Deklaracja niepodległości Wietnamu

2 września 1945 roku, w niedzielę, około drugiej po południu na rozległym placu w zachodniej części Hanoi – nazywanym dziś placem Ba Đình – Hồ Chí Minh odczytał deklarację niepodległości Demokratycznej Republiki Wietnamu. Zaczął od słów: „Wszyscy ludzie zostali stworzeni równymi. Stwórca obdarzył ich pewnymi niezbywalnymi prawami, wśród nich prawem do życia, wolności i dążenia do szczęścia”. Było to zdanie z Deklaracji niepodległości Stanów Zjednoczonych z 1776 roku. Kilka godzin wcześniej w Zatoce Tokijskiej przedstawiciele Japonii podpisali akt kapitulacji na pokładzie pancernika „Missouri”.

W kalendariach wydarzenie to bywa streszczane tak: Hồ Chí Minh ogłosił niepodległość, „opierając się w dużej mierze na amerykańskiej Deklaracji Niepodległości, której egzemplarz dostarczyło mu OSS”, sam ogłosił się prezydentem i bezskutecznie zabiegał o uznanie ze strony prezydenta Harry’ego Trumana. Wymaga to kilku uściśleń. Deklaracja cytowała nie tylko dokument amerykański, lecz także francuską Deklarację praw człowieka i obywatela (w tekście datowaną na 1791 rok, kiedy włączono ją do pierwszej konstytucji Francji), a jej zasadniczą część stanowił akt oskarżenia francuskich rządów kolonialnych. Opowieść o egzemplarzu tekstu amerykańskiego, przekazanym przez oficerów Office of Strategic Services, pochodzi głównie ze wspomnień uczestników, zwłaszcza majora Archimedesa Pattiego. Hồ Chí Minh nie ogłosił się też prezydentem tego dnia: od 28 sierpnia stał na czele rządu tymczasowego, w którego imieniu odczytał deklarację, a prezydentem wybrało go Zgromadzenie Narodowe w marcu 1946 roku. Jego listy do Trumana pochodzą natomiast z późniejszych miesięcy, od jesieni 1945 roku.

Droga do 2 września

Wietnam znalazł się pod panowaniem francuskim w drugiej połowie XIX wieku. Od 1940 roku w Indochinach stacjonowały wojska japońskie, a 9 marca 1945 roku Japończycy obalili francuską administrację i ogłosili nominalnie niepodległe Cesarstwo Wietnamu z cesarzem Bảo Đạiem. Po kapitulacji Japonii kierowany przez komunistów front Việt Minh wykorzystał próżnię władzy: 19 sierpnia przejął władzę w Hanoi, w kolejnych dniach w Hue i Sajgonie, a 25 sierpnia Bảo Đại ogłosił abdykację. 30 sierpnia w Hue przekazał przedstawicielom nowych władz cesarską pieczęć i miecz.

Hồ Chí Minh przybył do Hanoi około 25–26 sierpnia. Narodowy Komitet Wyzwolenia, wyłoniony 16 sierpnia w Tân Trào, przekształcono w rząd tymczasowy, którego skład ogłoszono 28 sierpnia: Hồ Chí Minh został jego przewodniczącym i ministrem spraw zagranicznych, a Võ Nguyên Giáp – ministrem spraw wewnętrznych. W rządzie znalazło się kilku bezpartyjnych i niekomunistycznych działaczy, co miało pokazać szeroki, narodowy charakter nowej władzy. W domu przy ulicy Hàng Ngang Hồ Chí Minh pisał w tych dniach tekst deklaracji.

