Japończycy zajmują Guam

Przed świtem 10 grudnia 1941 roku japońska piechota morska wyszła na brzeg Guamu, największej wyspy Marianów i jedynej z nich, która należała do Stanów Zjednoczonych. Po krótkiej wymianie ognia na głównym placu stolicy, Agany, gubernator wyspy, komandor George McMillin, uznał dalszy opór za bezcelowy i około szóstej rano poddał wyspę. Guam był pierwszym amerykańskim terytorium, które w tej wojnie zajął nieprzyjaciel. Tego samego dnia inny japoński oddział zajął atol Makin na brytyjskich Wyspach Gilberta, zakładając tam bazę wodnosamolotów.

Wyspa, której nie broniono

Stany Zjednoczone zdobyły Guam w 1898 roku podczas wojny amerykańsko-hiszpańskiej. Rok później Hiszpania sprzedała pozostałe Mariany Niemcom, a te w 1914 roku zajęła Japonia, która po wojnie dostała je jako mandat Ligi Narodów. Amerykański Guam znalazł się w ten sposób w samym środku japońskiej Mikronezji: najbliższa japońska wyspa, Saipan, leżała niewiele ponad dwieście kilometrów na północ.

Na mocy traktatu waszyngtońskiego z 1922 roku Stany Zjednoczone zobowiązały się nie rozbudowywać umocnień na swoich wyspach zachodniego Pacyfiku, więc Guamu nie umacniano. Do 1930 roku zdemontowano jego jedyną baterię nadbrzeżną, a gdy w 1938 roku marynarka wojenna zaproponowała budowę fortyfikacji, Kongres odrzucił ten pomysł, nie chcąc drażnić Japonii. Także po wypowiedzeniu traktatów morskich przez Japonię Guam pozostał właściwie bezbronny. W planach wojennych zaliczono go do kategorii, przy której nie przewidywano obrony: w razie wojny załoga miała zniszczyć urządzenia wojskowe i się poddać. Wiosną 1941 roku rozpoczęto drobne prace przy porcie i bazie wodnosamolotów, a w październiku ewakuowano do Stanów Zjednoczonych rodziny wojskowych i ponad tysiąc robotników budowlanych.

W grudniu 1941 roku wyspę zamieszkiwało ponad 23 tysiące ludzi, w większości rdzennych Czamorro. Gubernatorem i zarazem dowódcą bazy był, jak od 1899 roku zawsze, oficer marynarki, komandor George McMillin. Miał do dyspozycji około 270 marynarzy, w większości nieuzbrojonych, kompanię piechoty morskiej z koszar w Sumay, liczącą około 150 ludzi pod dowództwem podpułkownika Williama MacNulty’ego, oraz 246 słabo wyszkolonych miejscowych żołnierzy Insular Force Guard, wyspiarskiej straży. Cała ta załoga miała około 170 karabinów Springfield, kilkanaście karabinów maszynowych Lewis i kilkanaście karabinów automatycznych BAR. Nie było ani jednego działa, jeśli nie liczyć działek trałowca „Penguin”, ani lotniska, ani samolotu.

Bomby z Saipanu

Wiadomość o ataku na Pearl Harbor dotarła do McMillina przed piątą rano 8 grudnia. Na Guamie, który leży po azjatyckiej stronie linii zmiany daty, był już poniedziałek, podczas gdy na Hawajach trwała niedziela 7 grudnia. Około wpół do dziewiątej nad wyspą pojawiły się japońskie samoloty z Saipanu. Bombardowały koszary piechoty morskiej w Sumay, warsztaty marynarki w Piti, radiostację, zbiorniki paliwa i hotel linii Pan American, który służył pasażerom wodnosamolotów latających przez Pacyfik. „Penguin” wyszedł z portu i ostrzeliwał napastników, prawdopodobnie zestrzelił jeden samolot, ale sam został ciężko uszkodzony i załoga go zatopiła; zginął jeden oficer. Naloty trwały do popołudnia i powtórzyły się 9 grudnia, gdy bomby spadły także na pałac gubernatora w Aganie (Hagåtña) i na okoliczne wioski.

8 grudnia czasu waszyngtońskiego, w przemówieniu w Kongresie, prezydent Franklin Delano Roosevelt wymienił atak na Guam wśród uderzeń, którymi Japonia rozpoczęła wojnę: „Ostatniej nocy siły japońskie zaatakowały Guam”. Nikt w Waszyngtonie nie łudził się, że wyspę da się utrzymać. Najbliższe amerykańskie siły zdolne do pomocy były tysiące kilometrów dalej, a Waszyngton zajmował się w tych dniach skutkami klęski na Hawajach i sytuacją Filipin.

Desant 10 grudnia

Wieczorem 9 grudnia z Saipanu wyszedł zespół inwazyjny. Główną siłą był Oddział Mórz Południowych (Nankai Shitai) generała majora Tomitarō Horiiego, około pięciu tysięcy żołnierzy armii, złożony głównie ze 144 Pułku Piechoty 55 Dywizji, który przypłynął na Mariany przez Wyspy Bonin. Towarzyszyła mu kompania piechoty morskiej z Saipanu, licząca około 370 ludzi, a z daleka osłaniały go cztery ciężkie krążowniki 6 Dywizjonu. Sił tych było nieproporcjonalnie dużo: japoński wywiad przecenił załogę wyspy. Całością operacji na środkowym Pacyfiku kierował dowódca 4 Floty, wiceadmirał Shigeyoshi Inoue.

