Lądowanie na pustej Kisce

Rankiem 15 sierpnia 1943 roku u zachodnich brzegów Kiski w archipelagu Aleutów zaczęło się największe lądowanie, jakie do tej pory przeprowadzono na północnym Pacyfiku. Operacja nosiła kryptonim Cottage. Wzięło w niej udział niemal sto okrętów i statków oraz 34 426 żołnierzy amerykańskich i kanadyjskich – według amerykańskiej oficjalnej historii około 5500 Kanadyjczyków, według innych zestawień około 5300. Siły te przygotowano przeciwko garnizonowi, który wywiad szacował nawet na 10 tysięcy ludzi. Na wyspie nie było jednak nikogo, z kim można by walczyć. Japończycy ewakuowali Kiskę 29 lipca, w gęstej mgle, w niecałą godzinę, i przez ponad dwa tygodnie nikt po stronie alianckiej tego nie zauważył.

Po Attu

Kiska była drugą, większą z dwóch amerykańskich wysp, które Japonia zajęła w czerwcu 1942 roku. Mniejszą Attu Amerykanie zaatakowali 11 maja 1943 roku i po trzech tygodniach ciężkich walk w błocie i śniegu odbili ją pod koniec maja. Kosztowało to 549 zabitych i ponad 1100 rannych, a do tego około 2100 ludzi wyłączonych z walki przez choroby, odmrożenia i stopę okopową. Garnizon Attu zginął niemal w całości.

Dowódca sił na północnym Pacyfiku, wiceadm. Thomas Kinkaid, wyciągnął z tego wnioski. Do ataku na Kiskę wyznaczył weteranów z Attu i oddziały przeszkolone w podobnych warunkach na Adak, żołnierzy ubrano w parki i obuwie arktyczne zamiast kurtek polowych i skórzanych butów. Wojskami lądowymi dowodził gen. mjr Charles H. Corlett, a siły desantowe na morzu kadm. Francis W. Rockwell. Rdzeń stanowiły pułki 7 Dywizji Piechoty, 87 Pułk Piechoty Górskiej (późniejsza część 10 Dywizji Górskiej) i kanadyjska 13 Brygada Piechoty z 6 Dywizji Piechoty. Po raz pierwszy w boju miała wystąpić 1 Jednostka Służby Specjalnej (First Special Service Force) płk. Roberta T. Fredericka – licząca około 2000 ludzi formacja komandosów, złożona wspólnie z Amerykanów i Kanadyjczyków i szkolona do walki w górach i w zimie.

Kiska była przy tym dużo mocniej przygotowana ogniowo niż Attu. Z nowych lotnisk na Amczitce, Attu i Szemji 11 Armia Lotnicza zrzuciła na wyspę w samym lipcu 424 tony bomb, a okręty wystrzeliły około 330 ton pocisków. Ostrzał trwał w sierpniu, przerywany tylko przez pogodę.

Znaki, których nie odczytano

Od końca lipca piloci meldowali, że na wyspie nic się nie dzieje. Na zdjęciach lotniczych nie widać było ruchu w porcie, zniszczeń po bombardowaniach nikt nie naprawiał, ogień przeciwlotniczy niemal ustał, a 28 lipca zamilkły japońskie radiostacje. Część lotników twierdziła jednak, że wciąż słyszy pojedyncze strzały z działek przeciwlotniczych. Analitycy rozważali dwie możliwości: że Japończycy wycofali się z wyspy, tak jak pół roku wcześniej z Guadalcanalu, albo że zeszli z wybrzeża w głąb lądu i czekają w górach, jak na Attu. Uznali drugą wersję za bardziej prawdopodobną.

Kinkaid postanowił atakować zgodnie z planem. Jak zapisano w amerykańskiej oficjalnej historii, stwierdził, że jeśli Japończyków na wyspie nie ma, desant będzie „superpróbą generalną, dobrą do celów szkoleniowych”, a jedyną stratą okaże się rozczarowanie nastawionych na walkę żołnierzy. Część historyków zarzucała później dowództwu, że nie sprawdziło wyspy, wysadzając wcześniej choćby mały patrol rozpoznawczy.

