MacArthur w Japonii

W ostatnich dniach sierpnia 1945 roku na wyspy japońskie po raz pierwszy w ich historii weszły obce wojska okupacyjne. 30 sierpnia na lotnisku Atsugi pod Tokio wylądował generał Douglas MacArthur, wyznaczony przez prezydenta Harry’ego Trumana na Naczelnego Dowódcę Sił Sprzymierzonych (Supreme Commander for the Allied Powers, SCAP). Następnego dnia, 31 sierpnia, w hotelu w Jokohamie, gdzie urządził swoją pierwszą kwaterę, przywitał dwóch generałów, którzy w 1942 roku kapitulowali przed Japończykami i przeżyli ponad trzy lata niewoli.

Niektóre zestawienia podają pod 31 sierpnia, że MacArthur „przejął w Tokio dowództwo nad rządem japońskim”. To uproszczenie. MacArthur nie był jeszcze wtedy w Tokio: mieszkał i pracował w Jokohamie, a do stolicy wjechał dopiero 8 września. Jego władza jako SCAP zaczęła formalnie działać po podpisaniu aktu kapitulacji 2 września. Nie przejął też rządu w sensie dosłownym, bo Amerykanie zdecydowali się rządzić Japonią pośrednio, przez istniejący rząd i administrację cesarską.

Droga do Atsugi

Po tym, jak Japonia przyjęła warunki deklaracji poczdamskiej, a Hirohito ogłosił to 15 sierpnia w orędziu radiowym, Truman mianował MacArthura naczelnym dowódcą, który miał przyjąć kapitulację i kierować okupacją. Sojusznicy zgodzili się na tę nominację. Od tej chwili MacArthur, dowodzący dotąd siłami lądowymi USA na Pacyfiku, występował w imieniu wszystkich państw walczących z Japonią.

Szczegóły przekazania kraju ustalono w Manili, dokąd 19 sierpnia przyleciała japońska delegacja generała Torashirō Kawabe, wysłana po rozkazie przerwania ognia. Japończycy otrzymali tam instrukcje dotyczące przyjęcia pierwszych oddziałów amerykańskich, a także tekst rozkazu ogólnego nr 1, który określał, komu mają się poddać japońskie wojska w poszczególnych częściach Azji. Na lądowisko dla pierwszych samolotów wybrano bazę lotnictwa marynarki Atsugi w prefekturze Kanagawa. Był to wybór ryzykowny, bo jeszcze kilka dni wcześniej stacjonujący tam lotnicy komandora Yasuny Kozono odmawiali złożenia broni, buntując się w dniach po incydencie Kyūjō.

Tajfun opóźnił operację o dwa dni. 27 sierpnia okręty 3 Floty admirała Williama Halseya weszły do zatoki Sagami, a 29 sierpnia do Zatoki Tokijskiej zakotwiczył pancernik USS „Missouri”. 28 sierpnia na Atsugi wylądowała grupa około 150 żołnierzy i specjalistów łączności pod dowództwem pułkownika Charlesa Tencha. Przyjął ją japoński komitet pod kierunkiem generała Seizō Arisue, szefa wywiadu armii. Amerykanie przygotowali lotnisko i łączność na przyjęcie głównych sił.

30 sierpnia: lądowanie bez broni

Rankiem 30 sierpnia z Okinawy zaczęły przylatywać samoloty transportowe z żołnierzami 11 Dywizji Powietrznodesantowej generała Josepha Swinga. Samoloty lądowały co kilka minut, a żołnierze rozchodzili się po okolicy, zajmując lotnisko i drogi. Tego samego ranka 4 Pułk Piechoty Morskiej wylądował w Yokosuce i przejął wielką bazę japońskiej marynarki. W okolicach Tokio stały wciąż setki tysięcy uzbrojonych japońskich żołnierzy, a pierwsi Amerykanie mieli tylko lekką broń.

Po godzinie czternastej na Atsugi wylądował czterosilnikowy Douglas C-54 o nazwie „Bataan”. MacArthur zszedł po schodkach w rozpiętej koszuli mundurowej, w słonecznych okularach i z fajką z kolby kukurydzy w ustach. Na dole czekał na niego generał Robert Eichelberger, dowódca 8 Armii, która miała okupować wschodnią Japonię. MacArthur miał wtedy powiedzieć, że z Melbourne do Tokio była długa droga, ale wygląda na to, że to jej koniec.

Według jego wspomnień i relacji jego bliskiego współpracownika, generała Courtneya Whitneya, MacArthur polecił oficerom sztabu nie nosić broni, aby pokazać Japończykom, że nie obawia się zamachu. Whitney przytaczał też słowa Winstona Churchilla, który miał nazwać to lądowanie najodważniejszym czynem całej wojny. Te relacje pochodzą z otoczenia MacArthura, który dbał o swój wizerunek. Lądowanie było starannie przygotowane, a zdjęcia generała z fajką na schodkach samolotu obiegły świat i stały się jednym z symboli końca wojny.

Z Atsugi kolumna przejechała około 30 kilometrów do Jokohamy. Japończycy dostarczyli stare, zdezelowane samochody, bo innych nie mieli. Według amerykańskich relacji wzdłuż całej trasy stali japońscy żołnierze odwróceni plecami do przejeżdżających. Amerykanie uznali to za oznakę szacunku, bo w ten sam sposób żołnierze stali w czasie przejazdu cesarza. Część historyków uważa jednak, że było to zwykłe zabezpieczenie trasy. MacArthur zamieszkał w hotelu New Grand nad portem w Jokohamie, jednym z nielicznych budynków w mieście, które przetrwały naloty.

