Erich von Manstein

Erich von Manstein uchodzi za najzdolniejszego stratega armii Hitlera. Jako szef sztabu Grupy Armii „Południe” gen. Gerda von Rundstedta współtworzył plan napaści na Polskę i kierował bitwą nad Bzurą. Jesienią i zimą 1939 roku, wbrew dowództwu wojsk lądowych, forsował plan uderzenia czołgami przez Ardeny, który w maju 1940 roku przyniósł Niemcom zwycięstwo nad Francją. W wojnie ze Związkiem Radzieckim zdobył Krym i Sewastopol, próbował ratować armię okrążoną pod Stalingradem, a wiosną 1943 roku odbił Charków. Ten sam dowódca wydał na Krymie rozkaz, który nazywał „żydowsko-bolszewicki system” wrogiem do wytępienia, a jego armia współpracowała z oddziałem SS mordującym Żydów. Po wojnie brytyjski sąd skazał go za zbrodnie wojenne, a jego wspomnienia stały się jednym z filarów legendy o „czystym Wehrmachcie”.

Z rodu Lewinskich

Urodził się 24 listopada 1887 roku w Berlinie jako Fritz Erich Georg Eduard von Lewinski, dziesiąte dziecko generała artylerii Eduarda von Lewinskiego i Heleny z domu von Sperling. Ród Lewinskich miał kaszubskie korzenie i pieczętował się herbem Brochwicz. Młodsza siostra matki, Hedwig, była żoną generała Georga von Mansteina. Małżeństwo było bezdzietne i zgodnie z wcześniejszym porozumieniem rodzin przyjęło noworodka na wychowanie. Od tej pory chłopiec nosił nazwisko przybranego ojca. Trzecia z sióstr, Gertruda, była żoną Paula von Hindenburga, przyszłego feldmarszałka i prezydenta Rzeszy. W rodzinach Lewinskich, Sperlingów i Mansteinów służyło kilkudziesięciu oficerów, wielu z nich w randze generała.

Dzieciństwo spędził w Strasburgu, gdzie służył przybrany ojciec, a od 1900 roku uczył się w korpusach kadetów w Plön i w Groß-Lichterfelde pod Berlinem. W marcu 1906 roku wstąpił do 3 Pułku Gwardii Pieszej, w którym służyli też jego kuzyn Oskar von Hindenburg i Kurt von Schleicher. W 1907 roku został podporucznikiem, a jesienią 1913 roku rozpoczął naukę w Akademii Wojennej w Berlinie.

Pierwsza wojna światowa

Wybuch wojny przerwał studia. Jako adiutant 2 Gwardyjskiego Pułku Rezerwy przeszedł chrzest bojowy w sierpniu 1914 roku pod Namur w neutralnej Belgii, a potem jego korpus przerzucono do Prus Wschodnich, gdzie walczył nad jeziorami mazurskimi i w Polsce. 16 listopada 1914 roku został ciężko ranny i pół roku spędził w szpitalach. Po powrocie, choć nie ukończył akademii, trafił do sztabów: armii Maxa von Gallwitza w ofensywie nad Narwią i w kampanii serbskiej w 1915 roku, potem pod Verdun i nad Sommą, gdzie pracował u boku jednego z najlepszych niemieckich specjalistów od obrony, płk. Fritza von Loßberga. W 1917 i 1918 roku był pierwszym oficerem sztabu dywizji kawalerii w krajach bałtyckich, a następnie dywizji piechoty na froncie zachodnim. Wojnę skończył jako kapitan.

Reichswehra

Po wojnie służył w sztabie straży granicznej we Wrocławiu, który na przełomie 1918 i 1919 roku organizował obronę wschodnich granic Rzeszy, m.in. przed Polakami, a potem w komisji tworzącej stutysięczną Reichswehrę. W 1920 roku ożenił się z Juttą Sibyllą von Loesch, córką śląskiego ziemianina, z którą miał troje dzieci. Jak większość oficerów był monarchistą i z niechęcią patrzył na Republikę Weimarską. Dowodził kompanią w Angermünde, uczył taktyki i historii wojskowości oficerów sztabu, a w 1929 roku trafił do zamaskowanego sztabu generalnego, czyli Urzędu Wojsk, do wydziału, który opracowywał plany mobilizacyjne i operacyjne. Dwukrotnie odwiedził tajną niemiecką szkołę pancerną w Kazaniu na terenie Związku Radzieckiego.

