Yan Xishan

Yan Xishan rządził górzystą prowincją Shanxi w północnych Chinach dłużej niż jakikolwiek inny generał epoki militarystów: od rewolucji 1911 roku aż do zdobycia jego stolicy przez komunistów w 1949 roku. Wykształcony w japońskiej szkole wojskowej, uchodził w latach dwudziestych za „wzorowego gubernatora”, który zamiast wojować z sąsiadami budował szkoły, drogi i fabryki. W 1930 roku próbował odebrać władzę nad Chinami Czang Kaj-szekowi i przegrał. W wojnie z Japonią dowodził 2 Strefą Wojenną i jesienią 1937 roku stoczył w Shanxi jedne z najcięższych bitew jej pierwszego roku, ale potem, zepchnięty w góry, prowadził grę na trzy strony: z rządem w Chongqingu, z komunistami i z Japończykami. Sam mówił, że tańczy na trzech jajkach. Pod koniec życia był ostatnim premierem Republiki Chińskiej na kontynencie.

Młodość i Japonia

Urodził się 8 października 1883 roku we wsi Hebian w powiecie Wutai, w środkowym Shanxi, w rodzinie drobnych kupców i lichwiarzy. Wcześnie stracił matkę i wychowywała go babka. Po szkole konfucjańskiej pomagał ojcu w interesach, a gdy rodzina zbankrutowała, wstąpił w 1901 roku do bezpłatnej szkoły wojskowej w Taiyuanie. W 1904 roku wysłano go na studia do Japonii, najpierw do szkoły przygotowawczej Shinbu Gakkō w Tokio, potem do Cesarskiej Akademii Wojskowej, którą ukończył w 1909 roku.

Pięć lat w Japonii ukształtowało go na całe życie. Widział zwycięstwo Japonii nad Rosją w 1905 roku i uznał, że jej siła płynęła z umiejętności zmobilizowania całego społeczeństwa. W 1905 roku wstąpił do Tongmenghui, rewolucyjnej ligi Sun Jat-sena, która chciała obalić dynastię Qing. Po powrocie do kraju został instruktorem, a potem dowódcą pułku Nowej Armii w Shanxi, w której spiskowało wielu młodych oficerów.

Rewolucja i era militarystów

Gdy w październiku 1911 roku wybuchła rewolucja Xinhai, oficerowie Nowej Armii w Taiyuanie powstali 29 października, zabili gubernatora prowincji i ogłosili niezależność prowincji od Qingów. Yan, dowódca jednego z pułków, został gubernatorem wojskowym Shanxi. Wkrótce wojska Yuan Shikaia zajęły znaczną część prowincji, a Yan, zamiast walczyć z silniejszym przeciwnikiem, pogodził się z nim, nie poparł w 1913 roku „drugiej rewolucji” przeciw Yuanowi i w 1915 roku poparł nawet jego zamiar ogłoszenia się cesarzem. Dzięki temu przetrwał. Po śmierci Yuana w 1916 roku Chiny rozpadły się na posiadłości generałów, a Yan w 1917 roku objął także urząd gubernatora cywilnego i odtąd rządził Shanxi niepodzielnie.

Przez następną dekadę w czasie ery militarystów trzymał prowincję z dala od wielkich wojen domowych, zawierając i zrywając sojusze tak, by zawsze stać po stronie silniejszego. W tym czasie zbudował w Shanxi własny model państwa. Ogłosił program „sześciu polityk”: nawadniania, zalesiania, hodowli jedwabników, zwalczania opium, obcinania warkoczy i walki z krępowaniem stóp kobiet. Wprowadził powszechny obowiązek szkolny i do początku lat dwudziestych do szkół chodziła większość dzieci w wieku szkolnym, co w ówczesnych Chinach było wyjątkiem. Zbudował w Taiyuanie jeden z największych arsenałów w kraju, a w latach trzydziestych, w ramach planu dziesięcioletniego, państwowy koncern przemysłowy, kopalnie, huty i kolej przez całą prowincję. Cudzoziemcy nazywali go „wzorowym gubernatorem”, a Shanxi „wzorową prowincją”, choć wiele jego reform pozostało na papierze.

Z Czang Kaj-szekiem i przeciw niemu

W 1927 roku, gdy armie Kuomintangu szły na północ w ekspedycji północnej, Yan uznał rząd nacjonalistyczny, wywiesił jego flagę i ruszył przeciw Zhang Zuolinowi, władcy Mandżurii i Pekinu. W czerwcu 1928 roku jego wojska jako pierwsze weszły do Pekinu, co zakończyło ekspedycję. Czang nagrodził go tekami ministra spraw wewnętrznych i zastępcy naczelnego dowódcy oraz władzą nad Hebei, Pekinem i Tiencinem.