31 sierpnia: spotkanie w hotelu New Grand

31 sierpnia MacArthur zaczął urządzać w Jokohamie tymczasową kwaterę główną. Do miasta i okolic przybywały kolejne oddziały 8 Armii, a amerykańskie zespoły marynarki od 29 sierpnia uwalniały alianckich jeńców z obozów nad Zatoką Tokijską, między innymi z obozu Ōmori.

Wieczorem do hotelu przyjechali dwaj szczególni goście. Generał Jonathan Wainwright dowodził na Filipinach po tym, jak MacArthur na rozkaz prezydenta opuścił Corregidor w marcu 1942 roku. W maju 1942 roku musiał skapitulować na Corregidorze i poddać wszystkie wojska na Filipinach. Brytyjski generał Arthur Percival w lutym 1942 roku poddał Singapur. Obaj trafili do obozów dla wyższych oficerów na Tajwanie, a potem do Mandżurii. Tam w drugiej połowie sierpnia 1945 roku odnalazł ich zespół amerykańskiego Biura Służb Strategicznych (OSS). Przez Mukden i Chiny przewieziono ich samolotami do Manili, a stamtąd do Japonii.

Według relacji MacArthura i fotografów, którzy uwiecznili tę scenę, generał siadał właśnie do kolacji, gdy powiedziano mu o przybyciu gości. Wyszedł z jadalni i objął Wainwrighta, wychudzonego, posiwiałego i wspartego na lasce. Wainwright obawiał się, że w kraju zostanie uznany za winnego kapitulacji. MacArthur zapewnił go, że może wrócić na dowolne stanowisko. Obaj generałowie, Wainwright i Percival, zostali zaproszeni na uroczystość kapitulacji.

Rządy pośrednie

Na przełomie sierpnia i września Amerykanie nie przejęli administracji Japonii, choć tak mogła to odbierać opinia publiczna. W przeciwieństwie do Niemiec, gdzie po kapitulacji nie istniał żaden rząd i władzę objęły alianckie zarządy wojskowe, w Japonii działał rząd księcia Naruhiko Higashikuniego, utworzony 17 sierpnia. Jego zadaniem było przeprowadzenie kraju przez kapitulację i demobilizację armii. Do kontaktów z okupantami Japończycy utworzyli specjalne biuro łącznikowe przy ministerstwie spraw zagranicznych. Przez nie trafiały do rządu polecenia sztabu MacArthura.

Zasadę rządów pośrednich zapisano w dokumencie „Wstępna polityka Stanów Zjednoczonych wobec Japonii po kapitulacji”, który Truman zatwierdził 6 września. Naczelny dowódca miał sprawować władzę za pośrednictwem japońskich instytucji, z cesarzem włącznie, o ile będzie to służyło celom okupacji. Japońskie relacje opisują też epizod z 3 września: minister spraw zagranicznych Mamoru Shigemitsu przekonał wtedy MacArthura w Jokohamie, by wycofał przygotowane proklamacje o wprowadzeniu bezpośredniego zarządu wojskowego i amerykańskich pieniędzy okupacyjnych. Pośrednia forma okupacji pozwoliła Amerykanom rządzić 70-milionowym krajem przy pomocy stosunkowo nielicznego personelu, ale zachowała też dużą część dawnej biurokracji.

Co nastąpiło potem

2 września 1945 roku na pokładzie „Missouri” Mamoru Shigemitsu w imieniu rządu i cesarza oraz generał Yoshijirō Umezu w imieniu sztabu generalnego podpisali akt kapitulacji Japonii. MacArthur podpisał go jako naczelny dowódca, a admirał Chester Nimitz w imieniu Stanów Zjednoczonych. Za MacArthurem stali Wainwright i Percival. Pierwsze pióro, którym MacArthur podpisał dokument, wręczył Wainwrightowi.

8 września MacArthur wjechał do Tokio i nad ambasadą amerykańską podniesiono flagę Stanów Zjednoczonych. W połowie września jego sztab przeniósł się do gmachu towarzystwa ubezpieczeniowego Dai-ichi naprzeciwko pałacu cesarskiego. To stamtąd przez następne lata kierowano okupacją Japonii. 27 września Hirohito po raz pierwszy odwiedził MacArthura w rezydencji ambasadora. Zdjęcie wysokiego generała w rozpiętej koszuli obok niższego od niego cesarza w żakiecie pokazało Japończykom, kto teraz rządzi krajem.

Okupacja przyniosła rozwiązanie armii, proces głównych zbrodniarzy wojennych w Tokio, reformę rolną, prawa wyborcze dla kobiet i nową konstytucję z 1947 roku, w której Japonia wyrzekła się wojny. Cesarz pozostał na tronie, ale stracił władzę polityczną. MacArthur rządził Japonią do kwietnia 1951 roku, gdy Truman odwołał go w czasie wojny koreańskiej. Okupacja zakończyła się w kwietniu 1952 roku, gdy wszedł w życie traktat pokojowy podpisany w San Francisco.