Bitwa o Hongkong

Rankiem 8 grudnia 1941 roku czasu hongkońskiego, kilka godzin po ataku na Pearl Harbor (który na Hawajach nastąpił jeszcze 7 grudnia), japońskie samoloty zbombardowały lotnisko Kai Tak w brytyjskiej kolonii Hongkong, a żołnierze 38 Dywizji przekroczyli graniczną rzekę na północ od Nowych Terytoriów. Garnizon, złożony z dwóch batalionów brytyjskich, dwóch indyjskich, dwóch kanadyjskich i miejscowych ochotników, nie miał żadnej szansy na odsiecz. Wiedział o tym sam Winston Churchill, który jeszcze w styczniu 1941 roku uważał, że kolonii nie da się utrzymać. Mimo to obrońcy wytrzymali osiemnaście dni.

Linię obronną na lądzie stałym Japończycy przełamali już w drugiej dobie walk, a 13 grudnia ostatnie oddziały brytyjskie opuściły półwysep Koulun. Wieczorem 18 grudnia Japończycy przeprawili się na wyspę Hongkong, następnego dnia rozcięli obronę na dwie części, a w Boże Narodzenie gubernator sir Mark Young i dowódca wojsk gen. mjr Christopher Maltby skapitulowali. Po raz pierwszy w historii brytyjska kolonia koronna poddała się najeźdźcy. Mieszkańcy Hongkongu nazywają ten dzień „Czarnym Bożym Narodzeniem”, bo zaczęły się wtedy trzy lata i osiem miesięcy japońskiej okupacji. Walkom towarzyszyły zbrodnie wojenne: mordowanie jeńców, rannych i personelu medycznego, a ostatniego dnia masakra w szpitalu polowym w St. Stephen’s College w Stanley.

Nazwa i daty

W języku polskim przyjęła się nazwa „bitwa o Hongkong”; w literaturze anglojęzycznej mówi się o obronie (Defence of Hong Kong) albo o upadku Hongkongu (Fall of Hong Kong). Strona brytyjska dzieli ją zwykle na dwie fazy: walki na lądzie stałym (8–13 grudnia) i obronę wyspy (13–25 grudnia), z desantem w nocy z 18 na 19 grudnia jako punktem zwrotnym.

Bitwa zaczęła się 8 grudnia 1941 roku czasu miejscowego. Hongkong leży po zachodniej stronie linii zmiany daty, więc gdy na Hawajach był jeszcze ranek 7 grudnia, w Hongkongu była już noc z 7 na 8 grudnia. Według brytyjskich i kanadyjskich relacji około 4.45 radio tokijskie podało wiadomość, że wojna jest nieunikniona, o 5.00 saperzy zaczęli wysadzać mosty na drogach od granicy, o świcie Japończycy przekroczyli rzekę graniczną, a około 8.00 nadleciały bombowce nad Kai Tak. Japońskie sztaby zakładały, że całą kolonię zdobędą w ciągu mniej więcej dziesięciu dni.

Za koniec bitwy przyjmuje się 25 grudnia: tego dnia o 15.15 Maltby zameldował gubernatorowi, że dalszy skuteczny opór nie jest możliwy, wywieszono białe flagi, a wieczorem Young i Maltby poddali się gen. por. Takashiemu Sakaiemu w zajętym przez Japończyków hotelu Peninsula w Koulunie. Ostatnie odcięte placówki złożyły broń dopiero w kolejnych dniach: bryg. Cedric Wallis w Stanley poddał się po otrzymaniu pisemnego rozkazu nad ranem 26 grudnia, a magazyn amunicji w głębi wyspy – 27 grudnia.