W nocy z 9 na 10 grudnia, kilka godzin przed świtem, oddział marynarki wylądował na plaży Dungcas na północ od Agany i ruszył na miasto. Główne siły armii lądowały równocześnie w kilku innych miejscach: w zatoce Tumon na północy, w okolicy Merizo na południowym zachodzie i w zatoce Talofofo na wschodnim wybrzeżu. Około 4.45 na placu przed pałacem gubernatora w Aganie, Plaza de España, garstka żołnierzy Insular Force Guard i piechoty morskiej otworzyła ogień z karabinów i karabinów maszynowych. Krótka walka, która się tam rozegrała, była jedynym poważniejszym starciem na wyspie.

McMillin wiedział, że jego ludzie nie mają czym walczyć z kilkoma tysiącami żołnierzy wspieranymi przez okręty, a każda godzina oporu oznaczałaby ofiary wśród mieszkańców Agany. Około 5.45 nakazał piechocie morskiej zaprzestać ognia, a o szóstej formalnie poddał wyspę. Wieść o kapitulacji rozchodziła się powoli i w niektórych miejscach strzelano jeszcze przez pewien czas. Jeden z dwóch małych patrolowców w porcie załoga spaliła, drugi wpadł w ręce Japończyków.

Według zestawień amerykańskiej piechoty morskiej w czasie nalotów i walki 10 grudnia zginęło 13 żołnierzy piechoty morskiej, a 37 zostało rannych. Marynarka straciła ośmiu ludzi, Insular Force Guard czterech zabitych i ponad dwudziestu rannych. Zginęło też co najmniej kilkunastu cywilów. Japończycy podali jednego zabitego i sześciu rannych. Co najmniej jednego żołnierza piechoty morskiej Japończycy zabili już po kapitulacji.

Wyspy Gilberta

W niektórych kalendariach pod datą 8 grudnia można przeczytać, że Japończycy zajęli Wyspy Gilberta wraz z atolem Tarawa. Było inaczej. Operacją kierował kontradmirał Kiyohide Shima, którego stawiacz min „Okinoshima” 6 grudnia wyszedł z Jaluit na Wyspach Marshalla z oddziałem piechoty morskiej na pokładzie. W nocy z 9 na 10 grudnia Japończycy wylądowali na atolu Butaritari, wówczas nazywanym Makin, na północy brytyjskiej kolonii Wysp Gilberta i Ellice. Wzięli do niewoli nowozelandzkich obserwatorów wybrzeża, a w ciągu dwóch dni zbudowali w lagunie bazę dla wodnosamolotów, które miały patrolować morze na południowy wschód od Marshallów. W kolejnych dniach zajęli też pobliski Mały Makin, a w następnych tygodniach dwa inne atole północnej części archipelagu.

Tarawę Japończycy tylko odwiedzili. 10 grudnia, kilka godzin przed zajęciem Makinu, przypłynęły tam dwa niszczyciele. Marynarze zebrali Europejczyków, zakazali im opuszczania atolu bez zgody japońskiego dowódcy, zniszczyli łodzie i złupili sklep firmy handlowej, po czym odpłynęli. Załogę na Tarawie Japończycy osadzili dopiero we wrześniu 1942 roku, po amerykańskim rajdzie na Makin, i wtedy zaczęli umacniać wysepkę Betio. W październiku 1942 roku stracili tam pojmanych nowozelandzkich obserwatorów wybrzeża i kilku cywilów.

Znaczenie

Guam i Makin były małymi, ale koniecznymi elementami japońskiego planu. Zajęcie Guamu usuwało amerykańską placówkę z samego środka japońskiej Mikronezji i przecinało szlak, którym przez Pacyfik szły amerykańskie samoloty i kabel telegraficzny na Filipiny. Makin wysuwał rozpoznanie lotnicze na południowy wschód, w stronę szlaków łączących Stany Zjednoczone z Australią. Wyspy, których Amerykanie nie umocnili z obawy przed prowokowaniem Japonii, padły w ciągu dwóch dni. Z amerykańskich wysp środkowego Pacyfiku walczyła jeszcze tylko załoga atolu Wake, gdzie bitwa trwała od 8 grudnia.

Japończycy nazwali Guam Ōmiya-jima, czyli Wyspą Wielkiej Świątyni. Jeńców amerykańskich w styczniu 1942 roku wywieziono do obozów w Japonii. Czamorro przeżyli dwa i pół roku okupacji, w czasie której próbowano ich japonizować, a pod jej koniec zmuszano do ciężkiej pracy przy umocnieniach, zamykano w obozach i dokonywano na nich mordów. Przez cały ten czas ukrywali radiooperatora marynarki George’a Tweeda, jedynego z sześciu amerykańskich marynarzy, którzy po kapitulacji uciekli w dżunglę i których Japończycy nie schwytali. Czamorro podejrzanych o pomoc zbiegom przesłuchiwano, torturowano i zabijano. Amerykanie odbili Guam w lipcu i sierpniu 1944 roku podczas walk o Mariany. Wyspy Gilberta zostały w rękach japońskich do listopada 1943 roku, gdy amerykańska piechota morska zdobyła Tarawę i Makin w jednej z najkrwawszych bitew wojny na Pacyfiku.