Sojusz nie przetrwał prób centralizacji. Gdy Czang zaczął redukować armie prowincjonalne, Yan wraz z Feng Yuxiangiem, Li Zongrenem i lewicą Kuomintangu Wang Jingweia wystąpił w 1930 roku przeciw Nankinowi. Wybuchła wojna na Równinach Centralnych, największa wojna domowa tych lat. Wojska Yana zajęły znaczną część Szantungu z Jinanem, a on sam w Pekinie stanął na czele konkurencyjnego rządu. Rozstrzygnął jednak Zhang Xueliang, który we wrześniu 1930 roku opowiedział się po stronie Czanga i zajął Pekin. Yan ustąpił i uciekł do Dalian na terytorium dzierżawionym przez Japonię.

W sierpniu 1931 roku wrócił potajemnie do Shanxi, a po incydencie mukdeńskim Nankin, potrzebujący jedności wobec Japonii, pogodził się z nim. W 1932 roku Yan został mianowany szefem urzędu pacyfikacyjnego w Taiyuanie i znów rządził prowincją, formalnie jako podwładny rządu centralnego, w praktyce samodzielnie.

Między Japonią a komunistami

Po zajęciu Mandżurii Japonia zaczęła wywierać nacisk na prowincje północnych Chin, licząc, że Yan, absolwent japońskiej akademii i wielbiciel japońskiej modernizacji, pójdzie na współpracę. W 1935 roku prowadził z Japończykami rozmowy, ale odrzucił ich propozycję „autonomii” północnych Chin i publicznie ostrzegał, że Japonia chce podbić cały kraj. Jednocześnie obawiał się komunistów. W lutym 1936 roku Armia Czerwona przeprawiła się przez Żółtą Rzekę do Shanxi i rozbiła jego wojska, a wyprzeć ją pomogły dopiero dywizje przysłane przez Czanga, które potem zostały w prowincji. Jesienią 1936 roku żołnierze Yana pod dowództwem Fu Zuoyi odparli w kampanii w Suiyuanie wspierane przez Japończyków wojska mongolskie księcia Demchugdongruba i 24 listopada zdobyli Bailingmiao, co w Chinach przyjęto z entuzjazmem.

Uznawszy, że Japonia i Nankin są dla niego groźniejsze od komunistów, Yan w 1936 roku zawarł z nimi tajne porozumienie. Zgodził się, by działacze komunistyczni, tacy jak Bo Yibo, kierowali utworzoną pod jego patronatem Ligą Poświęcenia dla Ocalenia Kraju, organizacją, która miała mobilizować ludność do oporu. Podczas incydentu w Xi’anie w grudniu 1936 roku wzywał do uwolnienia Czanga i do porozumienia, które utorowało drogę do drugiego frontu jedności.

Wojna o Shanxi

Po incydencie na moście Marco Polo w lipcu 1937 roku Yan został dowódcą 2 Strefy Wojennej, obejmującej Shanxi, Suiyuan, Chahar i północne Shaanxi. Jego zastępcą został komunista Zhu De, dowódca 8 Armii Marszowej, która weszła do Shanxi. Jesienią 1937 roku w Shanxi stoczono jedne z najcięższych bitew pierwszego roku wojny. Pod przełęczą Pingxingguan i pod Xinkou wojska Yana, dywizje rządowe i komuniści przez kilka tygodni powstrzymywały japońską 5 Dywizję generała Seishirō Itagakiego i inne oddziały. Yan próbował twardą ręką zatrzymać odwrót swoich wojsk i kazał rozstrzelać generała Li Fuyinga, który bez rozkazu porzucił pozycje. Gdy Japończycy przełamali przełęcz Niangziguan na wschodzie, obrona się załamała i 8 listopada padł Taiyuan. Bitwa o Taiyuan kosztowała Japończyków wiele tysięcy zabitych, a armię Yana zniszczyła w znacznej części.

Yan przeniósł kwaterę do Linfen, a gdy w lutym 1938 roku Japończycy zajęli i to miasto i doszli do Żółtej Rzeki, wycofał się w góry zachodniego Shanxi, a zimą 1938/1939 roku na drugi brzeg rzeki, do Qiulin w Shaanxi. Później urządził kwaterę w Kenanpo w powiecie Ji, w górach zachodniego Shanxi. Japończycy trzymali miasta i koleje, a wieś dzielili między siebie jego żołnierze, dywizje rządowe i komuniści. Ochotnicza Nowa Armia, którą Yan pozwolił zorganizować w 1937 roku, rozrosła się do kilkudziesięciu tysięcy ludzi i słuchała raczej partii komunistycznej niż jego.

Wiosną 1939 roku Yan postanowił odzyskać nad nią kontrolę: zlikwidował komisarzy politycznych i przydzielił jej jednostkom oficerów ze swojej starej armii. Na przełomie listopada i grudnia 1939 roku, w pierwszych dniach chińskiej ofensywy zimowej, w zachodnim Shanxi doszło do walk między jego wojskami a oddziałami Nowej Armii, z których większość przeszła do komunistów. Komuniści oskarżali Yana o zdradę i zmowę z Japończykami, on sam i rząd w Chongqingu mówili o buncie. Ofensywa 2 Strefy Wojennej, w ramach której na przełomie roku toczyły się między innymi walki pod Changzhi, nie osiągnęła celów. Od tej chwili Yan kontrolował już tylko część południowo-zachodniego Shanxi.

