Wielka Brytania wypowiada wojnę Finlandii

6 grudnia 1941 roku, w dniu fińskiego święta niepodległości, rząd brytyjski ogłosił, że między Wielką Brytanią a Finlandią istnieje stan wojny, liczony od jednej minuty po północy czasu Greenwich 7 grudnia. Tę samą decyzję podjął wobec Węgier i Rumunii. Był to finał nacisków, które od lata wywierał na Londyn Józef Stalin, i ultimatum przekazanego Helsinkom pod koniec listopada. Ponieważ Finowie nie zobowiązali się przerwać walk z ZSRR do wyznaczonego terminu, 5 grudnia, słowo dane Stalinowi przez Winstona Churchilla trzeba było dotrzymać.

Daty tego wydarzenia podaje się w literaturze różnie: 5 grudnia (upływ terminu), 6 grudnia (ogłoszenie decyzji) albo 7 grudnia (początek stanu wojny), a niektóre zestawienia przesuwają je nawet na 3 grudnia, pierwotny termin ultimatum. Wszystkie odnoszą się do tej samej decyzji. Często wymienia się tylko Finlandię, ale deklaracja objęła trzy państwa, które latem 1941 roku przyłączyły się do niemieckiej wojny ze Związkiem Radzieckim.

Trzy państwa „na tej samej stopie”

Oficjalne wyjaśnienie rząd przedstawił w Izbie Gmin 10 grudnia. Podsekretarz stanu w Foreign Office Richard Law przypomniał, że Finlandia od początku utrzymywała, iż prowadzi wojnę czysto obronną, ale nie potrafiła albo nie chciała uniknąć pełnego związku z Niemcami. 28 listopada, w porozumieniu z rządem ZSRR, Wielka Brytania dała jej „ostatnią sposobność” wycofania się z działań wojennych. Podobne noty, jak podkreślił, wysłano do rządów Rumunii i Węgier, „których sprawy traktowano przez cały czas na tej samej stopie co sprawę Finlandii”. Wymaganych zapewnień nie otrzymano.

Każde z trzech państw było w innym położeniu. Finlandia przystąpiła do wojny z ZSRR 25 czerwca, przekonując, że walczy osobno, o własne bezpieczeństwo, a Wielka Brytania od układu z 12 lipca była sojusznikiem Moskwy. Rumunia marszałka Iona Antonescu przystąpiła do wojny razem z Niemcami 22 czerwca 1941 roku, odzyskała Besarabię i północną Bukowinę, a jej armia po długim oblężeniu zajęła w październiku Odessę, gdzie wkrótce doszło do masakry ludności żydowskiej. Antonescu poszedł dalej niż ktokolwiek z sojuszników Hitlera i nie zamierzał zatrzymywać się na dawnej granicy. Węgry regenta Miklósa Horthyego i premiera László Bárdossyego wypowiedziały wojnę ZSRR 27 czerwca, po zagadkowym nalocie na Koszyce. Ich Korpus Szybki dotarł jesienią aż nad Doniec, a w listopadzie, wyczerpany, wrócił do kraju, zostawiając na tyłach frontu dywizje okupacyjne. Dla Londynu rachunek był prosty: Węgry i Rumunia były już objęte brytyjską blokadą, a stosunki dyplomatyczne z nimi zerwano wcześniej, więc deklaracja niewiele zmieniała w praktyce. Churchill długo wahał się, czy nie lepiej zostawić Budapesztowi i Bukaresztowi furtki do zmiany strony, ale Stalin chciał jasnej deklaracji, a w sprawie Finlandii nie ustąpił.

Dominia

Wielka Brytania wypowiadała wojnę w imieniu całego imperium kolonialnego i Indii, ale samodzielne dominia od czasu statutu westminsterskiego decydowały za siebie. Poszły jednak za Londynem w ciągu dwóch dni. Kanada Williama Lyona Mackenzie Kinga i Nowa Zelandia Petera Frasera ogłosiły stan wojny z Finlandią, Węgrami i Rumunią 7 grudnia, a Australia i Związek Południowej Afryki 8 grudnia. W Australii proklamację podpisał gubernator generalny lord Gowrie, na wniosek rządu Johna Curtina; Australia była według listu Churchilla do Stalina jedynym dominium, które nie miało wobec radzieckiego żądania zastrzeżeń. W Południowej Afryce decyzję podjął rząd Jana Smutsa. Te same dni przyniosły bowiem japońskie uderzenie na Pacyfiku i drobna wojna na papierze z trzema państwami Europy Wschodniej zniknęła w cieniu wielkiej wojny w Azji.

