Norwegia i Włochy wypowiadają wojnę Japonii

6 lipca 1945 roku rząd Norwegii, od kilku tygodni urzędujący znów w Oslo, ogłosił, że Królestwo Norwegii znajduje się w stanie wojny z Japonią. Według zestawień deklaracji wojennych z okresu II wojny światowej akt miał moc wsteczną – stan wojny uznano za istniejący od 7 grudnia 1941 roku, dnia japońskiego ataku na Pearl Harbor. Prasa aliancka podała tę wiadomość w kolejnych dniach (australijski „Canberra Times” 9 lipca), dlatego część kronik datuje norweską deklarację na 8 lub 9 lipca.

Osiem dni później, 14 lipca 1945 roku, Rada Ministrów Włoch pod przewodnictwem Ferruccia Parriego postanowiła wypowiedzieć wojnę Japonii; według większości źródeł stan wojny obowiązywał od następnego dnia, 15 lipca. Włochy, jeszcze niespełna dwa lata wcześniej sojusznik Tokio w ramach paktu trzech, stanęły tym samym formalnie po drugiej stronie także na Dalekim Wschodzie.

Żadna z tych decyzji nie zmieniła położenia wojskowego na Pacyfiku. Ani Norwegia, ani Włochy nie wysłały przeciw Japonii własnych wojsk, a do końca wojny pozostało kilka tygodni. Oba akty należały do ostatniej fali spóźnionych wypowiedzeń wojny – gestów, które miały przede wszystkim znaczenie prawne i polityczne: dla obywateli przetrzymywanych przez Japończyków, dla zagarniętych statków i dla miejsca obu państw w powojennym porządku.

Spóźnione wypowiedzenia wojny 1945 roku

Od lutego 1945 roku wojnę państwom Osi wypowiadały kraje, które przez lata zachowywały neutralność albo poprzestawały na zerwaniu stosunków dyplomatycznych. Bezpośrednim bodźcem było ustalenie aliantów, że na konferencję założycielską nowej organizacji międzynarodowej w San Francisco zostaną zaproszone państwa, które do 1 marca 1945 roku wypowiedzą wojnę Niemcom lub Japonii. Stąd lawina deklaracji w Ameryce Łacińskiej – Ekwadoru, Paragwaju, Peru, Wenezueli i Urugwaju – oraz decyzje Turcji (23 lutego), Egiptu, Syrii, Libanu, Arabii Saudyjskiej i Iranu. Argentyna ogłosiła stan wojny 27 marca, a Chile wypowiedziało wojnę Japonii w kwietniu.

Po kapitulacji Niemiec w maju 1945 roku jedynym przeciwnikiem pozostała Japonia. W czerwcu wojnę wypowiedziała jej Brazylia – według zestawień 6 lub 7 czerwca – choć walczyła z Niemcami i Włochami od sierpnia 1942 roku, a z Japonią do tej pory jedynie zerwała stosunki. Norwegia i Włochy dołączyły do tej grupy w lipcu. Ostatnim państwem, które wypowiedziało Japonii wojnę, był Związek Radziecki – uczynił to 8 sierpnia 1945 roku, rozpoczynając wojnę radziecko-japońską, a dwa dni później dołączyła Mongolia.

Motywy były różne. Państwa Ameryki Łacińskiej i Bliskiego Wschodu zabiegały głównie o miejsce w San Francisco. Norwegia była już członkiem-założycielem ONZ – jej przedstawiciele podpisali Kartę Narodów Zjednoczonych 26 czerwca – a Włochy do San Francisco w ogóle nie zostały zaproszone. W obu przypadkach chodziło więc o coś innego.

Norwegia: flota handlowa i internowani marynarze

Po kapitulacji wojsk norweskich w czerwcu 1940 roku król Haakon VII i rząd Johana Nygaardsvolda kontynuowali wojnę z Londynu. Ich najcenniejszym atutem była flota handlowa – jedna z największych na świecie – którą rząd na uchodźstwie przejął i oddał w służbę aliantów za pośrednictwem państwowej organizacji armatorskiej Nortraship. Norweskie statki, a zwłaszcza tankowce, pływały na wszystkich oceanach, także na Oceanie Indyjskim i w wodach Azji Południowo-Wschodniej.

Gdy w grudniu 1941 roku wybuchła wojna na Pacyfiku, rząd norweski w Londynie opowiedział się po stronie Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, a jego stosunki z Tokio faktycznie ustały, lecz formalnie Japonii wojny nie wypowiedział, a Japonia też nie wypowiedziała wojny Norwegii. Mimo to norwescy marynarze od pierwszych dni ponosili straty: statki tonęły w atakach japońskich okrętów podwodnych i lotnictwa, inne zostały zajęte w portach Azji Wschodniej. Część załóg trafiła do Japończyków pośrednio – niemieckie rajdery operujące na Oceanie Indyjskim i Pacyfiku przywoziły jeńców z zatopionych statków do portów japońskich i tam ich przekazywały. Według danych przytaczanych w norweskich opracowaniach rządowych dotyczących odszkodowań w niewoli i internowaniu japońskim znalazło się w latach 1941–1945 blisko 900 Norwegów – marynarzy, misjonarzy i innych cywilów – a ponad 130 z nich zmarło. Brak formalnego stanu wojny powodował, że ich status prawny pozostawał niejasny.

W maju 1945 roku Norwegia została wyzwolona. Rząd wrócił do Oslo 31 maja, Haakon VII – 7 czerwca, a 25 czerwca gabinet Nygaardsvolda zastąpił koalicyjny rząd Einara Gerhardsena; ministrem spraw zagranicznych pozostał Trygve Lie, późniejszy pierwszy sekretarz generalny ONZ. To właśnie ten nowy rząd ogłosił 6 lipca stan wojny z Japonią z mocą od 7 grudnia 1941 roku.

