MacArthur ogłasza wyzwolenie Filipin

5 lipca 1945 roku kwatera główna gen. Douglasa MacArthura w Manili wydała komunikat, który zaczynał się od zdania: „Całe Wyspy Filipińskie są teraz wyzwolone, a kampanię filipińską można uznać za praktycznie zakończoną”. Dla MacArthura była to chwila osobistego triumfu. Trzy lata wcześniej, uciekając z oblężonego Corregidoru, obiecał w Australii „Przedostałem się i wrócę”, a jego żołnierze i filipińscy sojusznicy, którzy zostali na wyspach, poszli do japońskiej niewoli po kapitulacji Corregidoru.

Zdanie z chronologii wojny, że MacArthur „ogłosił wyzwolenie Filipin”, jest ścisłe co do daty i treści komunikatu. Trzeba jednak od razu dodać, że ogłoszenie nie zakończyło walk. Na północy Luzonu wciąż broniło się kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy gen. Tomoyukiego Yamashity, a na Mindanao i innych wyspach południa trwały obławy na rozbite japońskie oddziały. Ostatnie z nich złożyły broń dopiero po kapitulacji Japonii.

Komunikat z 5 lipca

Komunikat był typowym dla MacArthura podsumowaniem całej kampanii. Według jego tekstu wyzwolono obszar 115,6 tysiąca mil kwadratowych (około 300 tysięcy km²) zamieszkany przez 17 milionów ludzi. MacArthur twierdził, że Japończycy użyli na Filipinach 23 dywizji, liczących łącznie około 450 tysięcy żołnierzy, i że wszystkie zostały „praktycznie unicestwione” przez 17 dywizji amerykańskich. Nazwał to jednym z rzadkich przypadków w historii, gdy w długiej kampanii liczebnie słabsza armia całkowicie zniszczyła liczniejszego przeciwnika. Wyliczył też cele kampanii: rozcięcie japońskiego imperium na dwie części, zdobycie baz do dalszych operacji, odcięcie Japonii od surowców Azji Południowo-Wschodniej, wyzwolenie Filipińczyków oraz uwolnienie jeńców wojennych i internowanych cywilów.

Historycy zwracali uwagę, czego w komunikacie brakowało. Nie było w nim mowy o tym, że Japonię od zaopatrzenia odcięła w dużej mierze amerykańska flota i lotnictwo, a nie tylko armia na Filipinach. Niewiele miejsca poświęcono filipińskim partyzantom, którzy przez lata okupacji prowadzili wywiad i walkę, a w 1945 roku działali niemal jak regularne oddziały. Liczby dotyczące japońskich sił i strat – jak wiele komunikatów kwatery głównej MacArthura – były zaokrąglane na korzyść Amerykanów.

Ogłoszenie zbiegło się z reorganizacją wojsk. 30 czerwca 1945 roku 6 Armia gen. Waltera Kruegera, która od lądowania w zatoce Lingayen w styczniu prowadziła walki na Luzonie, zakończyła tam działania i została wycofana, by przygotować się do inwazji na Japonię. Od 1 lipca odpowiedzialność za Luzon przejęła 8 Armia gen. Roberta Eichelbergera, która już wcześniej prowadziła walki na południowych Filipinach. W języku kwatery głównej jej zadaniem było już tylko „oczyszczanie” terenu.

Droga do lipca 1945

Kampania zaczęła się 20 października 1944 roku lądowaniem na Leyte. Po bitwie o Leyte i zajęciu Mindoro 9 stycznia 1945 roku Amerykanie wylądowali na Luzonie. W lutym i na początku marca toczyli ciężkie walki o Manilę, zakończone zdobyciem ostatnich japońskich punktów oporu w zrujnowanym mieście. Równocześnie odzyskali Bataan i Corregidor, a 27 lutego MacArthur przekazał władzę cywilną prezydentowi Wspólnoty Filipin Sergiowi Osmeñi.

Wiosną 8 Armia przeprowadziła serię desantów na wyspach środkowych i południowych – Palawanie, Panay, Negros, Cebu, Boholu i Mindanao. Na Luzonie wojska amerykańskie walczyły z trzema japońskimi zgrupowaniami: Shimbu w górach na wschód od Manili, Kembu na zachód od równiny środkowego Luzonu i najsilniejszym, Shobu, dowodzonym przez samego Yamashitę w górach północy. Do końca czerwca zdobyto przełęcz Balete, Baguio i dolinę Cagayan, a zorganizowana obrona japońska na większości wysp została złamana.

Wojna, która trwała dalej

Rzeczywistość w górach północnego Luzonu wyglądała inaczej niż w komunikacie. Resztki grupy Shobu – według ówczesnych amerykańskich szacunków ponad 50 tysięcy ludzi, w rzeczywistości więcej – broniły się w paśmie Cordillera Central, w dolinie Asin i w rejonie Kiangan w prowincji Ifugao, gdzie Yamashita urządził ostatnie stanowisko dowodzenia. Walczyły z nimi amerykańskie 6, 32 i 37 Dywizja Piechoty oraz filipińscy partyzanci zgrupowania USAFIP-NL płk. Russella Volckmanna. Japońscy żołnierze, wycieńczeni głodem, malarią i dyzenterią, nie byli już zdolni do natarcia, ale bronili się zawzięcie, a walki w lipcu i sierpniu nadal kosztowały życie żołnierzy po obu stronach.

