Hachirō Arita

Hachirō Arita był jednym z najważniejszych, a zarazem najmniej znanych japońskich dyplomatów okresu, w którym Japonia szła ku wojnie na Pacyfiku. W latach 1936–1940 czterokrotnie kierował ministerstwem spraw zagranicznych w gabinetach czterech różnych premierów. Za jego pierwszej kadencji Japonia zawarła z Niemcami pakt antykominternowski, za drugiej oficjalnie odrzuciła ład waszyngtoński w Chinach, a za ostatniej, w przemówieniu radiowym z 29 czerwca 1940 roku, objęła japońskimi aspiracjami także kolonie europejskie w Azji Południowo-Wschodniej. Jednocześnie Arita do końca sprzeciwiał się wojskowemu sojuszowi z Hitlerem i próbował utrzymać poprawne stosunki z Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi. Wpływy armii były jednak zbyt silne, a jego polityka zbyt niezdecydowana, by mógł to osiągnąć. Po wojnie wrócił do polityki jako polityk lewicy, przeciwnik remilitaryzacji, i przegrał proces wytoczony Yukio Mishimie, który przeszedł do historii japońskiego prawa.

Z Sado do ministerstwa

Urodził się 21 września 1884 roku we wsi Mano na wyspie Sado, w prefekturze Niigata, jako Hachirō Yamamoto, szósty syn lekarza praktykującego tradycyjną medycynę chińsko-japońską. Jako trzylatek został w 1887 roku adoptowany przez rodzinę Arita i przyjął jej nazwisko. Jego starszy brat Teijirō Yamamoto (1870–1937) został politykiem partii Rikken Seiyūkai i ministrem rolnictwa w rządach Giichiego Tanaki i Tsuyoshiego Inukaia. Hachirō ukończył Pierwsze Liceum Wyższe i w 1909 roku wydział prawa Uniwersytetu Tokijskiego, po czym zdał egzamin dyplomatyczny. Służbę zaczynał jako attaché konsularny w Mukdenie w Mandżurii, potem pracował m.in. w konsulacie w Honolulu i w Chinach. Jego rówieśnikami w ministerstwie byli Saburō Kurusu, późniejszy ambasador w Berlinie, a nieco starszymi kolegami Kōki Hirota i Shigeru Yoshida. Dwa lata po nim do służby wstąpił Mamoru Shigemitsu.

W 1919 roku Arita był członkiem japońskiej delegacji na konferencję pokojową w Paryżu. Młodych dyplomatów uderzyło tam, jak słabo przygotowana była Japonia w porównaniu z mocarstwami zachodnimi, a jej propozycja zapisania równości rasowej w pakcie Ligi Narodów upadła. We wrześniu 1919 roku Arita był jednym z przywódców „Stowarzyszenia na rzecz Reformy” (革新同志会), grupy młodych urzędników, którzy domagali się unowocześnienia ministerstwa: rozbudowy placówek, nowych departamentów, otwartego naboru. Część postulatów zrealizowano, choć samego Aritę wkrótce przeniesiono na placówkę w Syjamie.

Dyrektor Biura Azjatyckiego i wiceminister

13 września 1927 roku, za rządu generała Giichiego Tanaki, który prowadził „twardą” politykę wobec Chin, Arita został dyrektorem Biura Azjatyckiego ministerstwa. Uważano go za znawcę Chin. Popierał umocnienie japońskich praw w Mandżurii, ale chciał to robić tak, by nie zrywać z ładem waszyngtońskim i traktatem dziewięciu mocarstw, które gwarantowały integralność Chin, ani nie zrażać Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. W 1930 roku wyjechał jako poseł do Wiednia.

