Akcja futrzana

24 grudnia 1941 roku przewodniczący Judenratu w Warszawie Adam Czerniaków zanotował w dzienniku, że według nowego zarządzenia Żydzi muszą oddać wszystkie futra, męskie i damskie, a on sam odpowiada za to osobiście. Termin wyznaczono na 28 grudnia. Ten sam nakaz w ostatnich dniach grudnia ogłoszono Żydom w całym Generalnym Gubernatorstwie: w Krakowie, Lublinie, Radomiu, Lwowie i w mniejszych gettach. Kto po upływie terminu miałby jeszcze futro, futrzany kołnierz czy choćby skrawek skóry, miał zostać rozstrzelany. Futra, zabrane ludziom w środku mroźnej zimy, miały ogrzać niemieckich żołnierzy, którzy pod Moskwą walczyli w letnich mundurach.

Spotyka się twierdzenie, że „wszystkie getta żydowskie w okupowanej przez nazistów Europie” musiały zebrać od Żydów futra. To uogólnienie. Nakaz z 24–25 grudnia dotyczył Generalnego Gubernatorstwa. Podobne rekwizycje przeprowadzono na przełomie 1941 i 1942 roku także w gettach Kraju Warty, w tym w Łodzi, i w Komisariacie Rzeszy Wschód, a na początku stycznia 1942 roku nakaz oddania futer i odzieży wełnianej objął Żydów w samej Rzeszy. Nie była to jednak jedna, jednolita akcja w całej okupowanej Europie, lecz seria nakazów wydawanych przez różne władze okupacyjne, przede wszystkim na zajętych ziemiach Polski i ZSRR.

Zima pod Moskwą

Wehrmacht wyruszył na Związek Radziecki w przekonaniu, że kampania skończy się przed zimą. Zimowe umundurowanie przygotowano w niewielkich ilościach, a i ono utknęło na zapchanych stacjach w Polsce i na Białorusi. Gdy na początku grudnia temperatury spadły pod Moskwą do minus 25–35 stopni, a Armia Czerwona przeszła do kontrofensywy, odmrożenia stały się dla Niemców plagą porównywalną ze stratami bojowymi. 19 grudnia Adolf Hitler sam objął dowództwo wojsk lądowych. Następnego dnia, 20 grudnia, minister propagandy Joseph Goebbels zaapelował przez radio do Niemców o oddawanie odzieży wełnianej, futer, nart i butów dla żołnierzy na Wschodzie. Zbiórka (Wollsammlung), prowadzona od 27 grudnia w ramach Pomocy Zimowej, trwała do stycznia 1942 roku. Propaganda ogłosiła potem, że zebrano dziesiątki milionów sztuk odzieży.

Apel Goebbelsa był przyznaniem, że armia nie jest przygotowana do wojny zimowej, ale zarazem okazją do pokazania jedności „wspólnoty narodowej” z frontem. Od Żydów władze niczego nie prosiły – zabierały pod groźbą śmierci.

Zarządzenie w Gubernatorstwie

Decyzja zapadła na szczeblu władz Generalnego Gubernatorstwa, kierowanych przez Hansa Franka, a ogłaszali ją gubernatorzy dystryktów, starostowie i komisarze miejscy. W Warszawie zarządzenie nr 7/41 z 25 grudnia 1941 roku wydał komisarz dzielnicy żydowskiej Heinz Auerswald, podwładny gubernatora dystryktu Ludwiga Fischera. Żydzi mieli oddać wszystkie futra, futrzane kołnierze i „wszelkie inne futra i skóry futerkowe”, obrobione lub nie, łącznie z wykończeniami odzieży dziecięcej. Żydzi, którzy po terminie byliby w posiadaniu takich rzeczy, mieli zostać rozstrzelani. Według zapisków Czerniakowa Auerswald wyjaśnił, że nakaz obejmuje także Żydów – obywateli innych państw; zwolnieni byli tylko obywatele krajów neutralnych, takich jak Szwecja czy Szwajcaria.

