Japonia wypowiada traktaty morskie

29 grudnia 1934 roku ambasador Japonii w Waszyngtonie Hiroshi Saitō wręczył sekretarzowi stanu Cordellowi Hullowi notę, w której rząd w Tokio zawiadamiał o zamiarze wypowiedzenia traktatu waszyngtońskiego z 1922 roku. Zgodnie z artykułem XXIII traktat miał w tej sytuacji przestać obowiązywać wszystkich sygnatariuszy z dniem 31 grudnia 1936 roku. Japonia uzasadniała krok tym, że ustalone w Waszyngtonie proporcje flot nie zapewniają jej bezpieczeństwa, i proponowała nowe porozumienie oparte na zasadzie równości. Był to koniec systemu ograniczeń zbrojeń morskich, który przez dwanaście lat utrzymywał równowagę na Pacyfiku. Od 1937 roku trzy największe floty świata mogły znów budować bez żadnych limitów ilościowych.

Często podaje się, że Japonia wypowiedziała tego dnia traktat waszyngtoński i traktat londyński. Ściśle biorąc, nota z 29 grudnia dotyczyła tylko traktatu waszyngtońskiego. Traktat londyński z 1930 roku nie wymagał wypowiedzenia, bo jego najważniejsze postanowienia, z limitami krążowników, niszczycieli i okrętów podwodnych, z mocy artykułu 23 i tak wygasały 31 grudnia 1936 roku. Traktat przewidywał tylko, że w 1935 roku mocarstwa zbiorą się, by przygotować nowy układ. Japonia zapowiedziała, że nie przyjmie jego przedłużenia na dotychczasowych zasadach, a w styczniu 1936 roku opuściła tę konferencję. W praktyce więc grudniowa nota przekreślała oba traktaty, choć formalnie wypowiadała jeden.

Termin, który mijał z końcem roku

Data noty nie była przypadkowa. Artykuł XXIII traktatu waszyngtońskiego stanowił, że traktat obowiązuje do 31 grudnia 1936 roku, a jeśli żadne z państw nie zawiadomi o zamiarze jego wypowiedzenia na dwa lata przed tą datą, pozostaje w mocy aż do upływu dwóch lat od dnia, w którym ktoś to zrobi. Wypowiedzenie przez jedno państwo kończyło traktat dla wszystkich. Zawiadomienie należało złożyć rządowi Stanów Zjednoczonych, który przekazywał je pozostałym sygnatariuszom. Japonia, która chciała uwolnić się od traktatu w najwcześniejszym możliwym terminie, musiała więc złożyć notę przed końcem 1934 roku. Zrobiła to dwa dni przed upływem tego terminu.

Droga do wypowiedzenia

W japońskiej marynarce wojennej traktat waszyngtoński od początku miał zawziętych przeciwników. Proporcja 5:5:3 dla okrętów liniowych Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Japonii była dla nich upokorzeniem i dowodem, że Zachód nie traktuje Japonii jak równej. Spór o traktat londyński w 1930 roku podzielił flotę na frakcję traktatową, której przywódcy uważali, że Japonii nie stać na wyścig z Ameryką, i frakcję floty, skupioną wokół admirała Kanjiego Katō i wiceadmirała Nobumasy Suetsugu, która domagała się zerwania ograniczeń. Po 1931 roku przewagę zdobyła frakcja floty. Szefem Sztabu Generalnego Marynarki był od 1932 roku książę Hiroyasu Fushimi, członek rodziny cesarskiej, a minister marynarki admirał Mineo Ōsumi w latach 1933–1934 przeniósł w stan spoczynku wielu admirałów frakcji traktatowej.