Tło

Hongkong był brytyjski od wojny opiumowej: wyspę z miastem Victoria Chiny odstąpiły w 1842 roku, cypel półwyspu Koulun w 1860 roku, a Nowe Terytoria Wielka Brytania wydzierżawiła w 1898 roku na 99 lat. Kolonia była portem i ośrodkiem handlu z południowymi Chinami, ale nie twierdzą. Po wygaśnięciu sojuszu brytyjsko-japońskiego brytyjscy planiści uznawali Japonię za głównego przeciwnika na Dalekim Wschodzie, lecz traktat waszyngtoński z 1922 roku zakazał rozbudowy fortyfikacji w Hongkongu. Dopiero gdy Japonia wypowiedziała układy morskie i zakaz wygasł z końcem 1936 roku, zaczęto budować na wzgórzach na północ od Koulunu linię umocnień nazwaną od zatoki Gin Drinkers – ciąg bunkrów, okopów i stanowisk ogniowych długości ok. 18 kilometrów, z redutą Shing Mun jako najważniejszym punktem. Prasa nazywała ją z przesadą „wschodnią linią Maginota”.

Po incydencie na moście Marco Polo i wybuchu wojny chińsko-japońskiej Hongkong stał się jednym z głównych kanałów zaopatrzenia Chin. W październiku 1938 roku Japończycy wylądowali w zatoce Bias i zajęli Kanton, a ich wojska stanęły na granicy kolonii. Od tej pory Hongkong był otoczony od strony lądu, a wobec japońskich baz na Hajnanie, Tajwanie i – od 1940 i 1941 roku – w Indochinach także od strony morza. W lipcu 1940 roku władze ewakuowały do Australii większość brytyjskich kobiet i dzieci.

Brytyjscy szefowie sztabów od dawna uważali kolonię za placówkę, której w razie wojny z Japonią nie da się utrzymać. Zadaniem garnizonu było jak najdłużej bronić portu i odmówić go przeciwnikowi. 7 stycznia 1941 roku Churchill odpowiedział na wniosek o wzmocnienie garnizonu notatką do gen. Hastingsa Ismaya: „Jeśli Japonia pójdzie z nami na wojnę, nie ma najmniejszej szansy, by utrzymać Hongkong albo przyjść mu z odsieczą. Byłoby wielce nierozsądne powiększać straty, które tam poniesiemy. Zamiast wzmacniać garnizon, należałoby go zmniejszyć do symbolicznych rozmiarów”.

Latem 1941 roku zdanie w Londynie się zmieniło. Odchodzący dowódca wojsk w Chinach gen. mjr Arthur Grasett, z urodzenia Kanadyjczyk, przekonywał, że dwa dodatkowe bataliony – najlepiej z Kanady – wzmocniłyby obronę i podziałały odstraszająco na Japończyków. Po embargu naftowym brytyjska polityka na Dalekim Wschodzie opierała się na odstraszaniu; temu samemu miało służyć wysłanie do Singapuru zespołu okrętów liniowych. Wzmocnienie Hongkongu miało też przekonać Czang Kaj-szeka, że Wielka Brytania nie porzuci Chin. Minister spraw zagranicznych Anthony Eden poparł ten pomysł we wrześniu, Churchill się zgodził i 19 września Londyn zwrócił się o dwa bataliony do Ottawy. Rząd Williama Lyona Mackenziego Kinga wyraził zgodę. Kanada była w wojnie od września 1939 roku, ale jej armia lądowa nie stoczyła jeszcze żadnej bitwy.

Wybrano dwa bataliony uznane za nie w pełni wyszkolone i przeznaczone do służby garnizonowej: Winnipeg Grenadiers, którzy wcześniej strzegli Jamajki, i Royal Rifles of Canada z Quebecu, którzy pełnili służbę na Nowej Fundlandii. Z dowództwem brygady bryg. Johna K. Lawsona tzw. C Force liczyła 1975 ludzi. 27 października zaokrętowała się w Vancouver na transportowiec „Awatea” i krążownik pomocniczy HMCS „Prince Robert”, a 16 listopada wylądowała w Hongkongu i zajęła koszary Sham Shui Po w Koulunie. Jej samochody, wysłane osobno na amerykańskim frachtowcu, nie dotarły – po wybuchu wojny statek skierowano do Manili. Po klęsce rząd kanadyjski powołał komisję królewską pod przewodnictwem sędziego Lymana Duffa, która w 1942 roku uwolniła władze od zarzutów, choć sprawa przygotowania i wysłania C Force pozostała w Kanadzie przedmiotem sporów przez dziesięciolecia.

