Lądowanie na Vella Lavella

O świcie 15 sierpnia 1943 roku amerykańskie okręty desantowe podeszły do plaży koło wioski Barakoma na południowo-wschodnim krańcu wyspy Vella Lavella, najdalej na północny zachód wysuniętej wyspy grupy Nowej Georgii w środkowej części Wysp Salomona. Na brzeg zeszło tego dnia około 4600 żołnierzy, głównie z 35 Pułku Piechoty, który razem z przydzieloną artylerią i saperami tworzył 35 Pułkowy Zespół Bojowy (Regimental Combat Team, RCT). Desant był rezultatem decyzji admirała Williama Halseya, by nie zdobywać silnie obsadzonej sąsiedniej Kolombangary, lecz ją ominąć i uderzyć tam, gdzie przeciwnik był słaby. Był to pierwszy na Południowym Pacyfiku tak wyraźny, świadomie zaplanowany przykład strategii, którą Amerykanie nazwali później „żabimi skokami” (ang. leapfrogging). Tego dnia zaczęły się walki o Vella Lavella, które trwały do października.

Dlaczego nie Kolombangara

Po zdobyciu lotniska Munda na Nowej Georgii 5 sierpnia naturalnym następnym celem wydawała się Kolombangara, okrągła, górzysta wyspa leżąca tuż na północny zachód od Mundy. Japończycy zgromadzili tam jednak, według różnych szacunków, od 10 do 12 tysięcy żołnierzy i marynarzy pod dowództwem generała majora Noboru Sasakiego, a przy porcie Vila mieli lotnisko i umocnienia. Przebieg kampanii na Nowej Georgii – sześć tygodni walk w dżungli o jedno lotnisko, cztery zaangażowane dywizje zamiast jednej, tysiące chorych na nerwicę wojenną – nie zachęcał do powtórki na jeszcze trudniejszym terenie.

W sztabie Halseya, dowódcy Obszaru Południowego Pacyfiku, już w lipcu zaczęto rozważać inne rozwiązanie. Vella Lavella, leżąca około 65 kilometrów na północny zachód od Mundy, była obsadzona przez Japończyków jedynie symbolicznie, miała dogodniejszy teren pod budowę lotniska niż Kolombangara, a jednocześnie znajdowała się w zasięgu amerykańskich myśliwców z Mundy i Segi. Lotnisko na Vella Lavella pozwalałoby osłaniać następny krok w stronę Rabaulu – desant na Bougainville – a odcięta Kolombangara, pozbawiona dostaw, przestałaby mieć znaczenie. W swoich wspomnieniach Halsey przedstawiał tę decyzję jako bezpośredni wniosek z kosztownych doświadczeń spod Mundy. Decyzję ułatwiła bitwa w zatoce Vella w nocy z 6 na 7 sierpnia: zatopienie trzech japońskich niszczycieli wiozących wojsko pokazało, że amerykańska flota jest w stanie odciąć Kolombangarę od zaopatrzenia.

Pod koniec lipca na Vella Lavella wysłano niewielki zwiad, który przez tydzień, przy pomocy australijskiego obserwatora wybrzeża (coastwatchera), nowozelandzkiego misjonarza i miejscowych przewodników, badał wyspę, nie dając się wykryć Japończykom. Wrócił 31 lipca z wiadomością, że najlepszym miejscem desantu jest okolica Barakomy. 12 sierpnia przerzucono tam kutrami torpedowymi grupę wyprzedzającą z żołnierzami 103 Pułku Piechoty, wzmocnioną 14 sierpnia, która miała oznakować i zabezpieczyć plażę. Według amerykańskich szacunków przebywało wtedy na wyspie około 250 Japończyków – rozproszonych żołnierzy ewakuowanych z Nowej Georgii i rozbitków z niszczycieli zatopionych w zatoce Vella oraz w bitwie koło Kolombangary – bez zorganizowanej obrony.

Desant 15 sierpnia

Siłami desantowymi (Task Force 31) dowodził kontradmirał Theodore Wilkinson, który w lipcu zastąpił Richmonda Turnera na czele sił amfibijnych Południowego Pacyfiku. Okręty wypłynęły z Guadalcanalu i Wysp Russella w trzech grupach: siedem szybkich transportowców przerobionych ze starych niszczycieli, kilkanaście okrętów desantowych piechoty (LCI) i trzy duże okręty desantowe czołgów (LST), osłanianych przez dwanaście niszczycieli. Nad zespołem krążyły myśliwce P-40 i Corsairy z Mundy i Segi. Wojskami lądowymi dowodził generał brygady Robert B. McClure z 25 Dywizji Piechoty generała majora Josepha Lawtona Collinsa; oddziałem bojowym był 35 Pułk Piechoty pułkownika Everetta E. Browna.

Na plaży desant nie napotkał oporu; ludzi i sprzęt wyładowywano kolejnymi rzutami przez cały dzień. Japończycy zareagowali z powietrza: z lotnisk na Bougainville’u nadleciały myśliwce Zero i bombowce nurkujące Val, które około południa zaatakowały okręty desantowe czołgów, a pod wieczór ponowiły próbę, a wieczorem i w nocy próbowały jeszcze samoloty torpedowe i wodnosamoloty. Zmasowany ogień przeciwlotniczy okrętów i amerykańskie myśliwce rozbiły te ataki: żaden okręt nie zatonął, Amerykanie stracili dwa samoloty, a Japończycy – według różnych zestawień – od 17 do 44 maszyn. Straty na plaży wyniosły 12 zabitych i około 50 rannych. Do wieczora na brzegu było około 4600 żołnierzy i zapasy na kilkanaście dni.