Zmieniła się też pozycja Japonii w świecie. Po incydencie mukdeńskim i proklamowaniu Mandżukuo Japonia znalazła się w izolacji, a 27 marca 1933 roku wystąpiła z Ligi Narodów. Kilka miesięcy później z Ligi wystąpiły także Niemcy. W kwietniu 1934 roku rzecznik japońskiego MSZ Eiji Amau oświadczył, że Japonia sprzeciwia się pomocy wojskowej i finansowej innych mocarstw dla Chin, co prasa nazwała japońską doktryną Monroe dla Azji Wschodniej. Ograniczenia, które w 1922 roku przyjęto w zamian za japońskie zobowiązania wobec Chin, coraz mniej pasowały do polityki rządu w Tokio.

Również Stany Zjednoczone, które za prezydentury Herberta Hoovera nie budowały nawet tylu okrętów, ile pozwalały traktaty, zmieniły kurs. Prezydent Franklin Delano Roosevelt w 1933 roku przeznaczył na budowę okrętów fundusze z programu robót publicznych, a 27 marca 1934 roku podpisał ustawę Vinsona–Trammella, która zapowiadała rozbudowę floty do pełnego tonażu dopuszczonego przez traktaty. Japońscy admirałowie widzieli w tym zapowiedź, że przewaga amerykańska wkrótce się powiększy. Uważali, że pod rządami traktatów Japonia nie ma szans jej zrównoważyć, a bez nich może przynajmniej spróbować przewagi jakościowej. W marcu 1934 roku przewrócił się w czasie sztormu nowy torpedowiec „Tomozuru”, przeładowany uzbrojeniem, by przy niewielkiej wyporności dorównać większym okrętom. Wypadek pokazał, jak daleko konstruktorzy posuwali się, by obejść ograniczenia.

W lipcu 1934 roku Ōsumi zagroził dymisją, jeśli rząd nie zgodzi się na zerwanie traktatów. 8 lipca premierem został admirał w stanie spoczynku Keisuke Okada, w 1930 roku jeden z umiarkowanych zwolenników traktatu londyńskiego. Nie miał dość siły, by przeciwstawić się marynarce. We wrześniu 1934 roku rząd przyjął w zasadzie decyzję o wypowiedzeniu traktatu waszyngtońskiego. Poparł ją minister spraw zagranicznych Kōki Hirota, ale wypowiedzenie postanowiono złożyć dopiero po rozmowach wstępnych w Londynie.

Rozmowy w Londynie

Traktat londyński przewidywał, że w 1935 roku mocarstwa zbiorą się, by zawrzeć nowy układ. Jesienią 1934 roku w Londynie odbyły się rozmowy wstępne między Wielką Brytanią, Stanami Zjednoczonymi i Japonią. Japończyków reprezentowali ambasador w Londynie Tsuneo Matsudaira i kontradmirał Isoroku Yamamoto, w listopadzie awansowany na wiceadmirała. Amerykanami kierował dyplomata Norman Davis. Yamamoto, dawny attaché w Waszyngtonie, który znał siłę amerykańskiego przemysłu, miał przedstawić stanowisko ustalone w Tokio: Japonia nie przyjmie już żadnej proporcji. Domagała się wspólnego dla wszystkich mocarstw górnego limitu tonażu, czyli w praktyce równości z Ameryką i Wielką Brytanią, oraz zniesienia albo radykalnego ograniczenia broni zaczepnych, przede wszystkim okrętów liniowych i lotniskowców.

Amerykanie i Brytyjczycy odrzucili te żądania. Dla Stanów Zjednoczonych, które musiały utrzymywać flotę na dwóch oceanach, i dla Wielkiej Brytanii, broniącej szlaków całego imperium, równość z Japonią oznaczałaby przewagę Japonii na zachodnim Pacyfiku. Brytyjczycy szukali kompromisu. Część rządu, w tym kanclerz skarbu Neville Chamberlain, myślała nawet o zbliżeniu z Japonią, bo komitet ds. potrzeb obronnych uznał na początku 1934 roku, że Wielka Brytania nie zdoła jednocześnie stawić czoła Japonii na Dalekim Wschodzie i Niemcom w Europie. Kompromisu jednak nie znaleziono. Rozmowy przerwano w grudniu 1934 roku bez porozumienia. Yamamoto był rozgoryczony, tym bardziej że w tym samym czasie Ōsumi przeniósł w stan spoczynku jego przyjaciela, admirała Teikichiego Hori, jednego z ostatnich przywódców frakcji traktatowej. W listach skarżył się, że użyto go jedynie jako narzędzia.

