Kapitulacja Japończyków w Chinach

9 września 1945 roku w Nankinie, w audytorium Centralnej Akademii Wojskowej, dowódca japońskiej Chińskiej Armii Ekspedycyjnej generał Yasuji Okamura podpisał akt kapitulacji wojsk japońskich w Chinach. Przyjął ją w imieniu Czang Kaj-szeka, naczelnego dowódcy alianckiego teatru chińskiego, generał He Yingqin, szef sztabu generalnego i dowódca chińskich wojsk lądowych. Według chińskich relacji ceremonia rozpoczęła się o godzinie 9.00 i trwała kilkanaście minut. Tego samego dnia w Seulu generalny gubernator Korei, generał Nobuyuki Abe, skapitulował przed Amerykanami.

Nankin był miejscem wybranym nieprzypadkowo. W grudniu 1937 roku, po bitwie o Nankin, wojska japońskie dopuściły się tu masakry nankińskiej, a od 1940 roku w mieście rezydował kolaboracyjny rząd Wang Jingweia. Od incydentu na moście Marco Polo, który w lipcu 1937 roku otworzył pełnowymiarową wojnę, minęło ponad osiem lat.

Od Zhijiangu do Nankinu

Formalna kapitulacja Japonii nastąpiła tydzień wcześniej, 2 września na pancerniku „Missouri”. O tym, przed kim mają się poddać poszczególne armie japońskie, przesądzał zatwierdzony 17 sierpnia rozkaz ogólny nr 1: wojska w Chinach (bez Mandżurii), na Tajwanie i w Indochinach Francuskich na północ od 16 równoleżnika miały kapitulować przed Czang Kaj-szekiem. Mandżuria przypadła Armii Czerwonej, przed którą w drugiej połowie sierpnia złożyła broń Armia Kwantuńska.

Przygotowania zaczęły się jeszcze w sierpniu. 15 sierpnia Czang Kaj-szek zażądał od Okamury przysłania przedstawicieli po instrukcje. 21 sierpnia na lotnisko w Zhijiangu w prowincji Hunan – miejscu, o które kilka miesięcy wcześniej toczyły się ciężkie walki w czasie odwrotu Japończyków w Chinach – przyleciała delegacja z zastępcą szefa sztabu Chińskiej Armii Ekspedycyjnej generałem majorem Takeo Imaiem. Otrzymała tam memorandum nr 1, określające, jak wojska japońskie mają się przygotować do kapitulacji. Pod koniec sierpnia w Nankinie zaczęło działać wysunięte dowództwo chińskich wojsk lądowych. Ceremonię planowano pierwotnie na 5 września, ale przesunięto ją o cztery dni.

Data 9 września miała wymowę symboliczną. Według chińskich relacji wybrano dziewiątą godzinę dziewiątego dnia dziewiątego miesiąca – na podobieństwo rozejmu z 11 listopada 1918 roku – a także dlatego, że chińskie słowo „dziewięć” (jiu) brzmi tak samo jak słowo oznaczające „trwały”, co miało wróżyć trwały pokój.

Ceremonia

Okamura podpisał dokument sporządzony po chińsku i japońsku, po czym jego szef sztabu, generał porucznik Asasaburō Kobayashi, wręczył go He Yingqinowi. W sali, według chińskich danych, zebrało się ponad tysiąc gości, w tym oficerowie alianccy i dziennikarze.

Spotkanie miało też wymiar osobisty. Ci sami dwaj ludzie stali już naprzeciw siebie dwanaście lat wcześniej, w zupełnie innym układzie sił. Okamura, wówczas zastępca szefa sztabu Armii Kwantuńskiej, wynegocjował w maju 1933 roku rozejm w Tanggu, który oddał Japończykom kontrolę nad pasem północnych Chin na południe od Wielkiego Muru, a stroną chińską kierował wtedy właśnie He Yingqin jako szef pekińskiego oddziału Komisji Wojskowej. W 1935 roku He musiał jeszcze przyjąć japońskie żądania dotyczące prowincji Hebei, znane jako porozumienie He–Umezu. W Nankinie role się odwróciły.

Sam Okamura był jednym z najbardziej doświadczonych japońskich dowódców w Chinach. W latach 1941–1944 dowodził Armią Północnych Chin, która prowadziła bezwzględne operacje przeciwko komunistycznej partyzantce – chińscy historycy łączą je z tzw. polityką „trzech wszystkich” (zabij wszystkich, spal wszystko, zrabuj wszystko). W listopadzie 1944 roku, po operacji Ichi-gō, objął dowództwo całej Chińskiej Armii Ekspedycyjnej.

Kapitulacja w Nankinie obejmowała armię, która w przeciwieństwie do wojsk japońskich na Pacyfiku nie została rozbita. Szacunki jej liczebności wahają się od około 1,05 do około 1,3 miliona żołnierzy, zależnie od tego, czy wlicza się oddziały na Tajwanie i w północnych Indochinach. Następnego dnia Okamura zapewnił He Yingqina, że odtąd jego wojska będą wykonywać chińskie rozkazy. Teren kapitulacji podzielono na kilkanaście stref, w których broń przyjmowali poszczególni chińscy dowódcy; w Pekinie uroczysta kapitulacja odbyła się 10 października w Zakazanym Mieście.

Seul, tego samego dnia

Tego samego dnia kończyła się japońska władza w Korei. Amerykański XXIV Korpus generała porucznika Johna R. Hodge’a, przerzucony z Okinawy, zaczął 8 września wyładunek w Inczhonie, a 9 września w gmachu Generalnego Gubernatorstwa w Seulu odbyła się ceremonia kapitulacji wojsk japońskich w Korei na południe od 38 równoleżnika. Ze strony japońskiej podpisali ją ostatni generalny gubernator Korei, generał Nobuyuki Abe – w latach 1939–1940 premier Japonii – oraz dowódcy wojsk lądowych i marynarki w Korei. Kapitulację przyjęli Hodge i dowódca 7 Floty, admirał Thomas Kinkaid. Po ceremonii z masztu przed gmachem zdjęto flagę japońską, a w jej miejsce wciągnięto amerykańską.

