Rozkaz ogólny nr 1

17 sierpnia 1945 roku prezydent Harry Truman zatwierdził ostateczną wersję rozkazu ogólnego nr 1 (General Order No. 1) – dokumentu, który miał wskazać wojskom japońskim w całej Azji i na Pacyfiku, komu mają złożyć broń. Na papierze był to akt techniczny: lista obszarów i przypisanych do nich alianckich dowódców. W praktyce linie wyznaczone w kilku zdaniach tego rozkazu przesądziły o tym, kto po wojnie zajmie Koreę, Mandżurię, Tajwan, północ Indochin czy Kuryle, i na dziesięciolecia ukształtowały mapę polityczną Azji Wschodniej.

Datę 17 sierpnia podają m.in. japońskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych i większość opracowań. Wymaga ona jednak doprecyzowania: już w depeszy do Józefa Stalina z 15 sierpnia Truman pisał, że rozkaz „zatwierdził”, i przytaczał jego pełny tekst. 17 sierpnia był więc raczej dniem przyjęcia tekstu poprawionego po wymianie zdań z Moskwą – z Kurylami w strefie radzieckiej – niż pierwszego zatwierdzenia.

Pośpiech w Waszyngtonie

Do sierpnia 1945 roku amerykańscy planiści zakładali, że wojna z Japonią potrwa jeszcze wiele miesięcy, a kapitulacja przyjdzie po inwazji na wyspy macierzyste. Kilka dni zmieniło wszystko. 8 sierpnia ZSRR wypowiedział wojnę Japonii, a nazajutrz Armia Czerwona ruszyła do ofensywy w Mandżurii, posuwając się w tempie, którego nikt w Waszyngtonie nie przewidział. 10 sierpnia Tokio zakomunikowało, że przyjmuje deklarację poczdamską z zastrzeżeniem dotyczącym prerogatyw cesarza. Trzeba było natychmiast ustalić, kto i gdzie przyjmie kapitulację milionów japońskich żołnierzy rozsianych od Mandżurii po Nową Gwineę.

Zadanie przypadło Państwowo-Wojskowo-Morskiemu Komitetowi Koordynacyjnemu (SWNCC) i sztabowcom z Pentagonu. W nocy z 10 na 11 sierpnia dwaj pułkownicy z wydziału planowania strategicznego, Dean Rusk – późniejszy sekretarz stanu – i Charles H. Bonesteel III, otrzymali polecenie wyznaczenia amerykańskiej strefy okupacyjnej w Korei. Według wspomnień Ruska mieli na to około pół godziny, a posługiwali się mapą z magazynu „National Geographic”. Wybrali 38 równoleżnik, bo dzielił półwysep mniej więcej na pół i – co najważniejsze – pozostawiał Seul po stronie amerykańskiej. Rusk przyznawał później, że linia ta leżała dalej na północ, niż wojska amerykańskie mogły realnie dotrzeć, zanim zrobią to oddziały radzieckie. Nie konsultowano się z żadnym znawcą Korei, a obaj oficerowie – jak zauważają historycy – nie wiedzieli, że o podziale Korei wzdłuż tej samej linii rozmawiały na przełomie XIX i XX wieku Rosja i Japonia.

Kolejne wersje projektu przeszły przez Kolegium Połączonych Szefów Sztabów i trafiły do prezydenta. Równolegle uzgadniano je z Londynem, gdzie rządził już gabinet Clementa Attleego.

