Drugi front jedności w Chinach

Wieczorem 24 grudnia 1936 roku w Xi’anie Czang Kaj-szek, od dwunastu dni więzień własnych generałów, przyjął Zhou Enlaia, wysłannika Komunistycznej Partii Chin. Widzieli się po raz pierwszy od dziesięciu lat, odkąd Zhou był jego podwładnym w akademii wojskowej Whampoa. Czang przypomniał mu to od razu: „Byłeś moim podwładnym, powinieneś robić, co mówię”. Zhou odpowiedział, że jeśli Czang przerwie wojnę domową i stanie do walki z Japonią, Armia Czerwona przyjmie jego dowództwo. Czang obiecał, że jego wojska nie będą już walczyć z komunistami, i zgodził się na dalsze rozmowy w Nankinie. Tak według wielu kalendariów powstał drugi front jedności Kuomintangu i komunistów przeciw Japonii. W rzeczywistości 24 grudnia zapadła tylko ustna zgoda co do zasady. Front jedności rodził się jeszcze przez dziewięć miesięcy, a formalnie ogłoszono go dopiero 22 i 23 września 1937 roku, gdy wojna z Japonią trwała już od ponad dwóch miesięcy.

Pierwszy front i dziesięć lat wojny

Front nazywa się drugim, bo pierwszy już był. W 1923 roku Sun Jat-sen, za radą i z pieniędzmi Moskwy, przyjął komunistów do Kuomintangu. Razem zbudowali armię i w 1926 roku ruszyli na północ, by zjednoczyć kraj. Sojusz skończył się w kwietniu 1927 roku masakrą szanghajską, w której Czang rozprawił się z komunistami. Zaczęła się wojna domowa. Komuniści stworzyli własną armię i republikę rad w Jiangxi, a Czang przez całe lata trzydzieste, także po utracie Mandżurii, kierował najlepsze dywizje przeciw nim, a nie przeciw Japończykom. W 1934 roku wyparł ich z Jiangxi, a Długi Marsz zaprowadził ocalałych do północnego Shaanxi.

Droga do porozumienia

Zmiana zaczęła się w Moskwie. Latem 1935 roku VII Kongres Międzynarodówki Komunistycznej przyjął politykę frontów ludowych: komuniści mieli zawierać sojusze z innymi siłami przeciw faszyzmowi i agresji. Delegacja chińska pod kierunkiem Wang Minga ogłosiła 1 sierpnia 1935 roku wezwanie do wspólnej walki wszystkich Chińczyków z Japonią, wciąż jednak bez Czanga, którego nazywała japońskim pachołkiem. Kierownictwo partii w Shaanxi poznało nową linię dopiero jesienią i w grudniu 1935 roku na zebraniu w Wayaobu przyjęło program szerokiego frontu narodowego. W sierpniu 1936 roku Międzynarodówka poleciła mu szukać porozumienia z samym Czangiem, a 25 sierpnia partia wystosowała list otwarty do Kuomintangu, w którym proponowała sojusz na wzór lat 1924–1927.

Czang też szukał kontaktu, choć z innych powodów. Od końca 1935 roku prowadził tajne rozmowy z ZSRR, licząc na pomoc w razie wojny z Japonią, a Moskwa dawała do zrozumienia, że warunkiem jest pokój z komunistami. Jego zaufany człowiek Chen Lifu rozmawiał z wysłannikiem komunistów Pan Hannianem, ale Czang chciał przede wszystkim rozbroić przeciwnika i jesienią 1936 roku proponował warunki bliskie kapitulacji. Równocześnie komuniści zawarli tajne porozumienia z wojskami, które miały ich niszczyć, zwłaszcza z Armią Północno-Wschodnią Zhang Xueliang. Przełom przyniósł incydent w Xi’anie 12 grudnia 1936 roku, gdy Zhang uwięził Czanga, żądając końca wojny domowej. Józef Stalin, który potrzebował silnych Chin przeciw Japonii, zażądał od komunistów pokojowego rozwiązania. Rozmowy z 23 i 24 grudnia, w których uczestniczyli Zhou, Zhang, generał Yang Hucheng, żona Czanga Song Meiling i jej brat Song Ziwen, dały ustne porozumienie: koniec walk z Armią Czerwoną, przygotowania do oporu wobec Japonii i współpracę z ZSRR. Czang niczego nie podpisał, a 25 grudnia odleciał do Nankinu.

Dziewięć miesięcy rozmów

Publicznie rząd nankiński twierdził, że jego polityka wobec komunistów się nie zmieniła, ale walki ustały. Wojska rządowe nie ruszyły na Shaanxi, a w styczniu 1937 roku kierownictwo komunistów przeniosło się do Yan’anu, który miał być jego stolicą przez następne dziesięć lat. 10 lutego 1937 roku partia wysłała telegram do obradującego w Nankinie plenum Kuomintangu. Domagała się zakończenia wojny domowej, swobód politycznych, uwolnienia więźniów politycznych, zwołania konferencji wszystkich partii, przygotowań do wojny i poprawy bytu ludności. W zamian obiecywała zaprzestać zbrojnej walki z rządem, przemianować republikę rad na specjalny region Republiki Chińskiej, a Armię Czerwoną na część armii narodowej podległą Nankinowi, oraz wstrzymać konfiskaty ziemi obszarników. Plenum, które obradowało od 15 do 22 lutego, odpowiedziało uchwałą o „wykorzenieniu czerwonej zarazy”. Stawiała cztery warunki, w praktyce zbieżne z obietnicami komunistów: likwidację Armii Czerwonej i rządu rad, koniec propagandy komunistycznej i walki klasowej.