Japończycy przygotowywali atak od jesieni. Plan wojny zatwierdzony na konferencji cesarskiej 5 listopada przewidywał uderzenie na Hongkong jednocześnie z lądowaniem na Malajach i atakiem na Hawaje. Zadanie dostała stacjonująca w Kantonie 23 Armia gen. por. Takashiego Sakaiego, której szefem sztabu był gen. mjr Tadamichi Kuribayashi. Od początku grudnia jednostki ześrodkowywały się za graniczną rzeką Sham Chun, naprzeciw dzisiejszego Shenzhen. 2 grudnia sygnały wysłane do armii („Hinode wa Yamagata”) i floty („Niitakayama nobore 1208”) potwierdziły datę ataku.

Siły przeciwników

Dowódca wojsk brytyjskich w Chinach gen. mjr Christopher Maltby, oficer armii indyjskiej, objął stanowisko w sierpniu 1941 roku. Gubernator Mark Young przybył do kolonii we wrześniu. Garnizon liczył według różnych zestawień od ok. 11 do ok. 14,5 tysiąca ludzi, zależnie od tego, czy wliczać ochotników, marynarzy i służby pomocnicze. Trzon stanowiło sześć batalionów piechoty: brytyjskie 2 batalion Royal Scots i 1 batalion pułku Middlesex (ten ostatni obsadzał bunkry na brzegach wyspy), indyjskie 5/7 batalion Radźputów i 2/14 batalion Pendżabczyków z armii Indii Brytyjskich oraz dwa świeżo przybyłe bataliony kanadyjskie. Do tego dochodziły baterie artylerii nadbrzeżnej i przeciwlotniczej, w dużej części obsadzone przez hinduskich i sikhijskich artylerzystów pułku Hong Kong and Singapore Royal Artillery, saperzy, ok. 40 żołnierzy Royal Marines oraz Hongkoński Ochotniczy Korpus Obrony (Hong Kong Volunteer Defence Corps, HKVDC) – ok. 2 tysięcy miejscowych ochotników: Brytyjczyków, Portugalczyków z Makau i Hongkongu, Chińczyków, Eurazjatów i Hindusów, wśród nich wielu weteranów pierwszej wojny światowej.

Artyleria nadbrzeżna była przygotowana do walki z okrętami, a nie do wspierania piechoty. Royal Navy pozostawiła w Hongkongu tylko trzy stare niszczyciele, kilka kanonierek rzecznych i 2 flotyllę ścigaczy torpedowych. Na lotnisku Kai Tak RAF miał pięć przestarzałych samolotów: trzy bombowce torpedowe Vickers Vildebeest i dwie amfibie Supermarine Walrus. Prośba o eskadrę myśliwców została odrzucona; najbliższe brytyjskie myśliwce stacjonowały na Malajach, ok. 2200 kilometrów dalej. Chińską misję wojskową w kolonii prowadził jednonogi kontradmirał Chan Chak (Andrew Chan), który z policją rozbijał siatki sympatyków Japonii.

