwonej.

Samowola Haussera uszła mu na sucho, prawdopodobnie dlatego, że generał był jednym z czołowych dowódców Waffen-SS i że jego decyzja szybko okazała się trafna. Konsekwencje poniósł Lanz, którego kilka dni później zastąpił gen. Werner Kempf.

Hitler w Zaporożu

Utrata Charkowa zbiegła się z najgroźniejszym momentem całej zimy na południu. Na północy Front Woroneski parł dalej na zachód, ku Połtawie i Sumom. Na południu grupa Popowa 11 lutego dotarła do Krasnoarmiejska, przecinając linię kolejową, która zaopatrywała wojska nad Miusem, a armie Watutina zbliżały się do Dniepru w rejonie Dniepropietrowska i Zaporoża, gdzie mieściła się kwatera Mansteina. Po oddaniu Rostowa wojska niemieckie z trudem utrzymywały się na linii Miusu. 12 lutego (według części źródeł 14 lutego) Grupa Armii Don, wzmocniona częścią rozwiązanej Grupy Armii B, została przemianowana na Grupę Armii Południe.

Hitler, oburzony oddaniem Charkowa, początkowo żądał natychmiastowego odbicia miasta. 17 lutego przyleciał do Zaporoża i pozostał tam do 19 lutego. Manstein przekonał go, że frontalne natarcie na Charków nie ma szans, i przedstawił inny plan: najpierw uderzyć w wysunięte, wyczerpane długim marszem radzieckie zgrupowania między Dońcem a Dnieprem, a miasto odzyskać później. Gdy Hitler odlatywał 19 lutego, radzieckie czołgi znajdowały się według relacji niemieckich zaledwie kilkadziesiąt kilometrów od lotniska. 19 i 20 lutego Manstein rozpoczął kontruderzenie, w którym wzięły udział dywizje SS wyprowadzone z Charkowa, 4 Armia Pancerna i 1 Armia Pancerna. Radzieckie dowództwo przez kilka dni brało niemieckie przegrupowania za przygotowania do dalszego odwrotu i nadal pchało swoje wojska naprzód.

Miasto po okupacji

Charków, liczący przed wojną ponad 800 tysięcy mieszkańców, wyszedł z okupacji wyludniony i zniszczony. Zimą 1941/1942 roku miasto dotknął głód; według danych niemieckiego zarządu miejskiego w samym 1942 roku zmarło z głodu ponad 13 tysięcy charkowian. W grudniu 1941 roku Niemcy zamknęli Żydów w prowizorycznym getcie w barakach na przedmieściu, a od połowy grudnia do stycznia 1942 roku rozstrzeliwali ich w jarze Drobyćkyj Jar. Liczbę ofiar szacuje się zwykle na około 15–16 tysięcy, niektóre opracowania podają do 30 tysięcy zamordowanych, w większości Żydów. Dziesiątki tysięcy mieszkańców wywieziono na roboty przymusowe do Rzeszy.

Miejsce w dziejach wojny

Wyzwolenie Charkowa było szczytowym punktem radzieckiej ofensywy zimowej 1942/1943 roku na południu. W ciągu dwóch i pół miesiąca Armia Czerwona przesunęła front o kilkaset kilometrów na zachód, od Donu po Charków i Donbas. Zarazem jej wojska były wyczerpane: dywizje miały po kilka tysięcy żołnierzy, czołgów zostało niewiele, a linie zaopatrzenia ciągnęły się przez zniszczone tereny bez czynnych kolei. Stawka, przekonana o rozkładzie przeciwnika, nie dostrzegła w porę, że Manstein zbiera siły do kontrataku.

Kontruderzenie Mansteina, nazywane trzecią bitwą o Charków, rozbiło w drugiej połowie lutego i na początku marca grupę Popowa oraz część armii Watutina i Golikowa. 15 marca dywizje SS Haussera odbiły Charków po kilkudniowych walkach ulicznych, a 18 marca Niemcy zajęli Biełgorod. Według danych zebranych przez Grigorija Kriwoszejewa w całej operacji woronesko-charkowskiej (13 stycznia – 3 marca) Armia Czerwona straciła ponad 150 tysięcy żołnierzy, w tym około 55 tysięcy zabitych i zaginionych; straty niemieckie w kontruderzeniu były wielokrotnie mniejsze.

Wiosenne roztopy zatrzymały obie strony na linii, na której zostało trwałe wybrzuszenie wokół Kurska, utrzymanego przez Armię Czerwoną. To tam w lipcu 1943 roku Niemcy podjęli swoją ostatnią wielką ofensywę na wschodzie. Charków został ostatecznie wyzwolony 23 sierpnia 1943 roku. Luty 1943 roku pokazał zarówno skalę przełomu po Stalingradzie, jak i to, że Wehrmacht, mimo klęski, był wciąż zdolny do groźnych kontrataków.