Kanji Ishiwara

Kanji Ishiwara był najbardziej oryginalnym, a zarazem jednym z najbardziej niebezpiecznych umysłów japońskiej armii okresu międzywojennego. Jako oficer sztabu Armii Kwantuńskiej zaplanował wraz z Seishirō Itagakim incydent mukdeński z 18 września 1931 roku i podbój Mandżurii, przeprowadzony bez rozkazu i wbrew rządowi w Tokio. Ten sukces uczynił z niego bohatera młodych oficerów i wzór dla tych, którzy w kolejnych latach na własną rękę rozszerzali japońskie panowanie w Chinach. Paradoksalnie, gdy w lipcu 1937 roku doszło do pełnej wojny z Chinami, Ishiwara, wówczas szef wydziału operacyjnego sztabu generalnego, był jej najważniejszym przeciwnikiem w armii. Przegrał, popadł w konflikt z Hideki Tōjō i w 1941 roku musiał odejść z wojska. Po wojnie uniknął sądu. Dla jednych był wizjonerem, dla innych podpalaczem, który zaczął pożar, a potem nie umiał go ugasić.

Syn samurajów z Shōnai

Urodził się 18 stycznia 1889 roku w Tsuruoce w prefekturze Yamagata, w rodzinie dawnych samurajów z domeny Shōnai. Jego ojciec był policjantem. Domena Shōnai w wojnie domowej lat 1868–1869 walczyła po stronie szogunatu, a ludzie z północno-wschodniej Japonii długo byli odsuwani od najwyższych stanowisk, które w armii zajmowali przede wszystkim oficerowie z dawnej domeny Chōshū. To poczucie bycia outsiderem towarzyszyło Ishiwarze przez całe życie.

W wieku 13 lat wstąpił do wojskowej szkoły przygotowawczej w Sendai, potem uczył się w szkole kadetów w Tokio i w Akademii Wojskowej, którą ukończył w 1909 roku. Był zdolny, ale niesforny, sprzeciwiał się przełożonym i zaniedbywał musztrę. Służył w 65 pułku piechoty, z którym w latach 1910–1912 stacjonował w Korei, świeżo zaanektowanej przez Japonię. W latach 1915–1918 studiował w Akademii Sztabu Generalnego i ukończył ją jako drugi na roczniku. W 1920 roku służył w środkowych Chinach, w Hankou, a w następnym roku został wykładowcą Akademii Sztabu Generalnego.

Nichiren i „ostateczna wojna”

W 1920 roku Ishiwara wstąpił do Kokuchūkai, nacjonalistycznej organizacji buddyjskiej Chigaku Tanaki, która łączyła nauki średniowiecznego mnicha Nichirena z kultem cesarza i przekonaniem o światowej misji Japonii. Wiara w nadejście wielkiej, ostatecznej przemiany świata stała się podstawą jego myśli politycznej.

W latach 1922–1925 przebywał w Niemczech, w Berlinie i Monachium, gdzie studiował historię wojen i zatrudnił jako korepetytorów kilku byłych oficerów niemieckiego sztabu generalnego. Szczególnie wpłynęły na niego prace historyka Hansa Delbrücka, który odróżniał wojny rozstrzygane jedną bitwą od wojen na wyniszczenie. Po powrocie Ishiwara wykładał w Akademii Sztabu Generalnego historię wojen europejskich i rozwinął własną teorię. Uważał, że rozwój techniki wojskowej prowadzi do „ostatecznej wojny”, w której samoloty zdolne do lotu dookoła świata i broń niszcząca całe miasta rozstrzygną o panowaniu nad globem. Miały ją stoczyć dwa mocarstwa: Stany Zjednoczone jako przywódca Zachodu i Japonia jako przywódczyni Azji. By się do niej przygotować, Japonia musiała zapewnić sobie surowce i przemysł kontynentu, przede wszystkim Mandżurii, a wojna miała, jak u Napoleona, „żywić się sama” zasobami zajętych ziem.

W Armii Kwantuńskiej

W październiku 1928 roku, kilka miesięcy po tym, jak pułkownik Daisaku Kōmoto zorganizował zamach na Zhang Zuolina, podpułkownik Ishiwara przybył do sztabu Armii Kwantuńskiej w Port Arthur jako szef sekcji operacyjnej. Należał już wtedy do nieformalnych stowarzyszeń młodszych oficerów, z których wyrosła Isseki-kai, grupa dążąca do reformy armii i rozwiązania sprawy Mandżurii siłą. W lipcu 1929 roku, w czasie podróży sztabowej po północnej Mandżurii, przedstawił oficerom plan „rozwiązania problemu Mandżurii i Mongolii” przez ich zajęcie, z zastrzeżeniem, że Japonia musi być gotowa na wojnę z Ameryką.