Dojście Hitlera do władzy przyjął, jak większość korpusu oficerskiego, z zadowoleniem. W lutym 1934 roku został szefem sztabu okręgu wojskowego w Berlinie. Gdy minister Werner von Blomberg wprowadził w wojsku paragraf aryjski i z armii usuwano żołnierzy pochodzenia żydowskiego, Manstein zaprotestował w piśmie do szefa Urzędu Wojsk gen. Ludwiga Becka. Bronił jednak autonomii korpusu oficerskiego, a nie zasady równości: w tym samym piśmie zapewniał, że całe wojsko akceptuje „ideę rasową”. Blomberg chciał go ukarać, przed czym ochronił go Werner von Fritsch.

W lipcu 1935 roku Manstein objął wydział operacyjny sztabu generalnego wojsk lądowych, a w październiku 1936 roku, jako generał major, stanowisko pierwszego zastępcy szefa sztabu. Był uważany za następcę Becka. Zasłynął wtedy projektem dział szturmowych, które miały wspierać piechotę ogniem na wprost, i udziałem w pracach nad planami operacyjnymi. W lutym 1938 roku, w czasie afery Blomberga-Fritscha, odsunięto go ze sztabu na dowództwo 18 Dywizji Piechoty w Legnicy. Szefem sztabu po ustąpieniu Becka w sierpniu 1938 roku został Franz Halder. Rywalizacja obu ludzi miała zaważyć na planach wojny z Francją. W marcu 1938 roku Manstein brał udział w przygotowaniu Anschlussu Austrii, a jesienią jego dywizja wkroczyła do Sudetów. 20 kwietnia 1939 roku, w przemówieniu z okazji pięćdziesiątych urodzin Hitlera, sławił go jako przywódcę zesłanego Niemcom przez Boga i ostrzegał „wrogi świat”, że Niemcy nie cofną się przed kolejną wojną.

Polska 1939

Latem 1939 roku Manstein, już jako generał porucznik, został szefem sztabu tajnego „sztabu roboczego Rundstedt”, z którego w sierpniu powstało dowództwo Grupy Armii „Południe”. Wspólnie z oficerem operacyjnym Güntherem Blumentrittem przygotował południową część planu „Fall Weiss”: główne uderzenie miała zadać 10 Armia gen. Waltera von Reichenaua, w której skupiono większość broni pancernej, a 8 i 14 Armia osłaniały jej skrzydła i miały okrążyć wojska polskie w zachodniej i południowej Polsce. 22 sierpnia słuchał na Obersalzbergu wystąpienia, w którym Hitler zapowiadał „całkowite zniszczenie Polski”. W pamiętnikach twierdził, że nie zrozumiał wtedy, iż chodzi o eksterminację.

W kampanii wrześniowej Rundstedt pozostawiał mu w dużej mierze kierowanie operacjami. Gdy armie „Poznań” i „Pomorze” uderzyły znad Bzury na skrzydło 8 Armii, Manstein i Rundstedt postanowili nie tylko odeprzeć natarcie, lecz zamknąć Polaków w okrążeniu. Ściągnęli spod Warszawy i z południa korpusy 10 Armii i w bitwie nad Bzurą rozbili największe zgrupowanie Wojska Polskiego. Za frontem Grupy Armii „Południe” działały Einsatzgruppen, mordujące polską inteligencję i Żydów, a żołnierze Wehrmachtu dopuszczali się zbrodni na jeńcach i ludności cywilnej. Manstein znał meldunki o tych zbrodniach. Dziesięć lat później trzy z siedemnastu zarzutów w jego procesie dotyczyły Polski.