10 maja 1932 roku, kilka miesięcy po incydencie mukdeńskim i proklamowaniu Mandżukuo, został wiceministrem spraw zagranicznych. Należał do tych, którzy nakłonili Kōsaia Uchidę, zwolennika uznania Mandżukuo, do objęcia ministerstwa. Zarazem przekonywał, że Japonia nie powinna uznawać nowego państwa przed raportem komisji lorda Lyttona, by nie łamać otwarcie traktatu dziewięciu mocarstw. W ministerstwie toczył spór z szefem Biura Informacji Toshio Shiratorim, rzecznikiem zbliżenia z armią i późniejszym zwolennikiem sojuszu z Niemcami. Gdy Uchida postanowił wysłać obu za granicę, Arita w proteście ustąpił. W sierpniu 1933 roku wyjechał jako ambasador do Belgii. Według jego biografów w Brukseli zajmował się badaniem działalności partii komunistycznych i ich związków z Moskwą, co utwierdziło go w nieufności wobec ZSRR. Coraz bardziej zajmowała go też sprawa, która miała zdominować jego późniejsze poglądy: po wielkim kryzysie mocarstwa zamykały się w blokach handlowych i Japonia, żyjąca z eksportu i importu surowców, potrzebowała według niego własnej strefy gospodarczej.

Pierwsza kadencja: pakt antykominternowski

W styczniu 1936 roku Arita został ambasadorem w Chinach, ale po buncie młodych oficerów 26 lutego nowy premier Kōki Hirota powołał go 2 kwietnia 1936 roku na ministra spraw zagranicznych. Za jego kadencji rząd przyjął w sierpniu 1936 roku nowe „Zasady polityki państwowej”, które zakładały ekspansję zarówno na kontynencie, jak i na południu, i rozbudowę sił zbrojnych. Arita prowadził rozmowy z Nankinem o „trzech zasadach” Hiroty: uznaniu Mandżukuo, wspólnej walce z komunizmem i zaprzestaniu antyjapońskiej agitacji. Zakończyły się niczym. Gdy jesienią oddziały mongolskie i chińskie wspierane przez Armię Kwantuńską zaatakowały prowincję Suiyuan, Arita zapewniał, że Japonia nie ma z tą kampanią nic wspólnego, co było nieprawdą.

Najważniejszym dziełem tej kadencji był podpisany 25 listopada 1936 roku w Berlinie pakt antykominternowski. Rozmowy rozpoczęli bez udziału dyplomatów Joachim von Ribbentrop i japoński attaché wojskowy Hiroshi Ōshima. Arita przejął je i świadomie złagodził. Domagał się, by zobowiązania wobec ZSRR były czysto obronne, by przewidywały konsultacje, a nie sojusz, i by porozumienie nie zaszkodziło stosunkom z Wielką Brytanią. Pakt miał w jego zamyśle osłabić ZSRR i nie wiązać Japonii z europejską polityką Hitlera. Gabinet Hiroty upadł w styczniu 1937 roku, a Arita oddał ministerstwo 2 lutego. W lutym 1938 roku cesarz mianował go dożywotnim członkiem Izby Parów.

Druga i trzecia kadencja: „nowy ład” i spór o sojusz z Niemcami

W lipcu 1937 roku, po incydencie na moście Marco Polo, wybuchła wojna z Chinami. Jesienią 1938 roku minister spraw zagranicznych generał Kazushige Ugaki podał się do dymisji w proteście przeciw utworzeniu Biura Rozwoju Azji, które odbierało ministerstwu sprawy Chin. 29 października 1938 roku premier Fumimaro Konoe powierzył ministerstwo Aricie. 3 listopada Konoe ogłosił, że celem wojny jest „nowy ład w Azji Wschodniej” oparty na współpracy Japonii, Mandżukuo i Chin. 18 listopada Arita odpowiedział Stanom Zjednoczonym, które domagały się poszanowania zasady „otwartych drzwi” w Chinach, że pojęcia i zasady stosowane przed wojną nie mają już zastosowania do „nowej sytuacji” w Azji Wschodniej. Historycy japońscy i amerykańscy uznają tę notę za oficjalne odrzucenie traktatu dziewięciu mocarstw i całego ładu waszyngtońskiego. Kilka dni później Arita odrzucił też brytyjską propozycję pośrednictwa w rokowaniach z Chinami.