Z Itagakim, który w maju 1929 roku został starszym oficerem sztabu, stworzył zgrany duet: Ishiwara był myślicielem i planistą, Itagaki miał autorytet i umiał zjednywać ludzi. W maju 1931 roku Ishiwara napisał memoriał, w którym stwierdzał, że armia powinna „stworzyć okazję podstępem” i pociągnąć za sobą państwo. 31 maja on, Itagaki i dwaj oficerowie wywiadu uzgodnili akcję przeciw kolei pod Mukdenem.

Mukden 1931

Wieczorem 18 września 1931 roku, gdy ludzie Itagakiego wysadzili tor pod Mukdenem, Ishiwara był w Port Arthur z dowódcą armii, generałem Shigeru Honjō. To on przekonał wahającego się generała, by zamiast ograniczyć się do lokalnej akcji, rozbił wojska chińskie w całej strefie kolejowej, i przygotował rozkazy, które Honjō podpisał w nocy (początek japońskiej inwazji na Mandżurię). W następnych miesiącach kierował operacjami, które przyniosły Japonii całą Mandżurię (japońska inwazja na Mandżurię). 8 października 1931 roku osobiście leciał nad Jinzhou, gdy japońskie samoloty bez zgody dowódcy armii zbombardowały miasto, w którym schroniły się władze Zhang Xuelianga. Gdy w listopadzie sztab generalny nakazał wycofać się spod Qiqiharu, Ishiwara namawiał Honjō, by rozkazu nie wykonał albo podał się do dymisji.

Początkowo chciał, by Japonia zaanektowała Mandżurię. Już we wrześniu 1931 roku zgodził się jednak na utworzenie formalnie niepodległego państwa, proklamowanego w marcu 1932 roku. Ishiwara głosił, że Mandżukuo ma być krajem „zgody pięciu narodów” (Japończyków, Chińczyków, Mandżurów, Mongołów i Koreańczyków), w którym także Japończycy powinni przyjąć miejscowe obywatelstwo. Z jego inicjatywy powstało w 1932 roku Stowarzyszenie Concordia (Kyōwakai), które miało być jedyną partią polityczną nowego państwa. W rzeczywistości Mandżukuo od początku rządzili japońscy wojskowi i urzędnicy.

Ishiwara spodziewał się, że za niesubordynację zostanie ukarany. Zamiast tego został bohaterem. W 1932 roku awansował na pułkownika i wyjechał do Genewy jako członek japońskiej delegacji, gdy Liga Narodów rozpatrywała sprawę Mandżurii, zakończoną w 1933 roku wystąpieniem Japonii z Ligi. W 1933 roku objął dowództwo 4 pułku piechoty w Sendai.

W sztabie generalnym

W sierpniu 1935 roku Ishiwara został szefem sekcji operacyjnej sztabu generalnego w Tokio, a więc jednym z najważniejszych planistów armii. Uważał, że głównym przeciwnikiem Japonii jest na razie ZSRR, a wojna z Chinami byłaby błędem. Chciał w ciągu kilku lat stworzyć w Japonii i Mandżukuo potężny przemysł zbrojeniowy pod kontrolą państwa. Z jego inicjatywy przygotowano plany gospodarcze, z których w 1937 roku wyrósł pięcioletni plan rozwoju przemysłu Mandżukuo.

Gdy 26 lutego 1936 roku młodzi oficerowie wywołali w Tokio pucz (incydent 26 lutego) i zamordowali kilku polityków, Ishiwara, choć wielu buntowników uważało go za bliskiego sobie ideowo, opowiedział się za stłumieniem rebelii i jako oficer sztabu stanu wyjątkowego koordynował działania przeciw niej. Japońskie źródła różnią się co do tego, jak szybko i jak zdecydowanie zajął to stanowisko. Cesarz Hirohito wspominał później, że nie rozumiał, jakim człowiekiem jest Ishiwara: sprawca incydentu mandżurskiego, a w tych dniach postępował słusznie.

W 1936 roku Ishiwara bezskutecznie próbował powstrzymać Armię Kwantuńską przed tworzeniem w Mongolii Wewnętrznej marionetkowych władz księcia Demchugdongruba, prowadzącym do kampanii w Suiyuan. Jeden z oficerów sztabu, Akira Mutō, odpowiedział mu podobno, że robią tylko to, co on zrobił w Mandżurii. W styczniu 1937 roku Ishiwara pomógł zablokować utworzenie rządu przez umiarkowanego generała Kazushige Ugakiego, którego armia nie chciała, w ten sposób, że żaden generał nie zgodził się zostać w nim ministrem wojny.