Po stronie japońskiej główną siłę uderzeniową stanowiła 38 Dywizja gen. por. Tadayoshiego Sano z trzema pułkami piechoty: 228 (płk Teihichi Doi), 229 (płk Ryōzaburō Tanaka) i 230 (płk Toshishige Shōji), wzmocniona artylerią ciężką i górską, moździerzami, saperami i oddziałami przeprawowymi. Wspierało ją lotnictwo 23 Armii, a od morza kolonię blokowała 2 Chińska Flota Ekspedycyjna. Liczebność wojsk japońskich szacuje się różnie: brytyjski historyk Tony Banham ocenia siły użyte przeciw Hongkongowi na ok. 27 tysięcy ludzi, starsze polskie opracowania podają ok. 20 tysięcy żołnierzy walczących na pierwszej linii, a niektóre anglojęzyczne – znacznie więcej, gdy liczą całe zaplecze 23 Armii. Przewaga Japończyków nie polegała jednak tylko na liczbie. Mieli pełne panowanie w powietrzu, doświadczenie z czterech lat wojny w Chinach i znakomite rozpoznanie: wywiad od lat zbierał informacje o umocnieniach kolonii, a japońscy agenci działali w samym mieście. Brytyjczycy z kolei lekceważyli przeciwnika. W sztabie powtarzano, że japońscy żołnierze słabo walczą nocą, a japońscy lotnicy są kiepskimi pilotami – przekonanie to szybko okazało się fałszywe.

Plan obrony zakładał, że trzy bataliony pod dowództwem bryg. Wallisa będą opóźniać przeciwnika na lądzie stałym, a linia Gin Drinkers wytrzyma co najmniej tydzień, a może dłużej. W tym czasie miano zniszczyć na lądzie stałym wszystko, co mogłoby przydać się Japończykom, a potem wycofać wojska na wyspę i bronić jej do nadejścia odsieczy. Odsiecz była jednak fikcją: flota brytyjska nie mogła przypłynąć, a chińskie armie w Guangdongu były zbyt słabe, by przebić się przez japońskie pozycje wokół Kantonu. Na wyspie obronę podzielono między Brygadę Zachodnią bryg. Lawsona i Brygadę Wschodnią bryg. Wallisa.

Przebieg: walki na lądzie stałym (8–13 grudnia)

8 grudnia około 8.00 dwanaście japońskich bombowców w osłonie myśliwców zaatakowało Kai Tak. W kilka minut zniszczyły na ziemi dwa z trzech Vildebeestów i oba Walrusy, większość samolotów cywilnych i maszyny lotnictwa ochotniczego, a także amerykańską łódź latającą Pan Am „Hong Kong Clipper”. Od tej chwili obrońcy nie mieli żadnego lotnictwa, a personel RAF walczył jako piechota. Bombardowano też koszary Sham Shui Po. Tymczasem trzy japońskie pułki – 230 na zachodzie, 229 w środku i 228 na wschodzie – przekroczyły rzekę graniczną i ruszyły przez Nowe Terytoria. Lekka osłona 2/14 batalionu pendżabskiego z transporterami Universal Carrier i wozami pancernymi ochotników opóźniała je, wysadzając mosty i drogi. Pierwsze poważniejsze starcia rozegrały się po południu; pod Tai Po Pendżabczycy zadali Japończykom straty, ale wieczorem, zagrożeni oskrzydleniem, wszyscy obrońcy wycofali się na linię Gin Drinkers.

Między 8 a 10 grudnia samoloty chińskiego towarzystwa lotniczego CNAC, prowadzone przez amerykańskich i chińskich pilotów, wywiozły nocą z Kai Tak do Chongqingu i innych lotnisk w nieokupowanych Chinach około 275 osób, wśród nich wdowę po Sun Jat-senie Song Qingling i chińskiego ministra finansów Kong Xiangxi.

