Początek bitwy o Hongkong

W poniedziałek 8 grudnia 1941 roku około ósmej rano kilkanaście japońskich bombowców w osłonie myśliwców nadleciało nad lotnisko Kai Tak w Hongkongu. W kilka minut zniszczyły prawie całe lotnictwo kolonii: dwa z trzech przestarzałych dwupłatowych bombowców torpedowych Vickers Vildebeest, oba amfibie Supermarine Walrus, większość samolotów cywilnych i należących do ochotniczej jednostki lotniczej, a także łódź latającą „Hong Kong Clipper” amerykańskich linii Pan American. Mniej więcej w tym samym czasie oddziały japońskiej 38 Dywizji przekroczyły graniczną rzekę Sham Chun i weszły na terytorium kolonii. Na Hawajach, po drugiej stronie linii zmiany daty, trwała jeszcze niedziela 7 grudnia, a od ataku na Pearl Harbor minęło kilka godzin.

Uderzenie na Hongkong było częścią wielkiej ofensywy, o której Japonia rozstrzygnęła na konferencji cesarskiej 5 listopada, a ostatecznie 1 grudnia. Sygnał „Niitakayama nobore”, wysłany 2 grudnia, wprawił w ruch wszystkie zespoły jednocześnie: lotniskowce pod Hawajami, konwoje płynące na Malaje, wojska w Indochinach i na Formozie oraz armię w południowych Chinach. Kilka godzin później japońskie samoloty spadły na amerykańskie lotniska na Filipinach, m.in. na Clark Field. Hongkong, brytyjska kolonia otoczona od 1938 roku przez okupowaną przez Japończyków prowincję Guangdong, był celem najbliższym i, jak sądzono w Tokio, najłatwiejszym.

Placówka nie do utrzymania

Brytyjczycy wiedzieli, że obrona Hongkongu w wojnie z Japonią będzie niemal beznadziejna. Od czasu incydentu na moście Marco Polo w 1937 roku Japończycy prowadzili w Chinach wojnę na pełną skalę, a w październiku 1938 roku zajęli Kanton, odcinając kolonię od zaplecza. Hongkong leżał ponad 2500 kilometrów od Singapuru, bez osłony lotnictwa i z zaledwie kilkoma okrętami. Winston Churchill napisał w styczniu 1941 roku do swojego doradcy wojskowego, że jeśli Japonia przystąpi do wojny, „nie ma najmniejszych szans na utrzymanie Hongkongu ani na przyjście mu z odsieczą”, i że garnizon należałoby raczej zmniejszyć do rozmiarów symbolicznych, niż go wzmacniać.

Jesienią 1941 roku Londyn zmienił jednak zdanie. Ustępujący dowódca wojsk brytyjskich w Chinach, urodzony w Kanadzie generał Arthur Grasett, przekonywał, że dwa dodatkowe bataliony podniosą morale obrońców i pokażą Japończykom, że Wielka Brytania nie odda kolonii bez walki. Minister spraw zagranicznych Anthony Eden uważał, że wzmocnienie garnizonu podziała odstraszająco na Tokio i będzie gestem wobec Czang Kaj-szeka, którego chciano utrzymać w wojnie. 19 września 1941 roku Londyn poprosił Kanadę o dwa bataliony. Rząd Williama Lyona Mackenzie Kinga zgodził się. Wybrano Winnipeg Grenadiers z Manitoby, którzy wcześniej pełnili służbę garnizonową na Jamajce, oraz Royal Rifles of Canada z Quebecu, którzy strzegli wcześniej Nowej Fundlandii. Oba bataliony uznawano za niegotowe do walki, a ich zadaniem miała być przede wszystkim służba garnizonowa. „C Force”, licząca 1975 żołnierzy wraz ze sztabem brygady pod dowództwem brygadiera Johna K. Lawsona, wypłynęła z Vancouver 27 października i 16 listopada zeszła na ląd w Hongkongu. Statek z jej pojazdami nie zdążył dotrzeć i po wybuchu wojny skierowano go do Manili.

Garnizonem dowodził generał major Christopher Maltby, oficer armii indyjskiej, który przybył do kolonii latem 1941 roku. Gubernatorem kolonii był od września Mark Aitchison Young, wcześniej gubernator Barbadosu i Tanganiki. Oprócz Kanadyjczyków Maltby miał dwa bataliony brytyjskie (2 batalion Royal Scots i 1 batalion pułku Middlesex), dwa indyjskie (5 batalion 7 pułku Radżputów i 2 batalion 14 pułku pendżabskiego), artylerię brytyjską i Hong Kong and Singapore Royal Artillery z żołnierzami rekrutowanymi w Indiach, a także ochotniczy korpus obrony Hongkongu (Hong Kong Volunteer Defence Corps), w którym służyli Brytyjczycy, Chińczycy, Portugalczycy i Eurazjaci, wielu z nich w średnim wieku. Według różnych obliczeń garnizon liczył od około 11 do 14,5 tysiąca ludzi. Siły morskie ograniczały się do trzech niszczycieli z czasów I wojny światowej, kilku kanonierek i flotylli kutrów torpedowych, lotnictwo do pięciu samolotów, z których żaden nie był myśliwcem.