Przeciw wojnie z Chinami

W marcu 1937 roku Ishiwara, już jako generał major, został szefem wydziału operacyjnego sztabu generalnego. Gdy w nocy z 7 na 8 lipca 1937 roku doszło do starcia na moście Marco Polo, opowiadał się za lokalnym załatwieniem sprawy i sprzeciwiał się wysyłaniu do Chin dywizji z Japonii. Ostrzegał, że wojna z Chinami zamieni się w bagno, które pochłonie siły potrzebne przeciw ZSRR. Według relacji z jego otoczenia proponował nawet, by premier Fumimaro Konoe poleciał do Nankinu na rozmowę z Czang Kaj-szekiem. Większość oficerów sztabu i ministerstwa wojny była jednak za twardym kursem, a sam Ishiwara pod presją kilka razy zgadzał się na wysyłanie posiłków. Gdy we wrześniu, w czasie bitwy o Szanghaj, zapadła decyzja o wysłaniu tam dużych sił, której się sprzeciwiał, Ishiwara odszedł 27 września 1937 roku ze sztabu generalnego i został zastępcą szefa sztabu Armii Kwantuńskiej.

Konflikt z Tōjō i odejście z armii

W Mandżurii przekonał się, że Mandżukuo nie jest wymarzonym krajem zgody narodów, lecz kolonią. Szybko popadł w ostry konflikt z szefem sztabu Armii Kwantuńskiej, generałem Hideki Tōjō, którego publicznie wyśmiewał jako biurokratę bez wizji. W 1938 roku, nie czekając na decyzję personalną, wyjechał do Japonii pod pretekstem choroby. Mimo to nie został ukarany. Dowodził twierdzą Maizuru, w 1939 roku awansował na generała porucznika i objął 16 Dywizję w Kioto. Gdy Tōjō został w 1940 roku ministrem wojny, los Ishiwary był przesądzony. W marcu 1941 roku przeniesiono go do rezerwy.

Ishiwara wykładał krótko na uniwersytecie Ritsumeikan w Kioto, ale pod naciskiem żandarmerii musiał zrezygnować. Wrócił w rodzinne strony i poświęcił się pisaniu oraz Lidze Azji Wschodniej (Tōa Renmei), ruchowi, który głosił polityczną niezależność, ale wspólną obronę i gospodarkę Japonii, Mandżukuo i Chin. Wojnę z USA uważał za szaleństwo („kto zaczyna wojnę dlatego, że chce ropy?”). Według relacji uczestników w 1944 roku poparł plan zamachu na premiera Tōjō, przygotowywany przez jego zwolenników. Spisek wykryto, a Ishiwara wyszedł z niego bez kary.

Po wojnie

Po kapitulacji Japonii Ishiwara, ciężko chory, nie znalazł się wśród oskarżonych przed trybunałem tokijskim. Przyczyny nie są do końca jasne: wymienia się jego chorobę, znany konflikt z Tōjō i sprzeciw wobec wojny na Pacyfiku. W maju 1947 roku zeznawał jako świadek na specjalnej sesji w Sakacie, gdzie bronił tezy, że incydent mandżurski był samoobroną, i drwił, że skoro sięga się do historii, należałoby postawić przed sądem komandora Perry’ego, który zmusił Japonię do otwarcia się na świat i nauczył ją imperializmu. Ostatnie lata spędził we wspólnocie rolniczej w Takase. Głosił teraz, że Japonia bez armii, opierając się na pokojowym artykule nowej konstytucji, może pomóc światu uniknąć ostatecznej wojny. Zmarł 15 sierpnia 1949 roku, w czwartą rocznicę kapitulacji, w wieku 60 lat.

Znaczenie

Ishiwara był jednym z ludzi, którzy najbardziej przyczynili się do drogi Japonii ku wojnie, choć nie chciał wojny, która ją zgubiła. Pod Mukdenem pokazał, że kilku oficerów może przez prowokację i nieposłuszeństwo zmienić politykę państwa, a wojsko i rząd przyjmą fakt dokonany. Japońscy oficerowie w północnych Chinach w latach 1933–1937, aż po incydent na moście Marco Polo, działali dokładnie według tego wzoru, i to ten wzór, a nie przestrogi Ishiwary, okazał się trwały. Jego wizja „ostatecznej wojny” z Ameryką, w której zdecydują samoloty dalekiego zasięgu i broń niszcząca miasta, okazała się w 1945 roku przerażająco trafna, ale to Japonia była jej ofiarą. Historycy, jak Mark Peattie, autor jego najważniejszej biografii, widzą w nim człowieka, który najlepiej rozumiał słabość Japonii, a zarazem sam rozpoczął konfrontację, która ją zniszczyła.