Gra na trzy strony

W 1940 roku szefem sztabu japońskiej 1 Armii w Shanxi został Ryūkichi Tanaka, dawny znajomy Yana, i Japończycy rozpoczęli tak zwaną operację wobec Yana, mającą wciągnąć go do współpracy przeciw komunistom, a może i skłonić do zerwania z Chongqingiem. Rozmowy ciągnęły się latami. We wrześniu 1941 roku wysłannicy uzgodnili wstępne porozumienie o zawieszeniu broni, ale Yan żądał w zamian wycofania japońskich wojsk z dużej części Shanxi, broni, żywności i pieniędzy i odmówił ogłoszenia, że zrywa z Czang Kaj-szekiem. Spotkanie z Japończykami w maju 1942 roku nie dało wyniku i Japończycy znów próbowali go zmusić blokadą i atakami. Później obie strony przestrzegały nieformalnego rozejmu i handlowały ze sobą, a w 1944 roku wojska Yana walczyły głównie z komunistami. W rozmowach brał udział także Daisaku Kōmoto, organizator zamachu na Zhang Zuolina z 1928 roku, wówczas szef japońskiego koncernu przemysłowego w Taiyuanie. Amerykański dyplomata John S. Service pisał, że Yan ma „dwie twarze dla rządu, dwie dla Japończyków, dwie dla komunistów i dwie dla ludu”.

Wojna domowa i Tajwan

Po kapitulacji Japonii w sierpniu 1945 roku Yan wrócił do Taiyuanu pociągiem pancernym chronionym przez japońskich żołnierzy. Zamiast oddać ich do repatriacji, wcielił do swojej armii kilka do kilkunastu tysięcy japońskich żołnierzy i oficerów, a japoński generał Raishirō Sumita został jego doradcą. Jego pierwsza próba odzyskania południowo-wschodniego Shanxi skończyła się klęską. Jesienią 1945 roku w kampanii Shangdang pod Changzhi wojska komunistyczne Liu Bochenga i Deng Xiaopinga rozbiły dwa jego zgrupowania, biorąc do niewoli ponad 30 tysięcy ludzi. W latach 1946–1948 Yan tracił kolejne części prowincji, aż został mu tylko otoczony Taiyuan, zamieniony w twierdzę z tysiącami bunkrów.

29 marca 1949 roku odleciał jednak do Nankinu po pomoc i już nie wrócił. Wojska Xu Xiangqiana zdobyły Taiyuan 24 kwietnia 1949 roku po półrocznym oblężeniu. Część dowódców i urzędników Yana popełniła samobójstwo, a propaganda nacjonalistyczna uczyniła z nich legendę „pięciuset doskonałych ludzi z Taiyuanu”, choć rzeczywista liczba samobójców jest sporna. Tak skończyły się 38 lata jego władzy nad Shanxi.

W czerwcu 1949 roku, gdy rząd nacjonalistyczny uciekał na południe, Yuan Ustawodawczy w Kantonie zatwierdził Yana jako premiera i ministra obrony. Próbował bez powodzenia godzić pełniącego obowiązki prezydenta Li Zongrena z Czang Kaj-szekiem, który formalnie ustąpił, ale zachował władzę nad armią i skarbem. Gdy pod koniec 1949 roku rząd stracił cały kontynent, Yan w grudniu przeniósł się na Tajwan. W marcu 1950 roku, po tym jak Czang wrócił na urząd prezydenta, ustąpił ze stanowiska premiera. Ostatnie dziesięć lat spędził jako doradca prezydenta bez realnej władzy, w domu w górach Yangmingshan koło Tajpej, pisząc książki o filozofii i polityce. Zmarł 23 maja 1960 roku i został tam pochowany.

Znaczenie

Yan Xishan był jednym z ostatnich wielkich militarystów, którzy przetrwali z epoki rozbicia Chin aż do zwycięstwa komunistów. Jesienią 1937 roku jego wojska stoczyły jedne z najcięższych bitew wczesnej fazy wojny, a potem, gdy front zamarł, Yan stał się wzorem przywódcy, który dla przetrwania gotów był rozmawiać ze wszystkimi. Jego konflikt z Nową Armią na przełomie 1939 i 1940 roku był jednym z pierwszych otwartych starć między nacjonalistami a komunistami w czasie wojny z Japonią i zapowiedzią wojny domowej, która wybuchła po 1945 roku. W Chińskiej Republice Ludowej przez dziesięciolecia przedstawiano go jako reakcjonistę i kolaboranta, a dopiero od lat osiemdziesiątych pisze się o nim przychylniej, doceniając jego reformy i opór w 1937 roku.