W styczniu 1939 roku Konoe ustąpił, ale Arita pozostał ministrem w rządzie Kiichirō Hiranumy. Przez całą jego kadencję trwał spór o przekształcenie paktu antykominternowskiego w sojusz wojskowy z Niemcami i Włochami. Armia z ministrem wojny Seishirō Itagakim i ambasadorowie Ōshima i Shiratori chcieli sojuszu skierowanego także przeciw Wielkiej Brytanii i Francji. Arita, minister marynarki Mitsumasa Yonai i minister finansów uważali, że wciągnie on Japonię w wojnę z mocarstwami zachodnimi, a może i ze Stanami Zjednoczonymi. Na dziesiątkach narad pięciu ministrów Arita zgadzał się najwyżej na sojusz wymierzony w ZSRR. Latem 1939 roku prowadził z brytyjskim ambasadorem Robertem Craigie rozmowy o blokadzie koncesji w Tiencinie, które 24 lipca zakończyły się formułą Craigie–Arita: Wielka Brytania uznała „rzeczywistą sytuację” w Chinach i „szczególne potrzeby” japońskiej armii. Spór o sojusz rozstrzygnął w sierpniu pakt Ribbentrop–Mołotow, zawarty w czasie, gdy Japończycy walczyli z Armią Czerwoną nad Chałchin-Goł. Rząd Hiranumy podał się do dymisji, a Arita odszedł 30 sierpnia 1939 roku.

Czwarta kadencja: rząd Yonaiego

16 stycznia 1940 roku, z woli cesarza Hirohito, premierem został admirał Yonai, a Arita po raz czwarty objął ministerstwo spraw zagranicznych. Rząd trzymał się zasady nieangażowania się w wojnę w Europie i próbował porozumieć się ze Stanami Zjednoczonymi, których traktat handlowy z Japonią wygasł pod koniec stycznia. Już 21 stycznia Arita musiał zmierzyć się z oburzeniem opinii publicznej, gdy brytyjski krążownik zatrzymał u wybrzeży Japonii liniowiec „Asama Maru” i zabrał z niego 21 niemieckich pasażerów. 1 lutego wygłosił w parlamencie expose na tej samej sesji, na której rząd przedstawił rekordowy budżet wojskowy. Ministerstwo poparło utworzenie 30 marca rządu Wang Jingweia w Nankinie.

Niemieckie zwycięstwa wiosną 1940 roku podważyły jego politykę. 15 kwietnia, obawiając się, że po zajęciu Holandii Niemcy upomną się o jej kolonie, Arita oświadczył, że Japonia ma „głęboki interes” w utrzymaniu statusu Holenderskich Indii Wschodnich. Gdy w czerwcu upadła Francja, a w Japonii zapanowało hasło „nie spóźnić się na autobus”, armia zażądała ogłoszenia nowej polityki zagranicznej. Arita odrzucił 28 czerwca amerykańską propozycję wspólnego potwierdzenia stanu posiadania na Pacyfiku, a 29 czerwca w przemówieniu radiowym oznajmił, że Azja Wschodnia i Mórza Południowe tworzą jedną sferę współistnienia i wspólnego dobrobytu, za której stabilność odpowiada Japonia. Zaczął też ostrożnie szukać porozumienia z Niemcami, które miało zapewnić Japonii wolną rękę w Azji Południowo-Wschodniej bez sojuszu wojskowego. Dla armii było to za mało. 16 lipca minister wojny Shunroku Hata ustąpił, armia odmówiła wskazania następcy i rząd upadł. Arita oddał ministerstwo 22 lipca Yōsuke Matsuoce, który dwa miesiące później podpisał z Niemcami i Włochami pakt trzech i nadał idei Arity nazwę „Strefy Wspólnego Dobrobytu Wielkiej Azji Wschodniej”.