Dla Koreańczyków było to zakończenie 35 lat rządów japońskich, ale nie oznaczało jeszcze niepodległości. Według historyków Koreańczycy nie zostali zaproszeni do udziału w ceremonii, a amerykańskie dowództwo w pierwszych dniach pozostawiło na stanowiskach japońskich urzędników, co wywołało w Seulu oburzenie; Abe został odwołany kilka dni później. Na północ od 38 równoleżnika władzę sprawowała już Armia Czerwona. Linia wyznaczona w sierpniu jako tymczasowa granica stref kapitulacji stała się z czasem granicą dwóch państw koreańskich.

Bez komunistów

W Nankinie zabrakło przedstawicieli Komunistycznej Partii Chin, choć jej wojska walczyły z Japończykami od 1937 roku i kontrolowały rozległe „obszary wyzwolone” na tyłach frontu. Już 15 sierpnia Zhu De zażądał, by Okamura poddał się przed komunistycznymi dowódcami, a komuniści domagali się od aliantów udziału w przyjmowaniu kapitulacji. Rząd w Chongqingu, popierany przez Amerykanów, odrzucił te żądania, a Okamura uznawał wyłącznie Czang Kaj-szeka; jego garnizony w wielu miejscach broniły się przed komunistami do czasu nadejścia wojsk rządowych. Ten wyścig – i pierwsze starcia w Shanxi – zapoczątkowały walki komunistów z nacjonalistami w Chinach. W dniu ceremonii w Nankinie Mao Zedong przebywał w Chongqingu, gdzie od końca sierpnia prowadził rozmowy z Czang Kaj-szekiem.

Stawką była przede wszystkim broń. Kto przejmował japońskie składy, karabiny i artylerię, ten wzmacniał się przed nadchodzącą rozprawą. Amerykanie przerzucali drogą powietrzną i morską wojska rządowe do Szanghaju, Nankinu i Pekinu, a od 30 września ich piechota morska lądowała w północnych Chinach. Komuniści przejmowali broń mniejszych garnizonów i oddziałów kolaboracyjnych, a w Mandżurii – według wielu historyków – korzystali z uzbrojenia Armii Kwantuńskiej, które wpadło w ręce radzieckie, mimo że w układzie chińsko-radzieckim z 14 sierpnia Moskwa zobowiązała się wspierać wyłącznie rząd Czang Kaj-szeka. Część japońskich żołnierzy pozostała zresztą pod bronią po stronie nacjonalistów; w Shanxi według różnych źródeł ponad dwa tysiące z nich wcielił do swoich wojsk Yan Xishan.

Tajwan i północne Indochiny

Kapitulacja nankińska nie objęła wszystkich obszarów przypisanych Czang Kaj-szekowi. Wojska na Tajwanie i w północnych Indochinach nie podlegały Okamurze, co japońska delegacja zaznaczyła już w Zhijiangu. W Hanoi, gdzie 2 września Hồ Chí Minh ogłosił niepodległość Wietnamu, kapitulację przyjęły 28 września wojska chińskie generała Lu Hana. Na Tajwanie, japońskim od 1895 roku, ostatni generalny gubernator Rikichi Andō poddał się 25 października w Tajpej przedstawicielowi rządu chińskiego Chen Yi; władze Republiki Chińskiej ogłosiły ten dzień dniem powrotu wyspy do Chin.

Repatriacja

Po kapitulacji w Chinach właściwych pozostało, według japońskich danych, około 1,5 miliona Japończyków – żołnierzy i cywilów – a w Mandżurii dalsze dwa miliony. Ich powrót do kraju trwał miesiącami. Żołnierzy rozbrajano i gromadzono w obozach, cywilów – w strzeżonych dzielnicach; transport zapewniały w dużej mierze statki amerykańskie. Z Chin właściwych większość wróciła do Japonii do lata 1946 roku. Z Mandżurii repatriacja przez port Huludao trwała od 1946 do 1948 roku i objęła ponad milion osób; wielu żołnierzy Armii Kwantuńskiej wywieziono natomiast do radzieckich obozów pracy.

Co z tego wynikło

Nankińska ceremonia zamknęła wojnę chińsko-japońską, w której – według szacunków historyków – zginęło od kilkunastu do ponad dwudziestu milionów Chińczyków, w większości cywilów. Nie przyniosła jednak Chinom pokoju. Wyścig o kapitulację i japońską broń przeszedł w wojnę domową, która w 1946 roku rozgorzała na pełną skalę i zakończyła się w 1949 roku zwycięstwem komunistów.

Losy Okamury dobrze pokazują ten splot. Komuniści umieścili go na liście głównych zbrodniarzy wojennych, lecz rząd Czang Kaj-szeka zatrzymał go w Nankinie jako koordynatora repatriacji i cenionego doradcę w walce z komunistami. W styczniu 1949 roku trybunał w Szanghaju uniewinnił go od zarzutów zbrodni wojennych; zaraz potem Okamura wrócił do Japonii. Decyzja ta była krytykowana – także przez część chińskich historyków – jako podyktowana bardziej potrzebami wojny domowej niż oceną jego odpowiedzialności. Zmarł w 1966 roku. He Yingqin w 1949 roku przez kilka miesięcy był premierem, a potem wraz z rządem wyjechał na Tajwan.