Szczegóły różniły się w zależności od miejsca. Do Czerniakowa docierały wiadomości, że w Radomiu i Lublinie oddaje się tylko same skóry, bez podszewek i wierzchów płaszczy, a w Krakowie, gdzie Żydom zakazano wychodzić z mieszkań, kazano oddać także nową, nienoszoną bieliznę i wysokie buty. We Lwowie „akcja futrzana” zapisała się w pamięci ocalałych obok wcześniejszych akcji przesiedleńczych i rozstrzeliwań.

Getto warszawskie oddaje futra

W getcie warszawskim futra przyjmowano w siedzibie gminy przy ulicy Grzybowskiej 26/28 i w budynku przy Grzybowskiej 27, a potem w siedmiu punktach zbiórki. 27 grudnia przed punktami stały ogromne kolejki; do południa wydano 8870 pokwitowań. Normalna praca biur gminy stanęła, wszyscy urzędnicy liczyli i sortowali futra. Według zestawienia, które Czerniaków wpisał do dziennika 29 grudnia, do wieczora 28 grudnia zebrano m.in. 690 męskich i 2541 damskich futer, ponad 8 tysięcy futrzanych podszewek, 5118 mufek, 39 556 futrzanych kołnierzy i 2201 kożuchów. Termin przedłużano; ostatecznie zbiórkę zamknięto 4 stycznia 1942 roku, a futra przewieziono ciężarówkami SS pod eskortą na Umschlagplatz do odwszenia i sortowania. Według późniejszej notatki Czerniakowa w całej akcji z getta warszawskiego zabrano ponad 180 tysięcy sztuk odzieży futrzanej.

Mieszkańcy getta początkowo nie wierzyli, że rozkaz jest prawdziwy. Potem wielu próbowało ratować, co się da. Według relacji zebranych przez Archiwum Ringelbluma futra przemycano na „aryjską stronę” albo sprzedawano Polakom za ułamek wartości, byle nie oddać ich Niemcom. Część ludzi niszczyła je lub rozcinała. Wszyscy wiedzieli, co oznacza zima bez ciepłego okrycia w nieogrzewanych mieszkaniach. 11 stycznia Czerniaków zanotował, że od kilku dni panuje wielki mróz, tym trudniejszy do zniesienia, że ludzie stracili futra, i że wszyscy wydają się przeziębieni.

Akcja miała jeszcze jeden, makabryczny epilog. Auerswald przekazał Czerniakowowi, że gubernator zgodzi się uwolnić Żydów skazanych na śmierć za opuszczenie getta, jeśli Judenrat w ciągu tygodnia dostarczy 1500 kożuchów. Gmina zbierała pieniądze od zamożniejszych mieszkańców, skupowała skóry i w zimnym warsztacie przy ulicy Gęsiej szyła kożuchy dzień i noc. 17 stycznia Fischer przedłużył termin, zgodził się złagodzić wyroki śmierci na kobiety i zwolnić dzieci, a pozostałych więźniów skierować przed komisję lekarską, która miała wybrać zdolnych do pracy.

Miejsce w wojnie

Akcja futrzana nie była mordem, ale należała do tego samego systemu, który mordował. Pokazywała, że Żydzi w okupowanej Polsce nie mają żadnych praw, nawet do płaszcza, a każde zarządzenie mogło być opatrzone karą śmierci. Rabunek mienia żydowskiego trwał od pierwszych tygodni okupacji; zimą 1941/1942 przybrał formę przymusowej „daniny” na rzecz armii, która właśnie przegrywała pod Moskwą. Dla mieszkańców gett, osłabionych głodem i tyfusem, utrata ciepłej odzieży w najzimniejszych miesiącach oznaczała kolejne zgony.

Akcja przypadła na przełom, w którym niemiecka polityka wobec Żydów przechodziła od izolacji w gettach do zagłady. 8 grudnia 1941 roku w Chełmnie nad Nerem zaczęto zabijać Żydów z Kraju Warty w samochodach z komorami gazowymi, a w Bełżcu kończono budowę pierwszego obozu zagłady w Gubernatorstwie. Kilka tygodni po oddaniu futer, 20 stycznia 1942 roku, na konferencji w Wannsee urzędnicy Rzeszy omawiali koordynację „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”. Latem 1942 roku z getta warszawskiego wywieziono do Treblinki ponad ćwierć miliona ludzi, a Czerniaków, nie chcąc podpisać list deportacyjnych, odebrał sobie życie.