Po japońskiej stronie stała 23 Armia generała porucznika Takashiego Sakaiego z kwaterą główną w Kantonie. Do ataku wyznaczyła 38 Dywizję generała porucznika Tadayoshiego Sano z trzema pułkami piechoty (228, 229 i 230), wzmocnioną artylerią ciężką, saperami i lotnictwem, w sumie według historyka Tony’ego Banhama blisko 27 tysięcy żołnierzy. Szefem sztabu Sakaiego był generał major Tadamichi Kuribayashi, późniejszy obrońca Iwo Jimy. Sakai otrzymał na zdobycie kolonii dziesięć dni.

Plan obrony

Plan Maltby’ego zakładał, że na lądzie, w Nowych Terytoriach i na półwyspie Koulun (Kowloon), będzie walczyć tylko część sił. Trzy bataliony, Royal Scots na zachodzie, Pendżabczycy w środku i Radżputowie na wschodzie, miały bronić Gin Drinkers Line, umocnionej linii długości około 18 kilometrów, biegnącej przez wzgórza od zatoki Gin Drinkers na zachodzie do zatoki Port Shelter na wschodzie. Linia, budowana od połowy lat trzydziestych i potem częściowo zaniedbana, miała wytrzymać co najmniej tydzień, a według niektórych planów nawet trzy, dając czas na wysadzenie mostów, magazynów i urządzeń portowych. Potem wojska miały się przeprawić na wyspę Hongkong i bronić jej do czasu odsieczy, która w praktyce nie mogła nadejść. Kanadyjczycy, świeżo przybyli i nieznający terenu, pozostali na wyspie.

Pierwsze dni na lądzie

O świcie 8 grudnia, gdy z Tokio nadeszły pierwsze wiadomości radiowe o wybuchu wojny, brytyjscy saperzy wysadzili mosty na drogach prowadzących od granicy. Japońskie pułki przekroczyły rzekę trzema kolumnami: 230 na zachodzie, w kierunku Yuen Long i Castle Peak, 229 w środku i 228 na wschodzie, przez Lo Wu i Lok Ma Chau w kierunku Tai Po. Wysunięte oddziały Pendżabczyków z kilkoma transporterami opancerzonymi i samochodami pancernymi ochotników opóźniały marsz na drodze do Tai Po, zadając Japończykom pierwsze straty, ale wieczorem, zagrożone obejściem, cofnęły się. Nocą z 8 na 9 grudnia wszystkie oddziały wróciły na Gin Drinkers Line. Ta sama noc przyniosła pierwsze zbrodnie wobec ludności cywilnej: w sierocińcu w Fanling przechodzące oddziały japońskie rabowały i gwałciły opiekunki.

Między 8 a 10 grudnia samoloty chińskich linii lotniczych CNAC, pilotowane przez Amerykanów i Chińczyków, wykonały kilkanaście nocnych lotów z Kai Tak do Chin, wywożąc kilkaset osób, w tym wdowę po Sun Jat-senie, Song Qingling. W nocy z 9 na 10 grudnia z portu wypłynęły dwa stare niszczyciele, które przedarły się do Singapuru. W Hongkongu pozostał tylko jeden niszczyciel, HMS „Thracian”, kanonierki i kutry torpedowe.

Upadek Shing Mun

Kluczowym punktem Gin Drinkers Line była reduta Shing Mun, system okopów, tuneli i schronów na wzgórzu nad zbiornikiem wodnym o tej samej nazwie. Broniło jej zaledwie około 40 żołnierzy z kompanii A batalionu Royal Scots. 9 grudnia po południu dowódca japońskiego 228 pułku, pułkownik Teihichi Doi, przeprowadzając rozpoznanie, zauważył, że reduta jest słabo obsadzona. Choć leżała poza pasem natarcia jego pułku, postanowił zaatakować bez czekania na rozkazy. Około 23.00 jego żołnierze, którzy przeszli nocą przez zaporę zbiornika, rozpoczęli szturm. Obrońcy bronili się w punkcie obserwacyjnym artylerii i w schronach, ale japońscy saperzy niszczyli kolejne stanowiska. Nad ranem 10 grudnia reduta była w rękach Japończyków, którzy według relacji stracili tylko dwóch zabitych. Ostatnie stanowisko w pobliżu broniło się do popołudnia.