Na Mindanao japońska 30 Dywizja i inne oddziały wycofały się w dżunglę doliny Agusan i w góry wnętrza wyspy, gdzie ścigali je Amerykanie i partyzanci. Podobnie było na Negros, Cebu i mniejszych wyspach. Eichelberger, którego armia już na Leyte przejęła od 6 Armii „oczyszczanie” wyspy po ogłoszeniu końca zorganizowanego oporu, wspominał później z goryczą, że jego żołnierze walczyli i ginęli w operacjach, które oficjalnie nazywano już tylko „oczyszczaniem” zakończonej kampanii.

Ostateczny kres walkom przyniosła dopiero kapitulacja Japonii. Po ogłoszeniu 15 sierpnia przyjęcia warunków kapitulacji Yamashita nawiązał kontakt z Amerykanami, 2 września wyszedł z gór pod Kiangan, a 3 września w Baguio podpisał akt kapitulacji wojsk japońskich na Filipinach w obecności gen. Jonathana Wainwrighta, świeżo uwolnionego z niewoli. Na samym Luzonie broń złożyło wtedy około 50 tysięcy japońskich żołnierzy, a na Mindanao około 22 tysięcy żołnierzy i niemal 12 tysięcy japońskich cywilów. Pojedynczy żołnierze ukrywali się w dżungli jeszcze przez lata; najbardziej znany z nich, ppor. Hirō Onoda, poddał się na wyspie Lubang dopiero w 1974 roku.

Koszt wyzwolenia

Liczby strat w kampanii filipińskiej lat 1944–1945 pochodzą głównie z opracowań amerykańskich i są szacunkami. Według oficjalnej historii armii USA siły lądowe 6 Armii straciły na samym Luzonie do 30 czerwca około 8,3 tysiąca zabitych i blisko 30 tysięcy rannych; wraz z Leyte, południowymi wyspami i stratami marynarki od ataków kamikaze liczba zabitych Amerykanów sięgała kilkunastu tysięcy. Japończycy stracili na Luzonie, według amerykańskich szacunków, od około 190 do ponad 200 tysięcy zabitych i zmarłych, a w całej kampanii – licząc Leyte i wyspy południowe – około 300 tysięcy lub więcej; większość z nich zmarła nie w walce, lecz z głodu i chorób w odciętych zgrupowaniach. Strat filipińskich partyzantów nigdy dokładnie nie policzono.

Najwyższą cenę zapłaciła ludność cywilna. W walkach o Manilę i w towarzyszącej im masakrze w Manili zginęło – według często przytaczanych szacunków – około 100 tysięcy cywilów, a na całym Luzonie 120–140 tysięcy. Wraz z ofiarami represji, głodu i chorób z lat okupacji liczbę Filipińczyków, którzy zginęli podczas wojny, szacuje się na około miliona, choć dane te są bardzo niepewne. Manilę często wymienia się, obok Warszawy, jako jedną z najbardziej zniszczonych stolic alianckich drugiej wojny światowej.

Wspólnota Filipin i droga do niepodległości

Wyzwolenie przywracało władzę Wspólnoty Filipin, autonomicznego terytorium Stanów Zjednoczonych, któremu ustawa z 1934 roku obiecała niepodległość po dziesięcioletnim okresie przejściowym. Rząd Osmeñi przejmował administrację na kolejnych wyspach, a w czerwcu 1945 roku po raz pierwszy od 1941 roku zebrał się filipiński Kongres. Państwo musiało jednak zmierzyć się z ogromnymi zniszczeniami, głodem i problemem kolaboracji: wielu polityków, w tym Manuel Roxas, służyło wcześniej w marionetkowej Drugiej Republice Filipin, rozwiązanej w sierpniu 1945 roku. MacArthur bronił Roxasa, uznając go za uczestnika ruchu oporu. Nierozwiązany pozostał też konflikt z komunistyczną partyzantką Hukbalahap, którą Amerykanie rozbrajali.

4 lipca 1946 roku, niemal dokładnie rok po komunikacie MacArthura, Filipiny uzyskały niepodległość, a pierwszym prezydentem Republiki Filipin został Roxas, który pokonał Osmeñę w wyborach w kwietniu 1946 roku.

Miejsce w wojnie

Ogłoszenie wyzwolenia Filipin miało przede wszystkim znaczenie polityczne i propagandowe: zamykało rozdział klęski z lat 1941–1942 i pozwalało MacArthurowi przenieść uwagę na następny cel. Filipiny, a zwłaszcza Luzon, stały się wielką bazą wyjściową do operacji Downfall – planowanej inwazji na Wyspy Japońskie. 6 Armia Kruegera miała jesienią 1945 roku wylądować na Kiusiu, a 8 Armia Eichelbergera miała wziąć udział w drugim etapie, desancie na Honsiu wiosną 1946 roku. Do inwazji nie doszło, bo w sierpniu Japonia skapitulowała, a MacArthur 2 września przyjął jej kapitulację w Zatoce Tokijskiej.

Komunikat z 5 lipca stał się zarazem przykładem stylu dowodzenia MacArthura, który chętnie ogłaszał zwycięstwa, zanim walki naprawdę dobiegły końca. Plan Yamashity, by jak najdłużej wiązać amerykańskie siły w górach Luzonu, w dużej mierze się powiódł: jego armia nie została pokonana do końca wojny, choć zapłaciła za to straszliwą cenę i nie mogła zmienić jej wyniku.