Linię Gin Drinkers obsadzały tylko trzy bataliony: na zachodzie Royal Scots, w środku Pendżabczycy, na wschodzie Radźputowie. Na zachodnim odcinku wznosiła się reduta Shing Mun – system bunkrów i tuneli zdolny pomieścić ponad sto ludzi, w którym w grudniu 1941 roku stało ok. czterdziestu żołnierzy kompanii A Royal Scots. 9 grudnia płk Doi, rozpoznając teren przed swoim pułkiem, zauważył, że reduta jest słabo strzeżona, i nie czekając na rozkazy – choć leżała poza pasem natarcia jego pułku – postanowił ją zaatakować. W nocy z 9 na 10 grudnia oddział szturmowy przeszedł przez zaporę zbiornika wodnego i podszedł pod bunkry niewykryty. Około 23.00 obrońcy otworzyli ogień, ale Japończycy opanowali okopy i tunele, wysadzili bunkry i zmusili ostatnich ludzi zamkniętych w punkcie obserwacyjnym do poddania się. Do rana reduta była stracona; Japończycy stracili w tym ataku według ich danych tylko kilku ludzi. Sztab 38 Dywizji był zaskoczony samowolą Doia, lecz szybko wykorzystał wyłom.

Utrata reduty przekreśliła obronę na lądzie stałym. Dowódca Royal Scots odmówił kontrataku, uznając go za beznadziejny. 11 grudnia rano Japończycy uderzyli na Golden Hill; kompania D Royal Scots odbiła na krótko wzgórze, ale w południe Maltby, przekonany, że Koulunu nie da się utrzymać, nakazał ewakuację lądu stałego. Saperzy niszczyli doki, elektrownie i magazyny, w mieście szerzyły się grabieże, a według relacji brytyjskich sympatycy Japonii i członkowie triad ostrzeliwali wycofujących się żołnierzy. Royal Scots i większość oddziałów przeprawiły się w nocy z 11 na 12 grudnia na wyspę, część Pendżabczyków przebiła się przez Koulun do przystani promu Star Ferry. Radźputowie bronili jeszcze półwyspu Devil’s Peak, osłaniając wąską cieśninę Lei Yue Mun, i 13 grudnia nad ranem jako ostatni zostali przewiezieni na wyspę. Linia, która miała wytrzymać tydzień lub dłużej, padła w niecałe trzy dni, a cały ląd stały – w pięć.

Oblężenie wyspy (13–18 grudnia)

Rankiem 13 grudnia przez port przypłynęła motorówka z japońskimi parlamentariuszami, którzy w imieniu gen. Sakaiego zażądali kapitulacji. Gubernator Young odmówił. Japońska artyleria, ustawiona na wzgórzach Koulunu, zaczęła ostrzeliwać wyspę: niszczyła baterie nadbrzeżne, bunkry wzdłuż północnego brzegu i zbiorniki paliwa, a lotnictwo bombardowało miasto i stanowiska obrońców. Pożary, przerwy w dostawach wody i elektryczności oraz panika wśród ok. półtoramilionowej ludności, w dużej części uchodźców z Chin, utrudniały obronę. Według brytyjskich relacji działała „piąta kolumna”, a policja z trudem utrzymywała porządek.

17 grudnia Japończycy ponownie zaproponowali kapitulację i znowu spotkali się z odmową. Tej samej nocy ich zwiadowcy rozpoznali wybrzeże w rejonie stoczni Taikoo. Maltby zakładał, że desant nastąpi najpewniej bezpośrednio przez port na Victorię albo od południa, i rozproszył siły wzdłuż całego wybrzeża. Na wyspie bronił się już cały garnizon, ale bez rezerw, bez lotnictwa i bez nadziei na pomoc z zewnątrz.

Przebieg: desant na wyspę i walki o przełęcz Wong Nai Chung (18–22 grudnia)

18 grudnia Japończycy wzmogli ostrzał północno-wschodniego brzegu wyspy, podpalając zbiorniki ropy. Wieczorem, pod osłoną dymu, ciemności i deszczu, pierwsze bataliony pułków 228 i 230 przeprawiły się na łodziach z Koulunu w rejon North Point i stoczni Taikoo, a dwa bataliony pułku 229 – spod Devil’s Peak w rejon Sai Wan i zatoki Aldrich. Reflektory i ogień Radźputów zadały im straty, ranni zostali obaj dowódcy batalionów pierwszego rzutu, ale do północy na brzegu było sześć japońskich batalionów. Radźputowie, na których spadł cały ciężar desantu, zostali rozbici; według raportu Maltby’ego batalion stracił wszystkich oficerów brytyjskich i większość indyjskich. W elektrowni North Point do rana bronił się oddział starszych wiekiem ochotników HKVDC, wzmocniony grupką Wolnych Francuzów.