Utrata Shing Mun przekreśliła plan obrony, bo Japończycy weszli w środek linii, która miała wytrzymać tydzień lub dłużej. Maltby rozkazał batalionowi Royal Scots kontratakować, ale jego dowódca uznał to za niewykonalne. 10 grudnia Japończycy nie wykorzystali jednak w pełni sukcesu i ograniczyli się do umacniania zdobytej reduty i wysyłania patroli. Rankiem 11 grudnia 228 pułk zaatakował Golden Hill, bronione przez Royal Scots i Radżputów, wspieranych ogniem kanonierki HMS „Cicala”. Kompania Royal Scots odbiła na chwilę wzgórze, ale około południa Maltby uznał, że ląd jest już nie do utrzymania, i wydał rozkaz ewakuacji na wyspę.

Ewakuacja z Koulunu

Wycofanie przeprowadzono pod osłoną zniszczeń: saperzy wysadzali urządzenia portowe, elektrownię i magazyny, a działa na wyspie Stonecutters unieszkodliwiono i bazę opuszczono w nocy z 11 na 12 grudnia. W Koulunie zaczęły się grabieże, a grupy związane z triadami i japońscy agenci strzelali do wycofujących się żołnierzy. Część Pendżabczyków, która w ciemności zgubiła drogę, musiała 12 grudnia przebijać się przez miasto do przystani w Tsim Sha Tsui, skąd zabrały ich promy. Ostatni zeszli z lądu Radżputowie, którzy osłaniali odwrót na półwyspie Devil’s Peak nad cieśniną Lei Yue Mun. Nad ranem 13 grudnia zakończyli przeprawę na wyspę. W pięć dni obrońcy stracili całą część kontynentalną kolonii.

Pierwsze żądanie kapitulacji

Rankiem 13 grudnia z Koulunu wypłynęła łódź pod białą flagą. Japońscy parlamentariusze przywieźli list generała Sakaiego i wiceadmirała Masaichiego Niimiego, dowódcy japońskiej floty u wybrzeży południowych Chin, wzywający do poddania się, z groźbą ciężkiego ostrzału w razie odmowy. Gubernator Young odrzucił ultimatum, odpowiadając, że nie zamierza prowadzić rozmów o kapitulacji i nie przyjmie w tej sprawie dalszej korespondencji. Jeszcze tego samego dnia japońska artyleria z Koulunu zaczęła ostrzeliwać wyspę: uszkodziła jedno z dział kalibru 9,2 cala na Mount Davis i zaczęła systematycznie niszczyć schrony nad brzegiem. Bombardowania z powietrza zmusiły do porzucenia baterii Pinewood. Zbiorniki wody na lądzie były już w rękach napastnika, a w przepełnionym mieście, w którym schroniły się setki tysięcy uchodźców z Chin, zaczynało brakować wody i żywności.

Maltby podzielił obronę wyspy na dwie brygady. Brygadą Zachodnią, z Winnipeg Grenadiers, Royal Scots i Pendżabczykami, dowodził Kanadyjczyk Lawson, z kwaterą w przełęczy Wong Nai Chung w środku wyspy. Brygadą Wschodnią, z Royal Rifles of Canada i Radżputami, dowodził brygadier Cedric Wallis. Batalion Middlesex obsadzał 72 schrony bojowe wzdłuż brzegu. Obrońcy liczyli na to, że chińskie wojska Czang Kaj-szeka uderzą na Kanton i zmuszą Japończyków do odwrotu. Czang obiecywał takie natarcie, ale w ciągu następnych dni nie przyniosło ono żadnego skutku. Opór na wyspie miał trwać jeszcze prawie dwa tygodnie.

Znaczenie

Pierwsze pięć dni bitwy o Hongkong pokazały, jak bardzo Brytyjczycy nie docenili przeciwnika. Linia, która miała zatrzymać Japończyków na tydzień lub dłużej, upadła po niespełna dwóch dniach, a japońska piechota, wyćwiczona w nocnych walkach w Chinach, okazała się zupełnie inna od obrazu, jaki rysowały przedwojenne brytyjskie oceny. Utrata lądu oznaczała, że cała kolonia znalazła się w zasięgu japońskiej artylerii, a jej obrona stała się już tylko kwestią czasu. Decyzja o wysłaniu kanadyjskich batalionów, podjęta w nadziei odstraszenia Japonii, sprawiła, że Kanadyjczycy, po raz pierwszy w tej wojnie, weszli do walki właśnie tutaj, na drugim końcu świata, w beznadziejnym położeniu. Po kilku latach ich los stał się w Kanadzie przedmiotem gorzkiego sporu politycznego.

17 grudnia Japończycy po raz drugi wezwali obrońców do kapitulacji i znów spotkali się z odmową. W nocy z 18 na 19 grudnia wylądowali na wyspie Hongkong, a w Boże Narodzenie 1941 roku kolonia skapitulowała. Hongkong był pierwszą z brytyjskich posiadłości w Azji, które w ciągu następnych miesięcy wpadły w ręce japońskie, a jego upadek otworzył trzy lata i osiem miesięcy okupacji.