Kampania w Suiyuan

W nocy z 14 na 15 listopada 1936 roku przednie oddziały tak zwanej Wielkiej Armii Sprawiedliwości Han (Dahan Yijun), kolaboracyjnej formacji uzbrojonej i dowodzonej przez japońskich oficerów, starły się z chińskimi patrolami pod Hongort (chiń. Honggertu), osadą na wschodnim skraju prowincji Suiyuan, na stepach dzisiejszej Mongolii Wewnętrznej. Rano 15 listopada około półtora tysiąca żołnierzy, wspieranych przez cztery samoloty i sześć dział, uderzyło na osadę. Bronił jej garnizon złożony z kilku szwadronów kawalerii i miejscowej samoobrony. Tak zaczęła się kampania, którą Japończycy nazywali „incydentem w Suiyuan”, a Chińczycy „wojną obronną w Suiyuan”. Po pięciu tygodniach skończyła się klęską napastników, uznaną w Chinach za pierwsze wyraźne zwycięstwo nad siłami prowadzonymi przez Japończyków, i wywołała w Chinach falę entuzjazmu, która miesiąc później odbiła się echem w Xi’anie.

W wielu zestawieniach można przeczytać, że Hongort zaatakowały wspierane przez Japonię oddziały mongolskie. To uproszczenie. Pod Hongort walczyła Wielka Armia Sprawiedliwości Han, zbieranina chińskich nieregularnych oddziałów, w dużej części dawnych bandytów, którą dowodził były oficer Wang Ying. Mongolska armia księcia Demchugdongruba działała na innych odcinkach i broniła bazy w Bailingmiao. Całość była jednak jedną operacją, przygotowaną i kierowaną przez Armię Kwantuńską.

Japońska polityka „odrywania” północnych Chin

Po rozejmie w Tanggu z maja 1933 roku Armia Kwantuńska nie zatrzymała się na Wielkim Murze. Zamiast otwartej wojny prowadziła w północnych Chinach politykę „autonomii”: wymuszała na Chińczykach wycofanie wojsk, popierała lokalnych przywódców gotowych zerwać z Nankinem i tworzyła strefy zależne od Japonii. W czerwcu 1935 roku dwa porozumienia, generała He Yingqina z generałem Yoshijirō Umezu i generała Qin Dechuna z pułkownikiem Kenjim Doiharą, usunęły wojska rządowe i struktury Kuomintangu z prowincji Hebei i ze wschodniej części Chaharu. W listopadzie 1935 roku we wschodnim Hebei powstała marionetkowa administracja „autonomiczna”.

Na zachodzie Japończycy grali kartą mongolską. Książę Demchugdongrub, zwany przez Chińczyków De Wangiem, przywódca Mongołów z ligi Xilin Gol, od 1933 roku domagał się od Nankinu autonomii dla Mongolii Wewnętrznej, gdzie chińscy osadnicy od dziesięcioleci wypierali koczowników z pastwisk. Rząd chiński zgodził się na komisję autonomiczną, ale nie oddał jej realnej władzy. De Wang zwrócił się więc do Japończyków, którzy obiecali mu broń i pieniądze. W grudniu 1935 roku oddziały Li Shouxina, mongolskiego dowódcy w służbie Mandżukuo, wsparte japońskim lotnictwem, zajęły północny Chahar. 12 maja 1936 roku w Dehua (dziś Huade) powstał Mongolski Rząd Wojskowy, w którym De Wang dowodził armią, a faktycznie rządzili japońscy doradcy. Liczył on na odrodzenie mongolskiego państwa z czasów Czyngis-chana. Armia Kwantuńska widziała w nim narzędzie: buforowe państewko między Chinami, Mongolską Republiką Ludową a ZSRR, i drogę do zajęcia Suiyuanu, przez który biegła linia kolejowa z Pekinu do Baotou.