Lądowanie

Flota wyszła z Adak i dotarła pod Kiskę wczesnym rankiem 15 sierpnia. W przeciwieństwie do gęstej mgły, która w maju spowijała Attu, morze było spokojne, a pogoda wyjątkowo przejrzysta. Okręty i transportowce markowały desant od wschodu, w rejonie Gertrude Cove, tymczasem właściwe oddziały zeszły na ląd po zachodniej stronie wyspy, skąd miały przejść przez grzbiet górski na tyły japońskich pozycji przy porcie. Komandosi Fredericka wylądowali już w nocy, by zająć wzgórza na skrzydle. Do godziny 16 na brzegu było 6500 żołnierzy. Następnego dnia, 16 sierpnia, dalej na północ wysiedli Kanadyjczycy.

Nikt nie stawiał oporu. Gdy jednak oddziały zaczęły posuwać się w głąb lądu, wróciła zwykła aleucka pogoda: mgła, zimny deszcz i wiatr. Weterani z Attu byli przekonani, że Japończycy czekają nad nimi na grzbietach. W tej atmosferze doszło do tragedii, której przyczyny do dziś opisywane są różnie. W mgle i ciemności patrole i placówki brały się nawzajem za nieprzyjaciela i otwierały ogień. Według najczęściej podawanych danych w bratobójczym ogniu zginęło 28 Amerykanów i 4 Kanadyjczyków, a około 50 ludzi z obu stron zostało rannych; część źródeł podaje nieco niższe liczby i zalicza do nich także ofiary wypadków. Amerykańska oficjalna historia ujmuje to krótko: jedynymi strzałami, jakie padły, były strzały przyjaciela do przyjaciela; w pierwszych czterech dniach operacji na lądzie zginęło 21 ludzi, a 121 było chorych lub rannych.

Japończycy zostawili po sobie miny, pułapki minowe i ładunki z opóźnionym zapłonem, które zabijały i raniły żołnierzy przeszukujących obozy, schrony i kilometry tuneli. Do tego doszły wypadki z amunicją i pojazdami. Najcięższy cios spadł na marynarkę. W nocy z 17 na 18 sierpnia niszczyciel USS „Abner Read”, patrolujący wody u wybrzeży wyspy, wszedł na dryfującą japońską minę morską. Eksplozja oderwała mu rufę; zginęło lub zaginęło 71 marynarzy (część źródeł podaje 70), a 47 zostało rannych. Okręt doholowano do portu i po remoncie wrócił do służby.

Żołnierze znaleźli na wyspie porzucone działa, zapasy, magazyny i ślady pospiesznego wyjazdu – oraz kilka psów. Anegdota o raporcie, w którym miano donieść, że jedynymi mieszkańcami Kiski są psy i świeżo zaparzona kawa, krąży w wielu wersjach i trudno ustalić jej źródło.

Bilans zdobycia pustej wyspy

Przeszukanie Kiski trwało ponad tydzień. 24 sierpnia gen. Corlett ogłosił, że wyspa jest zabezpieczona. Straty operacji podaje się bardzo różnie, bo różne zestawienia liczą różne kategorie. Według amerykańskiej oficjalnej historii armii straty amerykańskich wojsk lądowych wyniosły łącznie 313 ludzi – zabitych, rannych i chorych. Inne opracowania wymieniają około 200 ofiar na lądzie, w tym około 130 przypadków stopy okopowej, a po doliczeniu załogi „Abnera Reada” i wszystkich wypadków – ponad 300 zabitych i rannych, według niektórych autorów nawet ponad 500. Niezależnie od rachunku oznaczało to kilkadziesiąt śmiertelnych ofiar operacji, w której nie napotkano ani jednego żołnierza przeciwnika.