Wojna i klęska

W czasie wojny na Pacyfiku Arita nie pełnił już ważnych funkcji. Od 1942 roku przewodniczył komitetowi, który zajmował się pomocą dla Japończyków pozostałych w krajach nieprzyjacielskich. Należał do grona byłych dyplomatów i polityków, którzy pod koniec wojny szukali sposobu jej zakończenia. W lipcu 1945 roku skierował do cesarza memoriał w tej sprawie. Po kapitulacji, w 1946 roku, władze okupacyjne objęły go zakazem pełnienia funkcji publicznych, jak większość polityków okresu wojny. Przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym dla Dalekiego Wschodu nie stanął jako oskarżony. W 1948 roku wydał wspomnienia dyplomatyczne.

Polityk lewicy i proces o „Po bankiecie”

Po zniesieniu zakazu Arita, ku zdumieniu wielu, związał się z lewicą. W 1953 roku został wybrany do Izby Reprezentantów z okręgu w prefekturze Niigata jako niezależny kandydat obozu postępowego. Pisał książki przeciw remilitaryzacji Japonii. W 1955 i 1959 roku startował w wyborach na gubernatora Tokio jako wspólny kandydat lewicy, popierany przez Partię Socjalistyczną, i dwukrotnie przegrał: najpierw z Seiichirō Yasuim, a potem z Ryūtarō Azumą. W 1959 roku wydał kolejną książkę wspomnień, „Nazywają mnie głupim Hachi” (馬鹿八と人はいう).

W 1953 roku ożenił się po raz drugi z Terui Azegami, właścicielką luksusowej restauracji Hannya-en w Tokio. Żona zastawiła restaurację, by finansować jego kampanię, a gdy po przegranej chciała ją ponownie otworzyć z pomocą konserwatywnych polityków, małżeństwo się rozpadło. Tę historię Yukio Mishima przedstawił w powieści „Po bankiecie” (宴のあと, 1960). 15 marca 1961 roku Arita pozwał pisarza i wydawnictwo Shinchōsha za naruszenie prywatności. 28 września 1964 roku Sąd Okręgowy w Tokio przyznał mu 800 tysięcy jenów odszkodowania i po raz pierwszy w historii Japonii uznał prawo do prywatności za dobro chronione prawem. Mishima się odwołał, ale Arita zmarł 4 marca 1965 roku na zapalenie płuc, w wieku 80 lat. W listopadzie 1966 roku jego spadkobiercy zawarli z Mishimą ugodę. Pochowano go na cmentarzu Tama pod Tokio. Jego syn Keisuke Arita był po wojnie wiceministrem spraw zagranicznych.

Znaczenie

Arita należał do tzw. „frakcji azjatyckiej” japońskiego MSZ, która uważała, że Japonia musi zbudować w Azji Wschodniej własny porządek polityczny i gospodarczy, a ład waszyngtoński jest dla niej przeszkodą. Różnił się od wojskowych i od ludzi takich jak Matsuoka czy Shiratori tym, że chciał to osiągnąć bez wojny z mocarstwami anglosaskimi i bez sojuszu z Hitlerem. Historycy oceniają go jako ministra, który próbował godzić sprzeczne cele: budowę „nowego ładu” i dobre stosunki z Wielką Brytanią i Ameryką. W praktyce ustępował przed armią, a formuły, które wymyślał, by ją powstrzymać, jak „nowy ład w Azji Wschodniej” czy sfera obejmująca Mórza Południowe, przejmowali jego następcy, którzy nie mieli jego wątpliwości. Sam Arita powtarzał po wojnie, że nie chciał sojuszu z Niemcami. Zapowiedź z 29 czerwca 1940 roku stała się jednak jednym z kroków na drodze, która w grudniu 1941 roku doprowadziła Japonię do wojny na Pacyfiku.