Kapitulacja w Singapurze

12 września 1945 roku w budynku ratusza miejskiego (Municipal Building) w Singapurze adm. Louis Mountbatten, naczelny dowódca sił sprzymierzonych w Azji Południowo-Wschodniej (SEAC), przyjął formalną kapitulację wszystkich wojsk japońskich w swoim obszarze dowodzenia. Akt podpisał gen. Seishirō Itagaki, dowódca 7 Armii Obszarowej, w imieniu marsz. Hisaichiego Terauchiego, dowódcy Południowej Grupy Armii. Według relacji brytyjskich Terauchi, który na wiosnę przeszedł udar, nie był w stanie przybyć z Sajgonu. Kapitulacja obejmowała – według szacunków brytyjskich – około 680 tysięcy żołnierzy i marynarzy rozrzuconych od Birmy po Malaje, Sumatrę, Jawę, Borneo i południowe Indochiny.

Ceremonia zamykała drogę rozpoczętą trzy i pół roku wcześniej w tym samym mieście. 15 lutego 1942 roku gen. Arthur Percival poddał Singapur gen. Tomoyukiemu Yamashicie w fabryce Forda w Bukit Timah. Brytyjczycy wracali teraz do miasta jako zwycięzcy, a japońscy generałowie podpisywali kapitulację kilkaset metrów od miejsc, w których w czasie okupacji rządziła ich administracja wojskowa.

Od Rangunu do Singapuru

Po orędziu Hirohito z 15 sierpnia nie było pewne, czy armie oddalone od Japonii o tysiące kilometrów podporządkują się rozkazowi cesarza. Według brytyjskich i japońskich relacji w Singapurze część oficerów była gotowa walczyć dalej, a sam Itagaki początkowo wahał się, czy wykonać polecenie. Przekonał go dopiero Terauchi, do którego Itagaki poleciał do Sajgonu. Około 20 sierpnia dowódca 7 Armii Obszarowej zawiadomił Mountbattena, że podporządkuje się decyzji cesarza.

Rozkaz ogólny nr 1 przydzielił Mountbattenowi przyjęcie kapitulacji wojsk japońskich w Birmie, Tajlandii, na Malajach, Sumatrze, Jawie i w Indochinach na południe od 16 równoleżnika. W nocy z 27 na 28 sierpnia w Rangunie wysłannicy Terauchiego podpisali wstępny układ kapitulacyjny. MacArthur zastrzegł jednak, że żadne wojska alianckie nie mogą lądować na terenach okupowanych przez Japończyków przed podpisaniem ogólnego aktu kapitulacji. Nastąpiło to 2 września na pokładzie pancernika „Missouri” w Zatoce Tokijskiej, gdzie obecny był też Percival.

Operacje „Tiderace” i „Zipper”

Jeszcze przed 15 sierpnia sztab SEAC przygotowywał dwie operacje. Operacja „Zipper” miała być wielkim desantem ponad 100 tysięcy żołnierzy na zachodnim wybrzeżu Malajów, w rejonie Port Swettenham i Port Dickson, zaplanowanym na 9 września. Po wylądowaniu wojska miały posuwać się na południe i w kolejnej operacji, rozpisanej na przełom 1945 i 1946 roku, odbić Singapur. Kapitulacja Japonii zmieniła ten plan. Dodatkowo przygotowano operację „Tiderace” – szybkie zajęcie samego Singapuru drogą morską, bez walki.

Konwoje wypłynęły 31 sierpnia z Trincomalee na Cejlonie i z Rangunu. Po drodze 2 września Brytyjczycy przyjęli bez walki kapitulację japońskiego garnizonu na wyspie Penang. 4 września flota z krążownikiem HMS „Sussex” jako okrętem flagowym weszła do portu w Singapurze. Na jego pokładzie Itagaki i wiceadm. Shigeru Fukudome, dowódca 10 Floty Obszarowej, podpisali porozumienie o kapitulacji wojsk na wyspie przed gen. por. Philipem Christisonem. 5 września na ląd zeszli żołnierze 5 Dywizji Indyjskiej. Japońskie oddziały wycofały się z miasta do wyznaczonych obozów, a według brytyjskich danych na samej wyspie znalazło się w niewoli około 77 tysięcy żołnierzy japońskich.

9 września rozpoczęła się operacja „Zipper”, przeprowadzona już bez przeciwnika. Desant na plażach pod Port Dickson i Morib odsłonił słabości planu: ciężarówki i sprzęt grzęzły w miękkim gruncie, a rozładunek przebiegał chaotycznie. Brytyjscy historycy podkreślają, że gdyby Japończycy stawili opór, lądowanie mogło okazać się bardzo kosztowne. W ciągu kilku dni Brytyjczycy zajęli zachodnie wybrzeże Malajów i połączyli się z oddziałami w Singapurze.

Ceremonia 12 września

Uroczystość odbyła się w sali obrad ratusza. Przed budynkiem ustawiono kompanie honorowe Royal Navy, Royal Air Force, armii indyjskiej i australijskich spadochroniarzy, a Mountbatten przybył przy salucie artyleryjskim. Obecni byli jego dowódcy: adm. Arthur Power, gen. William Slim, marszałek lotnictwa Keith Park i amerykański gen. Raymond Wheeler, zastępca naczelnego dowódcy, a także przedstawiciele Chin, Francji, Holandii i Australii. Według relacji przyglądało się około 400 widzów, wśród nich sułtan Johoru.