Odpowiedź Japończyków

Japońskie dowództwo w Rabaulu rozważało kontratak, lecz szybko z niego zrezygnowało. Brakowało ludzi i okrętów, a wojska na Kolombangarze były same zagrożone odcięciem. Zamiast tego postanowiono urządzić na północno-wschodnim wybrzeżu Vella Lavella, w Horaniu, przystań barek, która miała służyć jako punkt pośredni przy ewakuacji Kolombangary. W nocy z 17 na 18 sierpnia cztery japońskie niszczyciele kontradmirała Matsujiego Ijūina, osłaniające konwój barek z około 390 żołnierzami 13 Pułku Piechoty i plutonem piechoty morskiej, starły się z czterema amerykańskimi niszczycielami komandora Thomasa Ryana. W bitwie pod Horaniu uszkodzono dwa japońskie niszczyciele i kilka mniejszych jednostek, ale barki ukryły się przy brzegu i następnego dnia wysadziły wojsko.

Kolejne amerykańskie konwoje z zaopatrzeniem i posiłkami, 17 i 20 sierpnia, znów były celem nalotów; zatonął okręt desantowy LST-396, uszkodzono kilka innych jednostek. Do 6 października Japończycy przeprowadzili na Vella Lavella 121 nalotów, zwalczanych przez artylerię przeciwlotniczą 4 Batalionu Obrony piechoty morskiej. Na lądzie natomiast obie strony długo unikały starcia: Amerykanie umacniali przyczółek, a saperzy i jednostki budowlane marynarki (Seabees) zaczęli budowę lotniska przy Barakomie.

Dalszy przebieg walk

Pod koniec sierpnia amerykański patrol szukający miejsca pod stację radarową natknął się na większe skupisko Japończyków nad zatoką Kokolope. McClure ruszył wtedy wzdłuż wschodniego wybrzeża z batalionami 35 Pułku, wspieranymi przez miejscowych przewodników i zwiadowców z Fidżi, a obronę przyczółka przejął batalion 145 Pułku Piechoty przysłany z Nowej Georgii. Japończycy unikali rozstrzygającego starcia i cofali się na północ; 14 września Amerykanie zajęli opuszczone Horaniu.

W drugiej połowie września Amerykanów zastąpiła 3 Dywizja Nowozelandzka generała majora Harolda Barrowclougha. Jej 14 Brygada (około 3700 żołnierzy) od 21 września posuwała się dwiema kolumnami wzdłuż zachodniego i wschodniego wybrzeża, przerzucając oddziały barkami z zatoki do zatoki i oczyszczając dżunglę patrolami. Walki, prowadzone w ulewnych deszczach, w terenie, gdzie nie dało się użyć czołgów, spychały kilkusetosobowy japoński garnizon na północno-zachodni cypel wyspy. Zanim Nowozelandczycy zdążyli go zniszczyć, japońska marynarka w nocy z 6 na 7 października ewakuowała z zatoki Marquana około 600 ludzi. Osłaniające ewakuację niszczyciele Ijūina starły się wtedy z amerykańskimi w bitwie koło Vella Lavella; Japończycy stracili niszczyciel „Yūgumo”, Amerykanie – „Chevalier”. Wcześniej, między 28 września a 4 października, Japończycy wywieźli też barkami i niszczycielami ominiętą Kolombangarę – około 9–12 tysięcy ludzi, w większości na Bougainville.

Według zestawień przytaczanych w literaturze w walkach o Vella Lavella zginęło około 150 żołnierzy i marynarzy amerykańskich i nowozelandzkich. Straty japońskie na lądzie oficjalna historia nowozelandzka szacuje na 200–300 zabitych, amerykański historyk Gordon Rottman – na mniej niż 150; znacznie większe były straty japońskiego lotnictwa w nalotach na przyczółek.

Miejsce w wojnie

Lądowanie na Vella Lavella zamknęło kampanię na Nowej Georgii i stało się wzorem dla dalszych operacji na Pacyfiku. Ominięta Kolombangara, z garnizonem kilkakrotnie liczniejszym niż wszyscy Japończycy na Vella Lavella, okazała się bezużyteczna i Japończycy musieli ją opuścić bez walki, a Amerykanie zaoszczędzili sobie krwawego szturmu. Lotnisko w Barakomie, uruchomione pod koniec września, posłużyło myśliwcom osłaniającym kolejne kroki operacji Cartwheel: desant na wyspach Treasury i na przylądku Torokina na Bougainville’u (październik–listopad 1943).

Ta sama logika zaważyła wkrótce na całej strategii aliantów wobec Rabaulu. Zamiast zdobywać tę potężną bazę z załogą liczącą około 100 tysięcy ludzi, alianci postanowili ją otoczyć lotniskami i odciąć, co ostatecznie zatwierdzono na konferencji w Quebecu w sierpniu 1943 roku. Generał Douglas MacArthur na Nowej Gwinei i admirał Chester Nimitz na Środkowym Pacyfiku stosowali „żabie skoki” do końca wojny, omijając dziesiątki silnie obsadzonych wysp, których garnizony – jak na Kolombangarze – pozostawały bez zaopatrzenia, a często i bez szansy na ewakuację. Tego samego dnia, 15 sierpnia 1943 roku, na drugim krańcu Pacyfiku amerykańscy i kanadyjscy żołnierze lądowali na Kisce w Aleutach, nie wiedząc, że Japończycy już się z niej wycofali.