Treść rozkazu

Rozkaz był sformułowany jako polecenie japońskiej Kwatery Głównej, wydane z woli cesarza: wszyscy dowódcy japońscy w kraju i za granicą mieli natychmiast przerwać walkę, złożyć broń, pozostać na miejscu i poddać się bezwarunkowo wskazanym dowódcom alianckim. Zasadniczy podział, w brzmieniu z depeszy do Stalina z 15 sierpnia, wyglądał następująco:

• Chiny (bez Mandżurii), Tajwan i Indochiny Francuskie na północ od 16 równoleżnika – generalissimus Czang Kaj-szek;
• Mandżuria, Korea na północ od 38 równoleżnika i japońska część Sachalinu (Karafuto) – naczelny dowódca wojsk radzieckich na Dalekim Wschodzie, marszałek Aleksandr Wasilewski;
• Andamany, Nikobary, Birma, Tajlandia, Indochiny na południe od 16 równoleżnika, Malaje, Borneo, Holenderskie Indie Wschodnie, Nowa Gwinea, Archipelag Bismarcka i Wyspy Salomona – Dowództwo Azji Południowo-Wschodniej admirała Louisa Mountbattena lub dowódca wojsk australijskich, przy czym podział między nimi mieli uzgodnić sami zainteresowani;
• japońskie wyspy mandatowe, Riukiu, Bonin i pozostałe wyspy Pacyfiku – dowódca Floty Pacyfiku USA, admirał Chester Nimitz;
• wyspy macierzyste Japonii, Korea na południe od 38 równoleżnika i Filipiny – dowódca Sił Lądowych USA na Pacyfiku, generał Douglas MacArthur, który miał zarazem zostać Naczelnym Dowódcą Sił Sprzymierzonych.

W ostatecznym tekście ogłoszonym 2 września zakres stref nieco doprecyzowano: Riukiu przeszły do strefy MacArthura, Mountbatten otrzymał m.in. Sumatrę, Jawę, Celebes i holenderską Nową Gwineę, a dowódca australijski generał Thomas Blamey – Borneo, brytyjską Nową Gwineę, Archipelag Bismarcka i Wyspy Salomona.

Dalsze punkty nakazywały Japończykom przekazać pełne wykazy jednostek, okrętów, samolotów, lotnisk, pól minowych i składów, zachować w nienaruszonym stanie uzbrojenie i sprzęt, a także podać miejsca przetrzymywania alianckich jeńców i internowanych cywilów oraz zapewnić im ochronę. Policja na wyspach macierzystych miała – do odwołania – zachować broń i odpowiadać za porządek publiczny.

Podział Indochin na 16 równoleżniku nie był nowy: ustalono go w lipcu w Poczdamie, a rozkaz jedynie go potwierdził. Dla Wietnamczyków oznaczał on, że północ kraju zajmą wojska chińskie, a południe – brytyjskie, które otworzą drogę powrotowi Francuzów. Podobnie strefa Mountbattena obejmowała Jawę i Sumatrę, gdzie tego samego 17 sierpnia proklamowano niepodległość Indonezji – o tym, kto rozbroi Japończyków, zdecydowano więc bez udziału Indonezyjczyków i Wietnamczyków.

Stalin, Kuryle i Hokkaido

15 sierpnia, w dniu, w którym Japończycy usłyszeli orędzie cesarza, Truman przesłał tekst rozkazu Stalinowi, Attleemu i Czang Kaj-szekowi. Stalin odpowiedział 16 sierpnia. Nie zgłosił zastrzeżeń wobec linii w Korei – co Amerykanów zaskoczyło, bo wojska radzieckie mogły w tym czasie bez trudu zająć cały półwysep – ale zażądał dwóch zmian. Po pierwsze, chciał włączyć do strefy radzieckiej wszystkie Wyspy Kurylskie, które zgodnie z porozumieniem z konferencji jałtańskiej miały przypaść ZSRR. Po drugie, zażądał północnej połowy Hokkaido – na północ od linii z Kushiro na wschodnim wybrzeżu do Rumoi na zachodnim. Uzasadniał to tym, że w latach 1919–1921 Japończycy okupowali radziecki Daleki Wschód, a opinia publiczna w ZSRR byłaby „ciężko urażona”, gdyby wojska radzieckie nie otrzymały strefy na terytorium samej Japonii.