Finlandia zatrzymuje się

W samej Finlandii decyzja nie była zaskoczeniem. Marszałek Carl Gustaf Emil Mannerheim odpowiedział Churchillowi 2 grudnia, że nie przerwie operacji, zanim jego wojska nie osiągną pozycji zapewniających krajowi bezpieczeństwo. W praktyce był już blisko celu. Na początku września fińskie wojska doszły w Karelii Wschodniej do Świru, rzeki łączącej Onegę z Ładogą, i uchwyciły przyczółki na jej południowym brzegu. Niemcy oczekiwali, że Finowie pójdą dalej i podadzą rękę wojskom Grupy Armii „Północ”, które w listopadzie zdobyły Tichwin, zamykając w ten sposób drugi, zewnętrzny pierścień wokół Leningradu. Mannerheim odmówił. Jego wojska skręciły na północ, ku Kanałowi Białomorsko-Bałtyckiemu, i na początku grudnia zajęły Miedwieżjegorsk i Powieniec. Wkrótce potem marszałek wstrzymał ofensywę, a wojna kontynuacyjna przeszła na blisko dwa i pół roku w fazę pozycyjną.

Na Zatoce Fińskiej Rosjanie właśnie ewakuowali bazę na półwyspie Hanko, a pod Moskwą Armia Czerwona rozpoczynała kontrofensywę, która miała odmienić obraz wojny na wschodzie. W Helsinkach to, co Churchill w liście do Mannerheima nazywał dobrym pretekstem do zatrzymania się, było już faktem, ale rząd nie zamierzał ogłaszać tego w formie, której żądały Londyn i Moskwa, ani wycofywać się z zajętej Karelii Wschodniej.

Wojna na papierze

Brytyjsko-fińska wojna pozostała wojną bez walk. Brytyjczycy nie mieli powodu ani możliwości atakować Finlandii, a Finowie Wielkiej Brytanii. Brytyjskie interesy w Helsinkach reprezentowali nadal Amerykanie. Wszyscy z 227 brytyjskich ochotników, którzy przyjechali walczyć za Finlandię w czasie wojny zimowej, wyjechali z niej, jak poinformował Law, do grudnia 1941 roku. Na Węgrzech i w Rumunii zmieniło się jeszcze mniej, bo brytyjskich dyplomatów od dawna tam nie było. Prawdziwe skutki były polityczne. Stalin otrzymał to, czego domagał się od lata: dowód, że Wielka Brytania stoi po jego stronie bez zastrzeżeń wobec wszystkich jego przeciwników. Kilka dni później do Moskwy przyleciał Anthony Eden, a Stalin zażądał od niego uznania radzieckich granic z czerwca 1941 roku, także granicy z Finlandią wytyczonej w pokoju moskiewskim.

Stany Zjednoczone poszły inną drogą. Po przystąpieniu do wojny odpowiedziały na wypowiedzenia wojny ze strony Węgier, Rumunii i Bułgarii własnymi deklaracjami dopiero 5 czerwca 1942 roku. Finlandii nie wypowiedziały wojny nigdy, choć w czerwcu 1944 roku zerwały z nią stosunki dyplomatyczne.

Miejsce w wojnie

Deklaracja z 6 grudnia przesądziła o tym, że Finlandia, Węgry i Rumunia skończyły wojnę jako pokonani przeciwnicy aliantów. Rumunia przeszła na stronę aliantów w sierpniu 1944 roku, Finlandia podpisała 19 września 1944 roku w Moskwie rozejm z ZSRR i Wielką Brytanią, Węgry zawarły rozejm w styczniu 1945 roku, gdy Budapeszt był oblężony, choć część węgierskiej armii walczyła u boku Niemców do końca wojny. Wszystkie trzy państwa podpisały z aliantami traktaty pokojowe w Paryżu 10 lutego 1947 roku. Finlandia, jedyna z nich, nie została okupowana i zachowała demokratyczny ustrój, ale musiała oddać ZSRR ziemie utracone w 1940 roku i Petsamo, wydzierżawić mu bazę w Porkkala i zapłacić odszkodowania. Los państw, którym Wielka Brytania wypowiedziała wojnę na prośbę radzieckiego sojusznika, rozstrzygnął się ostatecznie nie w Londynie, lecz w Moskwie.