Japończycy nie tracili czasu na zdobywanie umocnień na brzegu. Omijali bunkry i nocą szli w głąb wyspy, na wzgórza Mount Parker, Mount Butler i Jardine’s Lookout, ku przełęczy Wong Nai Chung – jedynemu dogodnemu przejściu między północnym a południowym brzegiem, gdzie mieściło się stanowisko dowodzenia Brygady Zachodniej. Maltby długo uważał desant za dywersję i wysyłał posiłki małymi grupami. Kanadyjskie kompanie Royal Rifles na wschodzie i Winnipeg Grenadiers w środku wyspy rzucano w nocy do kontrataków w nieznanym terenie, często bez map i łączności.

Rano 19 grudnia Japończycy otoczyli stanowisko dowodzenia bryg. Lawsona na przełęczy. Około 10.00 Lawson zameldował przez radio, że wychodzi na zewnątrz, by się przebić, i zginął wraz z większością swojego sztabu – był najwyższym rangą kanadyjskim oficerem poległym w tej bitwie. Tego samego dnia na zboczach Jardine’s Lookout i Mount Butler walczyła kompania A Winnipeg Grenadiers. Starszy sierżant John Robert Osborn kilkakrotnie odrzucał japońskie granaty, a gdy jednego nie zdążył odrzucić, nakrył go własnym ciałem, ratując swoich żołnierzy. Pośmiertnie otrzymał Krzyż Wiktorii – pierwszy przyznany Kanadyjczykowi w drugiej wojnie światowej. Nowofundlandzki pies Royal Rifles imieniem Gander zginął, gdy chwycił granat i pobiegł z nim ku Japończykom; w 2000 roku przyznano mu pośmiertnie Medal Dickin. Rano 19 grudnia ścigacze torpedowe zaatakowały w porcie japońskie łodzie desantowe, zatapiając kilka z nich, ale same poniosły straty.

Kontrataki na przełęcz 19 i 20 grudnia – Royal Scots, Winnipeg Grenadiers, Pendżabczyków i artylerzystów walczących jako piechota – nie przyniosły powodzenia. Wyspa została przecięta na pół: Brygada Wschodnia bryg. Wallisa wycofała się na półwysep Stanley na południu, a resztki Brygady Zachodniej pod dowództwem płk. Henry’ego Rose’a z HKVDC broniły zachodniej części wyspy z miastem Victoria. 21 grudnia Churchill zatelegrafował do gubernatora, że nie może być mowy o kapitulacji, że każdej części wyspy trzeba bronić z największym uporem i że każdy dzień oporu pomaga sprawie aliantów na całym świecie. Tego dnia Wallis próbował jeszcze przebić się ze Stanley na północ, ku przełęczy, ale jego kolumna, choć na krótko zdobyła wzgórza Bridge Hill i Red Hill, musiała zawrócić.

22 grudnia Japończycy zdobyli hotel nad zatoką Repulse Bay, gdzie ukrywali się cywile, i zepchnęli wojska Wallisa w głąb półwyspu Stanley. Na zachodzie walczono na linii od Causeway Bay przez Leighton Hill i Happy Valley po Mount Cameron. Kanonierka HMS „Cicala”, która przez kilka dni wspierała obrońców ogniem, została zatopiona przez lotnictwo.