Plan uderzenia przez Ardeny

Pod koniec października 1939 roku sztab Rundstedta, przemianowany na Grupę Armii A, przeniósł się do Koblencji. Manstein uznał plan „Fall Gelb”, opracowany przez OKH na podstawie dyrektywy Hitlera z 9 października, za powtórkę planu Schlieffena, która zepchnie sprzymierzonych nad Sommę, ale ich nie rozbije. 31 października Rundstedt wysłał do OKH pierwszy z jego memoriałów, domagający się przeniesienia głównego uderzenia na południe, do Grupy Armii A. W kolejnych, pisanych do stycznia 1940 roku, Manstein rozwijał myśl o uderzeniu przez Ardeny na Sedan i dalej ku ujściu Sommy, które odcięłoby armie sprzymierzonych w Belgii. Kierunek pancernego zagonu ku wybrzeżu podsunął mu Heinz Guderian. Naczelny dowódca wojsk lądowych Walther von Brauchitsch i Halder odrzucali te propozycje, a pod koniec stycznia odesłali ich autora na dowództwo XXXVIII Korpusu formowanego w Szczecinie.

Przyjaciel Mansteina, mjr Henning von Tresckow, dotarł jednak z jego pomysłem do naczelnego adiutanta Hitlera Rudolfa Schmundta. 17 lutego 1940 roku Hitler przyjął Mansteina w Kancelarii Rzeszy, wysłuchał go i polecił oprzeć plan na jego koncepcji. Według relacji z otoczenia Hitlera powiedział potem, że Manstein jest wyjątkowo zdolny, ale on mu nie ufa. W kampanii francuskiej korpus Mansteina wszedł do walki dopiero po przełamaniu frontu nad Mozą. W czerwcu przekroczył Sommę i Sekwanę i doszedł nad Loarę. 1 czerwca Manstein został generałem piechoty, a w lipcu otrzymał Krzyż Rycerski. Jesienią jego korpus czekał nad kanałem La Manche na desant w Wielkiej Brytanii, który nigdy nie nastąpił.

Krym

W marcu 1941 roku objął zmotoryzowany LVI Korpus, który w operacji Barbarossa nacierał w składzie Grupy Armii „Północ”. W ciągu kilku pierwszych dni wojny jego czołgi pokonały ponad 200 kilometrów i zdobyły mosty na Dźwinie pod Dyneburgiem. We wrześniu, po śmierci gen. Eugena von Schoberta, Manstein objął dowództwo 11 Armii na południowym skrzydle frontu. Jesienią przełamał obronę na Przesmyku Perekopskim i zajął prawie cały Krym, ale Sewastopola nie zdołał zdobyć z marszu.

Na Krymie działała Einsatzgruppe D, której oddziały mordowały Żydów, Krymczaków i Romów. Wbrew późniejszym zapewnieniom Mansteina jego armia z nią współpracowała: dostarczała jej pojazdów, paliwa i kierowców, żandarmeria otaczała miejsca egzekucji, a dowództwo armii naciskało, by mordu na Żydach w Symferopolu dokonać przed Bożym Narodzeniem 1941 roku, bo obawiało się braku żywności. W grudniu zamordowano tam kilkanaście tysięcy ludzi. 20 listopada 1941 roku Manstein wydał rozkaz, wzorowany na rozkazie feldmarszałka Reichenaua, w którym pisał, że „żydowsko-bolszewicki system” musi zostać raz na zawsze wytępiony, i wzywał żołnierzy do zrozumienia dla „surowej kary” wobec Żydów. W czasie, gdy dowodził 11 Armią, Einsatzgruppe D zamordowała co najmniej 33 tysiące Żydów. W jego pasie wykonywano też rozkaz o komisarzach.

W maju 1942 roku rozbił wojska radzieckie na Półwyspie Kerczeńskim, a na przełomie czerwca i lipca, po miesiącu ciężkich walk i ostrzału z największych dział, jakie zbudowano, zdobył Sewastopol. 1 lipca 1942 roku Hitler mianował go feldmarszałkiem. Latem przerzucono go z częścią 11 Armii pod Leningrad, gdzie zamiast planowanego szturmu musiał odpierać radzieckie natarcie. 29 października 1942 roku zginął na froncie jego najstarszy syn Gero.