Amerykanie w Hanoi

Od wiosny 1945 roku Việt Minh współpracował z amerykańskim wywiadem. Ludzie Hồ Chí Minha pomagali ratować zestrzelonych lotników 14 Armii Lotniczej i dostarczali informacji o Japończykach, a w lipcu do bazy w Tân Trào zrzucono na spadochronach mały zespół OSS (tzw. zespół „Deer”), który szkolił oddział Giápa. Pod koniec sierpnia do Hanoi przyleciał major Archimedes Patti, szef operacji OSS w Indochinach, z zadaniem zajęcia się alianckimi jeńcami. Towarzyszyła mu niewielka francuska misja z Jeanem Sainteny, którą Japończycy i Việt Minh trzymali w odosobnieniu.

Patti spotykał się z Hồ Chí Minhem kilkakrotnie. W wydanej w 1980 roku książce „Why Viet Nam?” wspominał, że Hồ odczytał mu fragmenty projektu deklaracji i pytał o dokładne brzmienie tekstu amerykańskiego; inni członkowie zespołów OSS twierdzili później, że to oni pomogli mu odtworzyć jego słowa. Historycy podkreślają jednak, że Hồ Chí Minh, który przed laty mieszkał w Stanach Zjednoczonych i we Francji, znał oba rewolucyjne teksty od dawna, a w 1919 roku w Paryżu, w czasie konferencji pokojowej, zabiegał już o prawa Wietnamczyków, powołując się na hasła prezydenta Wilsona. Sięgnięcie po słowa z 1776 i 1789 roku było przemyślanym zabiegiem: według historyków, m.in. Davida Marra i Pierre’a Asselina, miało zjednać nowemu państwu sympatię zwycięskich mocarstw i przesłonić komunistyczne korzenie jego przywódców.

Uroczystość na placu Ba Đình

Do Hanoi od rana napływały tłumy z miasta i okolicznych wsi – w odświętnych strojach, z transparentami i czerwonymi flagami z żółtą gwiazdą, które stały się flagą Wietnamu. Liczebność zgromadzenia oficjalna historiografia wietnamska szacuje na około pół miliona osób; ostrożniejsze szacunki historyków mówią o kilkuset tysiącach. Na drewnianej trybunie stanęli członkowie rządu tymczasowego. Hồ Chí Minh, w wypłowiałej marynarce i gumowych sandałach, w pewnej chwili przerwał lekturę i zapytał: „Czy rodacy dobrze mnie słyszą?”, na co tłum odpowiedział okrzykiem. Odegrano pieśń „Tiến Quân Ca”, przyjętą jako hymn Wietnamu.

Deklaracja wyliczała krzywdy osiemdziesięciu lat rządów francuskich – wyzysk, wygórowane podatki, narzucanie opium i alkoholu, więzienia, krwawe tłumienie powstań – i zarzucała Francji, że w 1940 roku oddała Indochiny Japończykom, a w marcu 1945 roku nie zdołała ich obronić. Wspominała klęskę głodu z lat 1944–1945, mówiąc o ponad dwóch milionach zmarłych; historycy szacują jej ofiary na od kilkuset tysięcy do dwóch milionów. Stwierdzała, że Wietnam odebrał władzę Japończykom, a nie Francuzom, zrywa wszelkie stosunki z Francją i unieważnia zawarte przez nią traktaty. Kończyła się zapowiedzią, że naród wietnamski poświęci „całego ducha i siłę, życie i mienie”, by bronić niepodległości. Podpisało ją piętnastu członków rządu tymczasowego.

Po Hồ Chí Minhu przemawiał Võ Nguyên Giáp, który przedstawił program rządu i jego politykę zagraniczną; ciepło mówił o Stanach Zjednoczonych i Chinach jako przyjaciołach Wietnamu. Patti i inni Amerykanie przyglądali się uroczystości, a według relacji Pattiego nad placem przeleciało kilka amerykańskich samolotów, co część tłumu wzięła za gest poparcia. Wieczorem Patti jadł kolację z Hồ Chí Minhem.