Wsteczna data miała – jak podkreślają opracowania tematu – wymiar praktyczny. Porządkowała status Norwegów przetrzymywanych przez Japończyków – jako obywateli państwa wojującego mieli być traktowani jak jeńcy i internowani państwa alianckiego, objęci repatriacją i późniejszymi roszczeniami. Dawała też Norwegii tytuł do udziału w rozliczeniu z Japonią po jej kapitulacji, w tym do odszkodowań za stracone statki i ładunki. Wreszcie była gestem solidarności z sojusznikami, którzy wciąż walczyli na Pacyfiku i u boku których norweska flota handlowa przepływała całą wojnę.

Włochy: od paktu trzech do współwojowania

Przypadek Włoch był odwrotny. Rzym i Tokio łączył pakt trzech z września 1940 roku, a 11 grudnia 1941 roku Włochy wypowiedziały wojnę Stanom Zjednoczonym w ślad za Niemcami, by poprzeć japońskiego sojusznika. Wszystko zmieniło się 8 września 1943 roku, gdy ogłoszono kapitulację Włoch. Japonia, podobnie jak Niemcy, nie uznała rządu marszałka Pietra Badoglia i utrzymywała stosunki z utworzoną wkrótce Włoską Republiką Socjalną Mussoliniego.

Dla Włochów przebywających w Azji Wschodniej miało to dotkliwe skutki. Japończycy zajęli bez walki włoską koncesję w Tiencinie, a dyplomatów, wojskowych i cywilów, którzy odmówili przysięgi na wierność republice Mussoliniego, internowali – w obozach w samej Japonii i na terenach okupowanych. Załogi włoskich statków i okrętów stojących w Szanghaju, w tym liniowca „Conte Verde” i kanonierek, w większości zatopiły je, by nie wpadły w ręce Japończyków; ci część z nich później podnieśli. Kolonialny slup „Eritrea” zdołał uciec z Sabangu na Cejlon. Okręty podwodne przebywające w Singapurze i na Sumatrze zostały przejęte i przekazane Niemcom, a po kapitulacji Niemiec w maju 1945 roku dwa z nich, w tym „Comandante Cappellini”, wcieliła do służby marynarka japońska.

Tymczasem 13 października 1943 roku rząd Badoglia wypowiedział wojnę Niemcom, a alianci uznali Królestwo Włoch za państwo współwojujące – nie za sojusznika. Po wejściu aliantów do Rzymu w czerwcu 1944 roku Badoglia zastąpił Ivanoe Bonomi, a po śmierci Mussoliniego i wyzwoleniu północy kraju, 21 czerwca 1945 roku, na czele rządu stanął Ferruccio Parri, jeden z przywódców ruchu oporu. Ministrem spraw zagranicznych w drugim gabinecie Bonomiego i w rządzie Parriego był Alcide De Gasperi.

Decyzja rządu Parriego

Formalny stan wojny z Japonią był dla rządu w Rzymie naturalnym domknięciem zerwania z Osią. Włochy, związane warunkami rozejmu i nadzorem alianckiej komisji kontroli, nie prowadziły w pełni samodzielnej polityki zagranicznej, a wypowiedzenie wojny następowało w porozumieniu z aliantami. Rząd Parriego liczył, że wkład – nawet symboliczny – w zwycięstwo nad ostatnim państwem Osi wzmocni pozycję Włoch przed rokowaniami pokojowymi i zbliży je do ONZ, do której jako dawny agresor nie zostały zaproszone. Ważne były również sprawy praktyczne: los internowanych w Japonii obywateli i roszczenia z tytułu przejętych statków i mienia.

Akt przyjęty przez Radę Ministrów 14 lipca 1945 roku miał charakter wyłącznie formalny. Włochy nie dysponowały siłami, które mogłyby walczyć na Pacyfiku, a Japonia od jesieni 1943 roku i tak nie uznawała rządu w Rzymie. We włoskich wspomnieniach z tamtych lat bywa ona nazywana „faktem czysto formalnym” – jej wagę mierzono w gabinetach dyplomatów, nie na froncie.

Znaczenie

Lipcowe deklaracje Norwegii i Włoch nie przyspieszyły końca wojny – o nim zdecydowały w następnych tygodniach inne wydarzenia na Pacyfiku i w Mandżurii. Pokazały jednak, jak w ostatniej fazie konfliktu wypowiedzenie wojny stało się przede wszystkim instrumentem prawnym: sposobem uregulowania losu obywateli w niewoli, zabezpieczenia roszczeń i zajęcia miejsca przy stole, przy którym miał się rozstrzygać powojenny ład.

Dla Norwegii cel ten został osiągnięty. Norwescy marynarze i cywile odzyskali wolność po kapitulacji Japonii w sierpniu i wrześniu 1945 roku, a Norwegia znalazła się w 1951 roku wśród sygnatariuszy traktatu pokojowego z Japonią. Droga Włoch była dłuższa. Status państwa współwojującego i spóźniona deklaracja nie uchroniły ich przed surowymi warunkami traktatu pokojowego podpisanego w Paryżu w lutym 1947 roku, który pozbawił je kolonii i części terytorium. Włoch nie zaproszono w 1951 roku do San Francisco, choć wskazywały na swoją deklarację z 1945 roku; stosunki z Japonią przywróciły dopiero na początku lat 50., a do ONZ przyjęto je w grudniu 1955 roku. Lipcowa deklaracja z 1945 roku pozostała więc symbolicznym zamknięciem drogi, którą Włochy przeszły od sojuszu z Japonią do wojny przeciw niej.