Nota i odpowiedź Hulla

Po zatwierdzeniu decyzji przez Tajną Radę cesarza ambasador Saitō złożył notę w Departamencie Stanu. Jeszcze tego samego dnia Hull wydał oświadczenie. Stwierdził, że każde państwo ma prawo nie przedłużać traktatu, ale rząd amerykański żałuje tej decyzji, bo traktaty chroniły interesy wszystkich sygnatariuszy. Zwrócił uwagę, że w Londynie spierano się o to, czy rozbrojenie ma się opierać na równości zbrojeń, czy na równym bezpieczeństwie każdego państwa, i że Stany Zjednoczone opowiadają się za tą drugą zasadą. Przypomniał, że traktat pozostaje w mocy do końca 1936 roku, więc zostają dwa lata na rozmowy. Zgodnie z traktatem Departament Stanu przekazał notę Wielkiej Brytanii, Francji i Włochom.

Koniec ery traktatowej

Dwa lata, o których mówił Hull, nie przyniosły porozumienia. 9 grudnia 1935 roku w Londynie rozpoczęła się druga konferencja morska. Japonia ponowiła żądanie wspólnego górnego limitu, a gdy go odrzucono, 15 stycznia 1936 roku jej delegacja opuściła obrady. Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Francja zawarły w marcu 1936 roku nowy traktat, który ograniczał już tylko wielkość i uzbrojenie poszczególnych okrętów, a nie liczebność flot. 31 grudnia 1936 roku wygasły oba traktaty, waszyngtoński i londyński. Wraz z nimi zniknął zakaz rozbudowy baz i fortyfikacji na wyspach zachodniego Pacyfiku, który od 1922 roku obowiązywał Amerykę na Filipinach i Guamie, Wielką Brytanię w Hongkongu i Japonię na Kurylach, wyspach Bonin, Riukiu i Tajwanie.

Japonia wykorzystała swobodę od razu. Już w 1937 roku w stoczni w Kure położono stępkę pancernika „Yamato”, a wkrótce także bliźniaczego „Musashi”. Miały ponad 60 tysięcy ton wyporności i działa kalibru 460 mm i budowano je w ścisłej tajemnicy. Japońscy admirałowie liczyli, że Amerykanie, którzy musieli przeprowadzać okręty przez Kanał Panamski, nie zbudują równie wielkich jednostek. Stany Zjednoczone odpowiedziały jednak na wyścig ilością. Kolejne ustawy, z 1938 roku, a zwłaszcza z lipca 1940 roku, o „flocie dwóch oceanów”, uruchomiły program budowy, któremu Japonia nie mogła dorównać. Rachunek, przed którym w 1922 roku ostrzegał admirał Tomosaburō Katō, okazał się trafny: bez traktatów Japonia nie zyskała przewagi, a straciła ograniczenia, które krępowały także jej znacznie silniejszego rywala.

Wypowiedzenie traktatów było też kolejnym krokiem Japonii od współpracy z mocarstwami zachodnimi ku samotnej, a potem sojuszniczej z Niemcami polityce siły. W 1936 roku Tokio podpisało z Niemcami pakt antykominternowski, w 1937 roku rozpoczęło pełnowymiarową wojnę z Chinami, a w 1940 roku zawarło z Niemcami i Włochami pakt trzech. Yamamoto, który w Londynie bezskutecznie bronił japońskiego stanowiska, w 1939 roku został dowódcą Floty Połączonej i przygotował uderzenie na Pearl Harbor. Niedokończona próba utrzymania ładu morskiego z lat 1934–1936 była ostatnią chwilą, w której Japonia i Stany Zjednoczone rozmawiały o swoich flotach przy stole konferencyjnym, a nie przygotowywały ich do wojny.