Incydenty w Sajgonie

Na południu, w Sajgonie, ten sam dzień przebiegł znacznie mniej spokojnie. Tłumy zebrane na wiecu poparcia dla nowego rządu czekały na transmisję przemówienia z Hanoi, która z powodów technicznych nie dotarła; przemawiał miejscowy przywódca Việt Minhu Trần Văn Giàu. Gdy pochód przechodził obok katedry, padły strzały – według większości relacji z okolicznych domów zamieszkanych przez Francuzów, choć ich sprawców nigdy nie ustalono. Wybuchły zamieszki: tłum atakował francuskich mieszkańców, zginęło kilku Europejczyków, wśród nich ksiądz Tricoire, a kilkudziesięciu Wietnamczyków zostało zabitych lub rannych (wietnamskie źródła mówią o 47 zabitych). Wydarzenia te zaostrzyły napięcie, które trzy tygodnie później przerodziło się w otwartą walkę.

Chińczycy, Brytyjczycy i powrót Francuzów

Deklaracja nie zmieniła decyzji zwycięskich mocarstw. Zgodnie z ustaleniami z Poczdamu i rozkazem ogólnym nr 1 Japończyków na północ od 16 równoleżnika mieli rozbroić Chińczycy, a na południe – Brytyjczycy. We wrześniu do północnego Wietnamu wkroczyły wojska chińskie generała Lu Hana, liczące według różnych źródeł około 150–200 tysięcy żołnierzy; tolerowały one rząd Hồ Chí Minha, ale wspierały też jego nacjonalistycznych rywali. 13 września do Sajgonu przyleciał brytyjski generał Douglas Gracey, dowódca 20 Indyjskiej Dywizji Piechoty. Wykraczając – jak przyznawali później sami Brytyjczycy – poza instrukcje admirała Louisa Mountbattena, uzbroił francuskich jeńców, którzy 23 września przejęli kontrolę nad miastem. Na południu zaczęły się walki, w których 26 września zginął oficer OSS Peter Dewey – pierwszy Amerykanin zabity w Wietnamie. 5 października do Sajgonu przybył generał Philippe Leclerc, wysłany przez rząd Charles’a de Gaulle’a, by przywrócić francuską władzę w Indochinach.

Od października 1945 do lutego 1946 roku Hồ Chí Minh wysłał do prezydenta Trumana i Departamentu Stanu co najmniej kilka listów i telegramów z prośbą o poparcie niepodległości Wietnamu; ujawniły je dopiero opublikowane w 1971 roku Pentagon Papers. Żaden nie doczekał się odpowiedzi. Waszyngton, któremu zależało na odbudowie Francji jako sojusznika w Europie, uznawał jej prawa do Indochin. Przez ponad cztery lata żadne państwo nie uznało Demokratycznej Republiki Wietnamu – uczyniły to dopiero w styczniu 1950 roku Chińska Republika Ludowa i ZSRR.

Znaczenie

Deklaracja z 2 września zamknęła w Wietnamie epokę II wojny światowej i otworzyła trzydziestoletni okres wojen. Hồ Chí Minh lawirował między Chińczykami a Francuzami: 6 marca 1946 roku zgodził się na powrót wojsk francuskich na północ w zamian za uznanie Wietnamu za „wolne państwo” w ramach Unii Francuskiej, a w marcu Leclerc wkroczył do Hanoi. Rokowania nie przyniosły jednak trwałego porozumienia i 19 grudnia 1946 roku walki w Hanoi zapoczątkowały I wojnę indochińską. W 1949 roku Francja postawiła na Państwo Wietnam z Bảo Đạiem na czele, a po klęsce pod Điện Biên Phủ i konferencji genewskiej w 1954 roku kraj podzielono na 17 równoleżniku. Zjednoczenie nastąpiło dopiero po wojnie wietnamskiej, w 1976 roku.

Odczytanie deklaracji było jednym z pierwszych aktów rozpadu europejskich imperiów kolonialnych w Azji – dwa tygodnie wcześniej niepodległość proklamowała Indonezja. 2 września obchodzony jest w Wietnamie jako święto narodowe, a na placu Ba Đình stoi dziś mauzoleum Hồ Chí Minha.