Szefem sztabu Armii Kwantuńskiej był od marca 1936 roku Seishirō Itagaki, jeden z autorów zajęcia Mandżurii. Operację przygotowywał szef japońskiej misji specjalnej w Dehua, podpułkownik Ryūkichi Tanaka. Gubernatora Suiyuanu, generała Fu Zuoyi, podwładnego wielkorządcy Shanxi Yan Xishana, próbowano najpierw przekupić, potem zastraszyć. Przeciw całemu przedsięwzięciu protestował w sztabie generalnym w Tokio Kanji Ishiwara, który obawiał się, że awantura w Mongolii wciągnie Japonię w wojnę z Chinami, gdy armia nie była do niej gotowa. Gdy przyjechał do Mandżurii, oficerowie Armii Kwantuńskiej odpowiedzieli mu podobno, że robią tylko to, co on sam zrobił w 1931 roku.

Siły i plan

Armia mongolska liczyła około 10 tysięcy ludzi w ośmiu słabo uzbrojonych dywizjach kawalerii. Lepiej wyszkolone i uzbrojone były oddziały Li Shouxina. Wielka Armia Sprawiedliwości Han Wang Yinga, szacowana na 5–6 tysięcy ludzi, była najsłabsza. Japończycy dostarczyli broń, artylerię, samochody pancerne i samoloty, a do każdej jednostki przydzielili doradców, łącznie kilkudziesięciu, a armią Wang Yinga faktycznie kierował emerytowany japoński pułkownik. Według planu przyjętego 5 listopada w Dehua Wang Ying miał zdobyć Hongort i ruszyć na stolicę prowincji Guisui (dziś Hohhot), a z Bailingmiao, klasztoru i ośrodka mongolskiego ruchu autonomicznego na północy Suiyuanu, miało wyjść uderzenie na Baotou. Tego samego dnia De Wang ogłosił, że wypowiada Fu Zuoyi wojnę.

Chińczycy byli przygotowani. Już na początku sierpnia 1936 roku garnizon Hongort odparł atak mniejszego oddziału kolaboracyjnego. Czang Kaj-szek, choć wciąż stawiał na pierwszym miejscu walkę z komunistami, przysłał na północ dywizjony artylerii przeciwlotniczej i dywizje rządowe, a Yan Xishan podporządkował Fu Zuoyi swoje siły w Suiyuanie i północnym Shanxi. Po stronie chińskiej stanęło w sumie kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy, choć do walki weszła tylko część z nich.

Hongort i Bailingmiao

Między 15 a 17 listopada oddziały Wang Yinga, kierowane osobiście przez Tanakę i wspierane przez samoloty, kilkakrotnie szturmowały mury Hongort, za każdym razem bez powodzenia. Fu Zuoyi przyjechał na front i postanowił nie czekać. W nocy z 17 na 18 listopada kawaleria generała Peng Yubina i piechota brygady Dong Qiwu po forsownym nocnym marszu uderzyły na tyły i skrzydła oblegających. Do rana Wielka Armia Sprawiedliwości Han uciekła na północ. Według chińskich danych straciła pod Hongort ponad tysiąc ludzi zabitych, rannych i wziętych do niewoli.

Fu Zuoyi postanowił teraz uderzyć na Bailingmiao, otoczone wzgórzami i umocnione, z wielkimi zapasami broni, amunicji i mąki. Broniło go około 3 tysięcy żołnierzy mongolskich i kilkudziesięciu japońskich doradców. Wieczorem 23 listopada, w mrozie, chińskie kolumny piechoty, kawalerii, artylerii i samochodów pancernych podeszły do pozycji obrońców. Walka trwała całą noc. Rano, gdy natarcie utknęło, Chińczycy wprowadzili do przełęczy ciężarówki z piechotą i samochody pancerne pod osłoną skoncentrowanego ognia artylerii. Około 9.30 24 listopada Bailingmiao było w ich rękach. Japońscy doradcy i dowódca mongolskiej 7 Dywizji uciekli samochodami. Liczby strat podawane przez chińskie źródła różnią się: Mongołowie stracili od 300 do 800 zabitych i 200–300 jeńców, Chińczycy około 300 zabitych i rannych. Zdobyto artylerię, karabiny maszynowe, radiostacje, setki beczek benzyny i 20 tysięcy worków mąki.