Od Stalingradu do dymisji

Pod koniec listopada 1942 roku, gdy Armia Czerwona okrążyła pod Stalingradem 6 Armię gen. Friedricha Paulusa, Hitler powierzył Mansteinowi nowo utworzoną Grupę Armii „Don”. Manstein początkowo nie popierał natychmiastowego wyrwania się okrążonych, licząc na odsiecz. Natarcie odsieczy w grudniu utknęło kilkadziesiąt kilometrów przed kotłem, a Manstein nie wydał Paulusowi rozkazu przebicia się wbrew zakazowi Hitlera. Historycy do dziś spierają się o jego współodpowiedzialność za los 6 Armii. W lutym i marcu 1943 roku, po kapitulacji Stalingradu, zadał natarciu radzieckiemu nad Dońcem kontruderzenie, które zatrzymało ofensywę i pozwoliło odbić Charków. Było to ostatnie wielkie zwycięstwo operacyjne Wehrmachtu na wschodzie.

Latem 1943 roku jego Grupa Armii „Południe” uczestniczyła w bitwie na łuku kurskim, do której Manstein długo namawiał. Potem prowadził odwrót za Dniepr i na zachodnią Ukrainę, w ciągłym sporze z Hitlerem, który zabraniał oddawania terenu. Manstein krytykował sposób dowodzenia, ale nie przyłączył się do spiskowców. Odmówił Tresckowowi, a według relacji Rudolfa-Christopha von Gersdorffa miał powiedzieć, że „pruscy feldmarszałkowie nie buntują się”. Historycy wątpią w autentyczność tego zdania, ale nie w samą odmowę. W marcu 1944 roku wymusił na Hitlerze zgodę na wyrwanie się z okrążenia 1 Armii Pancernej. 30 marca 1944 roku Hitler odwołał go z dowództwa, odznaczając go zarazem mieczami do Krzyża Rycerskiego. Do końca wojny pozostał bez przydziału.

Proces i legenda

W sierpniu 1945 roku internowali go Brytyjczycy. W 1946 roku zeznawał w Norymberdze jako świadek i wraz z Brauchitschem, Halderem i innymi generałami napisał memoriał, w którym przedstawili wojsko jako apolityczne i niewinne zbrodni. W 1949 roku Brytyjczycy, po długich wahaniach, postawili go przed własnym sądem wojskowym w Hamburgu, m.in. po to, by nie wydawać go Związkowi Radzieckiemu i Polsce, które się go domagały. Na siedemnaście zarzutów uznano go 19 grudnia 1949 roku winnym dziewięciu, m.in. tolerowania rozstrzeliwania jeńców radzieckich, wykonywania rozkazu o komisarzach i przyzwolenia na zabijanie cywilów przez podwładnych, i skazano na osiemnaście lat więzienia. Kara została w 1950 roku obniżona do dwunastu lat. W kampanii na jego rzecz w Wielkiej Brytanii uczestniczyli m.in. historyk Basil Liddell Hart i Winston Churchill. 7 maja 1953 roku, oficjalnie ze względu na stan zdrowia, Manstein wyszedł na wolność. Historycy współcześni uznają za niewiarygodne jego zapewnienia, że nie wiedział o mordach Einsatzgruppe D.

W 1955 roku wydał wspomnienia „Stracone zwycięstwa” (Verlorene Siege). Przedstawił w nich wojnę jako sztukę operacyjną, przegraną przez błędy Hitlera, a pominął zbrodnie i polityczne cele wojny. Książka stała się bestsellerem i przez dziesięciolecia kształtowała obraz Wehrmachtu na Zachodzie. Manstein doradzał nieoficjalnie rządowi RFN przy tworzeniu Bundeswehry. Zmarł na udar 10 czerwca 1973 roku w Irschenhausen w Bawarii i został pochowany z honorami wojskowymi.

Znaczenie

Manstein był wybitnym dowódcą operacyjnym i to on, bardziej niż ktokolwiek inny, przyczynił się do tego, że plan ataku na Francję przybrał postać, która w sześć tygodni rozbiła sprzymierzonych. Jego talent służył jednak wojnie napastniczej i ludobójczej. Dla Polski jest jednym z architektów klęski wrześniowej, a dla mieszkańców Krymu dowódcą armii, która pomagała mordować Żydów. Jego kariera pokazuje, jak niemiecki korpus oficerski, przekonany o własnej apolityczności, stał się narzędziem Hitlera, a po wojnie budował mit, że walczył uczciwie i o niczym nie wiedział. Historycy, m.in. Oliver von Wrochem, pokazali, ile w tym micie było samousprawiedliwienia, a ile świadomej nieprawdy.