Przebieg: Stanley i kapitulacja (23–25 grudnia)

23 grudnia linia zachodnia zaczęła się rozpadać. Kompanie pułku Middlesex na Leighton Hill zostały odcięte, a obrońcy cofali się ku Mount Gough i Wan Chai Gap. Japończycy kontrolowali już główne zbiorniki wodne wyspy, a ostrzał zniszczył rurociągi, więc w mieście zaczynało brakować wody. Wojsko miało coraz mniej amunicji i dział, a ludność cywilna – żywności. 24 grudnia Japończycy wdarli się do Wan Chai i Happy Valley, na południu zaś po całodziennych walkach przełamali w nocy zewnętrzną linię obrony Stanley, bronioną przez Royal Rifles, kompanie Middlesex i ochotników. Wczesnym rankiem 25 grudnia żołnierze pułku 229 weszli do St. Stephen’s College w Stanley, gdzie mieścił się szpital polowy.

W Boże Narodzenie rano Japończycy przysłali przez linię frontu dwóch Brytyjczyków, którzy wpadli w ich ręce, z kolejną propozycją kapitulacji i zgodzili się na kilkugodzinny rozejm. Gdy w południe minął, natarcie ruszyło na nowo: padł Mount Parish, Japończycy wdarli się do Wan Chai Gap i zbliżyli do kwatery głównej twierdzy. Łączność ze Stanley była przerwana, a artyleria polowa miała według kanadyjskiej historii oficjalnej osiem dział z kilkudziesięcioma pociskami na każde. O 15.15 Maltby i dowódca marynarki zameldowali gubernatorowi, że dalszy skuteczny opór jest niemożliwy, i na budynkach Victorii zawisły białe flagi. Wieczorem Young przepłynął do Koulunu i w kwaterze głównej Sakaiego w hotelu Peninsula podpisał kapitulację. Po raz pierwszy brytyjska kolonia koronna poddała się najeźdźcy.

Tego samego wieczoru Chan Chak, który nie zamierzał trafić do niewoli, wymknął się z wyspy na pięciu ostatnich ścigaczach torpedowych. Grupa 68 ludzi, Chińczyków i Brytyjczyków, przeprawiła się przez linie japońskie do zatoki Mirs Bay, skąd z pomocą chińskich partyzantów dotarła do nieokupowanej części Chin. W Stanley Wallis nie wierzył w kapitulację bez pisemnego rozkazu i poddał się dopiero o 2.30 26 grudnia, a ostatnie odcięte placówki złożyły broń 27 grudnia.

Zbrodnie wojenne

Walkom o Hongkong od pierwszych dni towarzyszyły zbrodnie, które stały się zapowiedzią okupacji. W nocy z 18 na 19 grudnia żołnierze pułku 229 zdobyli baterię przeciwlotniczą Sai Wan i zakłuli bagnetami poddających się artylerzystów HKVDC – według różnych zestawień ok. 20 jeńców, a łącznie ze zmarłymi w walce 28 ludzi. 19 grudnia w misji salezjańskiej w Shau Kei Wan, przerobionej na punkt opatrunkowy, Japończycy wymordowali rannych i personel medyczny; przeżyło tylko kilka osób, a kapitan Royal Rifles Stanley Banfill zeznał później, że japoński oficer oznajmił, iż „rozkaz brzmi: wszyscy jeńcy muszą zginąć”. Na przełęczy Wong Nai Chung, w Blue Pool Road, w rejonie Repulse Bay (The Ridge, Overbays, Eucliffe) i w Maryknoll Mission zabijano jeńców po kapitulacji oddziałów i mordowano cywilów.

Największa zbrodnia wydarzyła się w St. Stephen’s College w ostatnich godzinach walk. Japończycy uprowadzili i zamordowali dwóch lekarzy, którzy wyszli im na spotkanie, a potem w salach szpitalnych zakłuli bagnetami rannych żołnierzy brytyjskich, kanadyjskich i indyjskich, którzy nie mogli się ruszyć – według różnych źródeł 50–60 ludzi. Pielęgniarki zostały zgwałcone, a co najmniej trzy brytyjskie pielęgniarki – zamordowane. Ciała spalono następnego dnia. Po wojnie dowódca piechoty 38 Dywizji gen. mjr Takeo Itō został za tę zbrodnię skazany przez brytyjski trybunał na 12 lat więzienia. Po kapitulacji w Hongkongu dochodziło do masowych gwałtów i grabieży na ludności cywilnej, które japońska żandarmeria tylko częściowo powstrzymywała. Te wydarzenia przypominały, w mniejszej skali, masakrę nankińską z grudnia 1937 roku.