Japońskie lotnictwo bombardowało Bailingmiao, a 3 grudnia około tysiąca żołnierzy Wang Yinga próbowało je odbić. Wpadli w zasadzkę i zostali rozbici, a ich dowódca Lei Zhongtian zginął. Kampanię zakończyło rozprężenie w szeregach napastników. 8 i 9 grudnia dwie brygady Wielkiej Armii Sprawiedliwości Han pod Xilamuren (Shilamuren) przeszły na stronę chińską i wymordowały swoich japońskich doradców, według chińskich źródeł 29 osób, wśród nich szefa doradców przy Wang Yingu. Resztki Wang Yinga rozbito, a armia mongolska wycofała się do północnego Chaharu.

Kto walczył w Suiyuanie

Tokio zaprzeczało, że ma z kampanią cokolwiek wspólnego. 21 listopada japońskie ministerstwo spraw zagranicznych oświadczyło nieoficjalnie, że to wewnętrzna sprawa Chin, a minister Hachirō Arita zapewniał, że Japonia w ogóle nie jest w konflikt zaangażowana. Zdobyte samochody, działa i dokumenty mówiły co innego. 27 listopada Armia Kwantuńska razem z władzami Mandżukuo ogłosiła zaś, że nie może pozostać obojętna wobec wydarzeń zagrażających Mandżukuo i, w imię walki z komunizmem, ma „żywotny interes” w sytuacji w Mongolii Wewnętrznej. Japonia mówiła więc dwoma głosami: dyplomacji i armii, która prowadziła własną politykę. Chińczycy uznali to za dowód, że rozmowy z Tokio nie mają sensu. Prowadzone od września w Nankinie negocjacje ambasadora Shigeru Kawagoe z ministrem spraw zagranicznych Zhang Qunem, w których Japończycy żądali wspólnej „obrony przed komunizmem” i specjalnego statusu północnych Chin, utknęły na dobre.

Znaczenie

Japońskie wojska lądowe nie wzięły w kampanii bezpośredniego udziału, walczyli tylko lotnicy i doradcy, ale w Chinach i za granicą powszechnie uznano, że przegrała ją Japonia. W Chinach Bailingmiao stało się symbolem. Gazety wydawały nadzwyczajne dodatki, z całego kraju płynęły zbiórki pieniędzy, ciepłej odzieży i delegacje dla obrońców. Fu Zuoyi stał się bohaterem narodowym. Czang Kaj-szek 30 listopada nazwał odzyskanie Bailingmiao „punktem wyjścia odrodzenia narodu”, a 1 grudnia komuniści wezwali rząd do zakończenia wojny domowej i wspólnej obrony Suiyuanu. Dla wielu Chińczyków, także w wojskach Zhang Xuelianga, które w Shaanxi zamiast walczyć z Japończykami musiały ścigać komunistów, Suiyuan był dowodem, że z Japonią można wygrać, i argumentem przeciw polityce „najpierw spokój wewnątrz, potem odparcie wroga z zewnątrz”. Kiedy 12 grudnia 1936 roku Zhang Xueliang i Yang Hucheng aresztowali Czanga w Xi’anie (incydent w Xi’anie), jednym z ich żądań było zjednoczenie kraju do walki z Japonią.

Po stronie japońskiej porażka nie skłoniła nikogo do ostrożności. Według chińskich źródeł Armia Kwantuńska przygotowywała kontrofensywę, z której zrezygnowano dopiero po wydarzeniach w Xi’anie. Odbudowała mongolską armię, która do lata 1937 roku liczyła około 20 tysięcy ludzi, i potraktowała Suiyuan jako sprawę odłożoną, a nie zamkniętą. Dzień po upadku Bailingmiao, 25 listopada 1936 roku, Japonia podpisała z Niemcami pakt antykominternowski, a hasło „obrony przed komunizmem” stało się oficjalnym uzasadnieniem jej działań w północnych Chinach. Gdy w lipcu 1937 roku wybuchła wojna chińsko-japońska, oddziały Armii Kwantuńskiej pod dowództwem jej nowego szefa sztabu, generała Hideki Tōjō, razem z wojskami De Wanga zajęły w sierpniu Chahar, a w październiku Guisui i Baotou. Na ziemiach, których nie zdobyto w 1936 roku, powstały marionetkowe rządy, z których wyrosło państwo Mengjiang.