Odpowiedź Trumana, która dotarła do Moskwy 18 sierpnia, przyjmowała pierwszy postulat i odrzucała drugi. Prezydent zgodził się zmienić rozkaz tak, by wszystkie Kuryle poddały się dowództwu radzieckiemu, zażądał jednak dla USA prawa do bazy lotniczej na jednej z wysp, najlepiej w środkowej części łańcucha. Hokkaido, podobnie jak Honsiu, Sikoku i Kiusiu, miało natomiast skapitulować przed MacArthurem; ZSRR mógł najwyżej wydzielić symboliczny kontyngent do sojuszniczej okupacji. Stalin odpisał 22 sierpnia z wyraźną urazą: nie spodziewał się takiej odpowiedzi, a żądanie bazy na Kurylach odrzucił, wskazując, że nie przewidywały go ustalenia jałtańskie ani poczdamskie i że takie żądania stawia się zwykle państwu pokonanemu. Według badaczy, m.in. Tsuyoshi Hasegawy, właśnie 22 sierpnia Stalin wstrzymał przygotowywany desant na Hokkaido.

Kuryle wojska radzieckie zaczęły zajmować już 18 sierpnia, lądując na Szumszu, gdzie Japończycy stawili zacięty opór. Do początku września zajęły cały archipelag, łącznie z najbardziej wysuniętymi na południe wyspami, których przynależność do dziś jest przedmiotem sporu Rosji z Japonią.

Droga do 2 września

Rozkaz nie wszedł w życie z chwilą podpisu Trumana. Japońskiej delegacji, która 19 i 20 sierpnia przebywała w Manili w kwaterze MacArthura, przekazano jego tekst wraz z innymi dokumentami kapitulacyjnymi. Formalnie wydał go MacArthur 2 września 1945 roku, po podpisaniu aktu kapitulacji Japonii na pancerniku USS Missouri; tego samego dnia japońska Kwatera Główna przekazała go swoim wojskom. Stał się zarazem pierwszą dyrektywą Naczelnego Dowódcy Sił Sprzymierzonych (SCAPIN-1).

Tekst nie rozstrzygał wszystkich sporów. Hongkong leżał w „chińskiej” strefie, Brytyjczycy domagali się jednak, by kapitulację w kolonii przyjął ich dowódca; Truman przychylił się do stanowiska Londynu, a Czang Kaj-szek, choć protestował, ostatecznie się z tym pogodził. W Chinach rozkaz przyznawał prawo przyjmowania kapitulacji wyłącznie Czang Kaj-szekowi, co komuniści chińscy uznali za wymierzone w siebie – walka o japońską broń i zajmowane przez Japończyków miasta stała się jednym z zarzewi wojny domowej.

Znaczenie

Rozkaz ogólny nr 1 pomyślano jako tymczasowy podział zadań wojskowych, ale wiele jego linii okazało się trwałych. Wojska radzieckie zatrzymały się w Korei na 38 równoleżniku, a amerykańskie pod dowództwem generała Johna R. Hodge’a wylądowały w Inczon 8 września. Strefy okupacyjne zamieniły się w 1948 roku w dwa państwa koreańskie, a w 1950 roku wybuchła wojna koreańska. Na północ od 16 równoleżnika w Indochinach wojska chińskie zastały rodzącą się Demokratyczną Republikę Wietnamu, na południu Brytyjczycy pomogli Francuzom wrócić do Sajgonu. Tajwan przejęły władze Republiki Chińskiej, które cztery lata później schroniły się tam po przegranej wojnie domowej. Kuryle i południowy Sachalin zostały w ZSRR, a setki tysięcy żołnierzy japońskich, którzy poddali się w strefie radzieckiej, trafiło do obozów pracy na Syberii i w Azji Środkowej – według różnych szacunków od około 560 do ponad 600 tysięcy ludzi, z których dziesiątki tysięcy nie wróciły. Zarazem odmowa w sprawie Hokkaido sprawiła, że Japonia – inaczej niż Niemcy i Korea – nie została podzielona na strefy okupacyjne i przez następne lata pozostawała pod niemal wyłączną kontrolą amerykańską.