Potem przez pół roku trwały rozmowy: w Xi’anie, w Hangzhou, gdzie pod koniec marca Zhou spotkał się z Czangiem, i w czerwcu w letniej rezydencji Czanga w górach Lushan. Spór dotyczył tego, czego komuniści nie chcieli oddać: samodzielności własnej armii i władzy w swoim regionie. Czang chciał wcielić komunistyczne dywizje do armii pod rządowym nadzorem i podporządkować partię swojemu rządowi. Komuniści chcieli zachować własne dowództwo i własną administrację. Rozmowy utknęły.

Wojna przesądza sprawę

Rozstrzygnęła je wojna. W nocy z 7 na 8 lipca 1937 roku przy moście Marco Polo pod Pekinem doszło do strzelaniny między żołnierzami chińskimi i japońskimi, a w następnych tygodniach Japończycy zajęli Pekin i Tianjin. 15 lipca Zhou Enlai przekazał w Lushan deklarację partii o współpracy z Kuomintangiem, a 17 lipca Czang ogłosił w przemówieniu, że jeśli wybuchnie wojna, każdy Chińczyk, z północy czy z południa, młody czy stary, ma obowiązek bronić kraju. W sierpniu walki objęły Szanghaj. 21 sierpnia Chiny podpisały pakt o nieagresji z ZSRR, który stał się na kilka lat ich głównym dostawcą broni i samolotów. 22 sierpnia rządowa komisja wojskowa przemianowała Armię Czerwoną z północnego Shaanxi na 8 Armię Marszową Narodowej Armii Rewolucyjnej, z Zhu De jako dowódcą i Peng Dehuaiem jako jego zastępcą. Miała trzy dywizje, dowodzone przez Lin Biao, He Longa i Liu Bochenga, i według różnych danych od około 30 do 45 tysięcy żołnierzy. Na zebraniu w Luochuanie, w tych samych dniach, kierownictwo partii postanowiło, że jego wojska będą prowadzić przede wszystkim samodzielną wojnę partyzancką na tyłach wroga i zachowają niezależność w ramach frontu. Na początku września powstał rząd regionu granicznego Shaanxi–Gansu–Ningxia z Yan’anem jako stolicą.

22 września 1937 roku rządowa agencja prasowa opublikowała deklarację komunistów. Partia oświadczała, że trzy zasady ludowe Sun Jat-sena są tym, czego Chiny dziś potrzebują, że rezygnuje z polityki obalania Kuomintangu przemocą i przymusowej konfiskaty ziemi, że rozwiązuje rząd rad i że jej armia jako część armii narodowej staje do walki z Japonią. Następnego dnia, 23 września, Czang wydał oświadczenie, w którym przyjął deklarację i tym samym uznał legalne istnienie partii komunistycznej. Tę datę historycy uznają zwykle za formalne zawarcie drugiego frontu jedności. Jesienią 1937 roku na południu powstała z rozproszonych oddziałów partyzanckich, które zostały w dawnych bazach w Jiangxi i sąsiednich prowincjach, druga armia komunistów, Nowa 4 Armia.

Sojusz nieufnych

Front jedności nie był sojuszem równych partnerów i nigdy nie został spisany jako formalna umowa obu partii. Najlepiej działał w pierwszym roku wojny. Jesienią 1937 roku oddziały 8 Armii Marszowej walczyły w Shanxi u boku wojsk rządowych w bitwie o Taiyuan, a dywizja Lin Biao rozbiła 25 września pod Pingxingguanem japońską kolumnę taborów, co propaganda komunistyczna wykorzystywała przez dziesięciolecia. W 1938 roku, w czasie bitwy o Wuhan, komuniści mieli swoich przedstawicieli w rządowych gremiach, a ich gazeta ukazywała się legalnie. Potem współpraca słabła. Mao Zedong chciał, by jego armie unikały wielkich bitew i budowały bazy oraz władzę na wsi za liniami japońskimi. Od 1939 roku dochodziło do starć między wojskami obu stron. W styczniu 1941 roku wojska rządowe zaatakowały w południowym Anhui kolumnę sztabu Nowej 4 Armii. Zginęły lub dostały się do niewoli tysiące żołnierzy. Po tym incydencie front istniał już tylko z nazwy, a po kapitulacji Japonii w 1945 roku obie strony wróciły do wojny domowej, którą komuniści wygrali w 1949 roku.

Znaczenie

Data 24 grudnia 1936 roku upraszcza sprawę: tego dnia front nie powstał, padła jedynie obietnica, od której zaczęła się droga do niego. Mimo to od tamtego momentu wojna domowa w Chinach została zawieszona, a dwie największe siły polityczne kraju zaczęły się przygotowywać do wspólnego oporu. Kiedy latem 1937 roku Japonia, przekonana, że Chiny jak dotąd ustąpią, rozpoczęła wojnę na pełną skalę, natrafiła na kraj, który po raz pierwszy od dekady nie walczył sam ze sobą. Wojna nie skończyła się po kilku miesiącach, jak oczekiwano w Tokio, lecz trwała osiem lat, wiązała w Chinach setki tysięcy japońskich żołnierzy i pchnęła Japonię ku decyzji o uderzeniu na posiadłości mocarstw zachodnich w 1941 roku. Front jedności miał też drugi skutek, który okazał się trwalszy: dał komunistom legalność, czas i przestrzeń. Partia, która w 1937 roku liczyła około 40 tysięcy członków, miała ich w 1945 roku ponad milion, a jej armie i bazy obejmowały znaczną część północnych Chin. Front, który miał ocalić Chiny przed Japonią, przygotował także zwycięstwo Mao Zedonga w 1949 roku.