Porozumienie azorskie

17 sierpnia 1943 roku w Lizbonie premier i minister spraw zagranicznych Portugalii António de Oliveira Salazar i brytyjski ambasador sir Ronald Campbell sfinalizowali wymianę not, na mocy której Wielka Brytania otrzymała prawo korzystania z baz na portugalskich Azorach. Podstawą prawną nie był nowy układ, lecz sojusz angielsko-portugalski, zawarty w Londynie w 1373 roku przez króla Edwarda III oraz króla Ferdynanda I i królową Eleonorę – najstarszy wciąż obowiązujący sojusz na świecie. Porozumienie było tajne. Świat dowiedział się o nim dopiero 12 października, gdy Winston Churchill oznajmił w Izbie Gmin, że ma do ogłoszenia komunikat „wynikający z traktatu podpisanego między tym krajem a Portugalią w roku 1373”. Formułka o sześćsetletnim sojuszu stała się jednym z najbardziej znanych jego wystąpień.

W wielu kalendariach porozumienie opisane jest jako zgoda Portugalii na korzystanie z Azorów przez „aliantów”. W sierpniu 1943 roku zgoda dotyczyła jednak wyłącznie Wielkiej Brytanii; Amerykanie mogli działać na wyspach najpierw tylko pod brytyjskim szyldem, a własne porozumienie z Lizboną zawarli ponad rok później.

Neutralność na krawędzi

Portugalia ogłosiła 1 września 1939 roku, że sojusz z Wielką Brytanią pozostaje w mocy, ale ponieważ Londyn nie wzywa jej do pomocy, kraj zachowa neutralność; Brytyjczycy przyjęli to do wiadomości. Salazar, dyktator Nowego Państwa, nie lubił nazistów, ale bał się komunizmu, a przede wszystkim obawiał się, że wciągnięcie Portugalii do wojny da Niemcom pretekst do marszu przez Hiszpanię, a generałowi Francisco Franco okazję do przyłączenia się do Osi. Portugalia handlowała z obiema stronami. Szczególne znaczenie miał wolfram, niezbędny do produkcji pocisków przeciwpancernych i narzędzi skrawających; Portugalia była jego głównym europejskim dostawcą dla Niemiec, a alianci wykupywali go po zawyżonych cenach, by nie dostał się w ręce przeciwnika.

Azory, leżące w połowie drogi między Europą a Ameryką, od początku wojny były przedmiotem cudzych planów. W 1941 roku Franklin Delano Roosevelt polecił przygotować plan ich zajęcia (War Plan Gray), Brytyjczycy mieli własne plany desantu, a Niemcy również rozważali opanowanie wysp. Salazar wzmocnił garnizony i lotnisko Lajes na Terceirze, a prezydent Óscar Carmona odwiedził archipelag latem 1941 roku pod hasłem „Tu jest Portugalia”.

Żądanie w imię sojuszu

Wiosną 1943 roku sytuacja się zmieniła. Niemcy nie mogli już zagrozić Półwyspowi Iberyjskiemu tak jak w 1940 roku, a bitwa o Atlantyk wchodziła w rozstrzygającą fazę. Zamykano kolejne luki w osłonie lotniczej konwojów, ale środkowy Atlantyk w rejonie Azorów pozostawał poza zasięgiem samolotów z Gibraltaru, Bermudów i Nowej Fundlandii. Na konferencji Trident w maju 1943 roku Churchill i Roosevelt uznali uzyskanie baz na Azorach za niezbędne. Churchill był gotów zagrozić Portugalii, że w razie odmowy wyspy zostaną zajęte siłą. Przeciw takim metodom występowali ambasador Campbell i minister spraw zagranicznych Anthony Eden; obaj przekonywali, że Salazar spełni prośbę, jeśli zostanie ona wyrażona w imię sojuszu.

16 czerwca 1943 roku Campbell przekazał Salazarowi ściśle tajną notę: rząd Jego Królewskiej Mości, „w imię sojuszu, który istnieje między Portugalią a Wielką Brytanią od sześciuset lat”, prosił o udzielenie mu ułatwień na Azorach, pozostawiając szczegóły do dalszych rozmów. Salazar zgodził się co do zasady, ale negocjował przez całe lato. Domagał się gwarancji, że wojska alianckie opuszczą wyspy po zakończeniu wojny, że suwerenność Portugalii nad Azorami i całym imperium kolonialnym zostanie zachowana oraz że Wielka Brytania dostarczy broni do obrony kraju na wypadek odwetu ze strony Niemiec lub Hiszpanii. Noty wymienione w sierpniu ustaliły warunki: Brytyjczycy otrzymali prawo korzystania z portów w Horcie na wyspie Faial i w Ponta Delgadzie na São Miguel oraz z lotnisk Lajes na Terceirze i Santana na São Miguel. Udostępnienie baz miało nastąpić 8 października.