Straty

Strat obrońców nie da się podać dokładnie. Raport Maltby’ego mówił o ok. 955 zabitych i zmarłych z ran oraz 659 zaginionych w oddziałach brytyjskich, kolonialnych i indyjskich; inne zestawienia podają łącznie od ok. 1500 do ponad 2100 zabitych i zaginionych oraz ok. 1400–2300 rannych. Kanadyjczycy stracili według ich historii oficjalnej 290 zabitych i zmarłych z ran oraz 493 rannych. Najcięższe straty spośród batalionów piechoty poniósł 5/7 batalion Radźputów. Według japońskiego zestawienia z lutego 1942 roku do niewoli trafiło 10 947 żołnierzy: 5072 Brytyjczyków, 1689 Kanadyjczyków, 3829 Hindusów i 357 innych. Japończycy podali oficjalnie 675 zabitych i 2079 rannych; zachodnie szacunki sięgają ok. 1900 zabitych. Zginęło też wielu cywilów, według części szacunków ok. 4 tysięcy.

Znaczenie

Hongkong był pierwszą brytyjską kolonią, która w całości padła w wojnie na Pacyfiku. Garnizon, który miał wytrzymać kilka tygodni, utrzymał się 18 dni, zadając przeciwnikowi straty, ale nie zmienił biegu japońskiej ofensywy: 38 Dywizja już w styczniu 1942 roku odpłynęła do Indii Holenderskich. Upadek kolonii zapowiedział klęskę na Malajach i w Singapurze w lutym 1942 roku i podważył prestiż Wielkiej Brytanii w Azji.

Dla obrońców kapitulacja oznaczała niewolę w obozach Sham Shui Po, North Point i Argyle Street, a od 1942 roku także w Japonii. Na statku „Lisbon Maru”, który w październiku 1942 roku wiózł jeńców z Hongkongu do Japonii i został zatopiony przez amerykański okręt podwodny, zginęło ponad 800 z nich. Z 1975 Kanadyjczyków, którzy odpłynęli z Vancouver, 557 nigdy nie wróciło do kraju; 267 zmarło w niewoli. Cywilów z państw wrogich internowano w obozie w Stanley. Pierwszym japońskim gubernatorem Hongkongu był do lutego 1942 roku Sakai, po nim gen. Rensuke Isogai. Okupacja, trwająca trzy lata i osiem miesięcy, przyniosła głód, przymusowe wysiedlenia, które zmniejszyły ludność kolonii z ok. 1,6 mln do ok. 600 tysięcy, i egzekucje – według szacunków ok. 10 tysięcy cywilów. Mark Young przetrwał niewolę na Tajwanie i w Mandżurii, a w 1946 roku wrócił do Hongkongu jako gubernator. Takashi Sakai został w 1946 roku skazany przez chiński trybunał w Nankinie za zbrodnie popełnione w Chinach i rozstrzelany.

Hongkong wrócił pod władzę brytyjską po kapitulacji Japonii: 30 sierpnia 1945 roku do portu wpłynęła eskadra Royal Navy, a 16 września Japończycy podpisali w kolonii akt kapitulacji. W Kanadzie wysłanie słabo wyszkolonych batalionów do placówki, której nie zamierzano bronić, pozostało jednym z najbardziej gorzkich wspomnień wojny, a w Hongkongu Boże Narodzenie 1941 roku – „Czarnym Bożym Narodzeniem”.