Mountbatten wygłosił krótkie przemówienie, w którym podkreślił, że Japończycy poddają się przeważającej sile, a nie na podstawie wynegocjowanego układu, i zapowiedział, że warunki kapitulacji będą bezwzględnie egzekwowane. O 11.10 – według relacji brytyjskich – akt został podpisany. Obok Itagakiego podpis złożyli inni wyżsi dowódcy japońskich wojsk lądowych, lotnictwa i marynarki w regionie, w tym Fukudome. Sporządzono łącznie 11 egzemplarzy dokumentu. Następnie Mountbatten wyszedł na schody ratusza, a na maszt wciągnięto brytyjską flagę; według przekazów była to ta sama flaga, która powiewała w Singapurze przed wojną i którą w czasie okupacji ukrywano. Na placu Padang przed ratuszem odbyła się defilada zwycięstwa.

Miasto po okupacji

Brytyjczycy zastali miasto wyniszczone trzema i pół roku okupacji. Japończycy przemianowali je na Shōnan-tō, „Wyspę Światła Południa”. Zaraz po kapitulacji z lutego 1942 roku, od 18 lutego, żandarmeria Kempeitai i oddziały 25 Armii przeprowadziły w Singapurze, a potem na Malajach, masakrę Sook Ching, wymierzoną w ludność chińską. Japońskie dowództwo przyznało po wojnie około 5–6 tysięcy ofiar; szacunki singapurskie i chińskie mówią o kilkudziesięciu tysiącach, a historycy podają zwykle przedział od około 25 do 50 tysięcy. Przez całą okupację trwały aresztowania i tortury podejrzanych o działalność antyjapońską, a pod koniec wojny ludność cierpiała z powodu niedoborów żywności, inflacji okupacyjnych pieniędzy i chorób.

W obozach w Changi i innych miejscach na wyspie przebywały dziesiątki tysięcy alianckich jeńców wojennych i internowanych cywilów, wielu skrajnie wycieńczonych. Część z nich wróciła tu z budowy kolei birmańskiej. Organizacja RAPWI (Recovery of Allied Prisoners of War and Internees) zrzucała im żywność i leki już od końca sierpnia, a po wejściu Brytyjczyków rozpoczęła ewakuację statkami do Indii, Australii i Wielkiej Brytanii.

Władzę nad Singapurem i Malajami przejęła Brytyjska Administracja Wojskowa, która rządziła do kwietnia 1946 roku. Powrót Brytyjczyków przyjęto z ulgą, ale autorytet kolonialnej władzy był podważony klęską z 1942 roku. Na Malajach silną pozycję miała związana z Komunistyczną Partią Malajów partyzantka, która w czasie wojny walczyła z Japończykami przy brytyjskim wsparciu, a teraz musiała złożyć broń.

Terauchi, Itagaki i rozliczenia

Ceremonia singapurska nie zakończyła formalności w regionie. Japońscy dowódcy niższych szczebli składali broń na osobnych uroczystościach w Birmie, na Malajach, w Indonezji i Indochinach przez następne tygodnie. 30 listopada 1945 roku w Sajgonie Terauchi, już po częściowym powrocie do zdrowia, osobiście wręczył Mountbattenowi swoje miecze. Zmarł 12 czerwca 1946 roku w niewoli na Malajach, w Johorze, nie doczekawszy procesu.

Itagakiego przewieziono do Tokio i postawiono przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym dla Dalekiego Wschodu. Trybunał uznał go winnym udziału w planowaniu i prowadzeniu wojen napastniczych oraz zbrodni wojennych, w tym złego traktowania jeńców i internowanych na terenach podległych mu w 1945 roku. 12 listopada 1948 roku skazano go na śmierć, a 23 grudnia 1948 roku powieszono w więzieniu Sugamo. W samym Singapurze brytyjskie sądy wojskowe od 1946 roku sądziły członków Kempeitai i strażników obozowych; w 1947 roku przed sądem stanęli też oficerowie oskarżeni o Sook Ching.

Japońscy żołnierze nie wrócili od razu do domu. Brytyjczycy zatrzymali ich jako „personel japoński, który się poddał” (Japanese Surrendered Personnel), a nie jako jeńców wojennych w rozumieniu konwencji genewskiej, i wykorzystywali do prac porządkowych i odbudowy, a w Indonezji i Indochinach także do utrzymania porządku. Część z nich wróciła do Japonii dopiero w 1946 i 1947 roku.

Miejsce w dziejach wojny

Kapitulacja w Singapurze była największą z regionalnych ceremonii, które po akcie z 2 września przenosiły ogólną kapitulację Japonii na poszczególne teatry wojny. Dla Wielkiej Brytanii miała znaczenie szczególne: zmywała symbolicznie upokorzenie z lutego 1942 roku, a uroczysta oprawa w centrum miasta miała przywrócić prestiż brytyjskiej władzy w Azji.

Zarazem przyjęcie kapitulacji oznaczało dla SEAC nowe, trudne zadania. Mountbatten odpowiadał teraz za ogromny obszar od Birmy po Jawę i Indochiny, w którym działały ruchy niepodległościowe – w Indonezji proklamowano niepodległość 17 sierpnia, a w Hanoi 2 września Hồ Chí Minh ogłosił niepodległość Wietnamu. Brytyjskie i indyjskie oddziały, wysłane, by rozbroić Japończyków i uwolnić jeńców, wkrótce znalazły się w samym środku konfliktów o przyszłość tych krajów. Dla Singapuru 12 września rozpoczął powojenny okres, w którym rosnące dążenia do samodzielności doprowadziły w 1959 roku do autonomii, a w 1965 roku do niepodległości.