Brytyjczycy na Terceirze

Zgodnie z ustaleniami 8 października 1943 roku do Angry do Heroísmo na Terceirze przypłynął brytyjski konwój z personelem lotniczym, sprzętem i materiałami do rozbudowy lotniska. Przedsięwzięcie nazwano operacją Alacrity; tym samym kryptonimem bywają jednak określane także wcześniejsze alianckie plany zajęcia wysp siłą. Dowództwo objął wicemarszałek lotnictwa Geoffrey Bromet. Lotnisko Lajes, przemianowane na RAF Lagens, przyjęło samoloty RAF Coastal Command: Boeingi B-17 Flying Fortress i Lockheedy Hudson, a później także Wellingtony. Już w listopadzie samoloty z Azorów zatopiły pierwszego U-Boota.

Niemcy zaprotestowali, ale na protestach poprzestali. Nie zbombardowali Lizbony, nie zatopili portugalskich statków i nie wkroczyli na Półwysep Iberyjski – na to jesienią 1943 roku nie mieli już sił. Hiszpania Franco również nie zareagowała.

Luka azorska

Znaczenie wysp dla bitwy o Atlantyk było ogromne, choć przyszło w chwili, gdy najcięższe walki były już rozstrzygnięte. Po czarnym maju 1943 roku admirał Karl Dönitz wycofał U-Booty z północnego Atlantyku i przesunął część z nich właśnie na południowy zachód od Azorów, gdzie przecinały się szlaki konwojów płynących ze Stanów Zjednoczonych na Morze Śródziemne oraz z Wielkiej Brytanii do Gibraltaru i Afryki Zachodniej. Latem tę lukę wypełniały amerykańskie grupy z lotniskowcami eskortowymi, które zadały U-Bootom i ich podwodnym zbiornikowcom ciężkie straty. Lotniska na Azorach zapewniły stałą osłonę lotniczą nad całym środkowym Atlantykiem, a port w Horcie stał się bazą zaopatrzeniową dla okrętów eskorty. Konwoje mogły odtąd płynąć krótszą trasą, bez dalekich objazdów.

Równie ważna okazała się rola tranzytowa. Za pośrednictwem Brytyjczyków już od grudnia 1943 roku z Lajes korzystało lotnictwo transportowe armii amerykańskiej. Przez wyspy przerzucano samoloty, ludzi i ładunki do Afryki Północnej, a później do Europy; podróż z Ameryki do Afryki Północnej skróciła się według amerykańskich danych z około 70 do 40 godzin lotu.

Miejsce w wojnie

Porozumienie azorskie pokazało, jak zmieniła się w 1943 roku pozycja państw neutralnych. Gdy szala przechyliła się na stronę aliantów, Portugalia, podobnie jak Szwecja, zaczęła ustępować ich żądaniom, ostrożnie i za wysoką cenę. Stany Zjednoczone, które nie miały z Portugalią żadnego traktatu, uzyskały własne prawa dopiero po długich rokowaniach, prowadzonych początkowo przez chargé d’affaires George’a Kennana. 28 listopada 1944 roku Lizbona zgodziła się na budowę amerykańskiej bazy lotniczej na wyspie Santa Maria. Uzasadnieniem był udział Portugalii w przyszłym wyzwoleniu okupowanego przez Japończyków Timoru Portugalskiego, do którego amerykańska baza miała pośrednio się przyczynić.

Handel wolframem z Niemcami Salazar przerwał dopiero pod silnym naciskiem aliantów, wprowadzając na początku czerwca 1944 roku całkowity zakaz jego eksportu. Brytyjczycy opuścili Azory po wojnie, ale Amerykanie pozostali w Lajes. Baza stała się jednym z argumentów za przyjęciem Portugalii – mimo jej dyktatorskiego ustroju – do grona członków założycieli NATO w 1949 roku. Sojusz z 1373 roku, przywołany w 1943 roku, by bez jednego wystrzału zdobyć kluczową pozycję na środkowym Atlantyku, obowiązuje do dziś.