Dla Amerykanów była to przede wszystkim porażka wywiadu. Przeciwnik wyprowadził ponad 5000 ludzi spod nosa floty i lotnictwa, a potem przez dwa i pół tygodnia na wyspę, na której nikogo nie było, spadały bomby i pociski. Z drugiej strony operacja pozwoliła sprawdzić w praktyce współdziałanie wojsk lądowych, floty i lotnictwa przy dużym desancie, wyposażenie zimowe i ewakuację medyczną – rzeczywiście stała się kosztowną próbą generalną. Corlett przeniósł te doświadczenia na środkowy Pacyfik, gdzie na początku 1944 roku jego 7 Dywizja Piechoty zdobywała atol Kwajalein.

Kanadyjscy poborowi pod ogniem

Udział Kanadyjczyków miał wymiar polityczny. Rząd Williama Lyona Mackenziego Kinga od 1940 roku powoływał poborowych na mocy ustawy o mobilizacji zasobów narodowych (National Resources Mobilization Act), ale wyłącznie do obrony kraju; za granicę walczyć wyjeżdżali tylko ochotnicy. W kwietniu 1942 roku Kanadyjczycy w plebiscycie zwolnili rząd z obietnicy, że nie wyśle poborowych za ocean, ale King trzymał się formuły „pobór niekoniecznie, ale pobór, jeśli będzie konieczny”, a francuskojęzyczny Quebec był takiemu krokowi zdecydowanie przeciwny.

Aleuty pozwalały ominąć ten problem. Wyspy należały do Ameryki Północnej i do obrony kontynentu, a specjalne rozporządzenie rządu dopuściło służbę poborowych na Alasce. Wśród Kanadyjczyków z 13 Brygady, w batalionach Canadian Fusiliers, Winnipeg Grenadiers i Rocky Mountain Rangers, byli zarówno ochotnicy, jak i poborowi. Kiska była pierwszym miejscem tej wojny, w którym kanadyjscy poborowi znaleźli się w strefie działań wojennych. Ponieważ przeciwnika nie było, nie doszło do sprawdzianu, jakiego się obawiano lub jakiego oczekiwano, ale sam precedens miał znaczenie: pod koniec 1944 roku, w czasie kryzysu poborowego, rząd zdecydował o wysłaniu do Europy około 16 tysięcy poborowych. Kanadyjczycy opuścili Kiskę na przełomie 1943 i 1944 roku.

Miejsce w wojnie

Lądowanie na Kisce zamknęło walki o Wyspy Aleuckie, trwające od czerwca 1942 roku. Skończyła się pierwsza od wojny brytyjsko-amerykańskiej z lat 1812–1815 okupacja części terytorium Stanów Zjednoczonych przez obce wojsko. Aleuty nie stały się jednak, jak niektórzy liczyli, drogą do Japonii. Z lotnisk na Attu i Szemji amerykańskie bombowce atakowały odtąd Wyspy Kurylskie, w tym Paramuszyr, co zmuszało Japonię do trzymania na Kurylach i na Hokkaido znacznych sił w obawie przed inwazją z północy. Do tej inwazji nigdy nie doszło. Liczba żołnierzy amerykańskich i kanadyjskich na Alasce, która w szczytowym okresie sięgała około 144 tysięcy, zaczęła szybko spadać.

Jednostki zebrane do operacji Cottage wkrótce znalazły się na innych frontach. 1 Jednostka Służby Specjalnej wróciła do Stanów Zjednoczonych we wrześniu, a pod koniec 1943 roku walczyła już we Włoszech, gdzie zdobyła sławę pod nazwą „Brygady Diabła”. Ciężar wojny z Japonią przesunął się zdecydowanie na południe i na środkowy Pacyfik – na Wyspy Salomona, Nową Gwineę, a od listopada 1943 roku na Wyspy Gilberta. Kiska, zbombardowana tysiącami ton bomb i zdobyta bez wystrzału ze strony przeciwnika, przeszła do historii jako jedna z najdziwniejszych operacji desantowych wojny – i jako przestroga, że nawet lądowanie bez nieprzyjaciela może kosztować życie wielu ludzi.