Masakra na wyspie Bangka

16 lutego 1942 roku, dzień po kapitulacji Singapuru, na plaży Radji w północnej części wyspy Bangka, u wschodnich wybrzeży Sumatry, japońscy żołnierze zamordowali grupę alianckich rozbitków, którzy chcieli się poddać. Mężczyzn rozstrzelano i zakłuto bagnetami za pobliskim cyplem, a 22 australijskim wojskowym pielęgniarkom i jednej brytyjskiej cywilce kazano wejść do morza i strzelano do nich z karabinu maszynowego. Zginęło 21 pielęgniarek. Przeżyła tylko jedna z nich, siostra Vivian Bullwinkel, która po kilkunastu dniach ukrywania się w dżungli oddała się w ręce Japończyków i przetrwała niewolę. To jej zeznania sprawiły, że świat dowiedział się o zbrodni.

Kalendaria podają pod 16 lutego, że Japończycy otworzyli ogień do australijskich pielęgniarek, zabijając 21 z nich, a pod 26 lutego, że Vivian Bullwinkel, „jedyna ocalała” z masakry, została schwytana i uwięziona. Liczba zabitych pielęgniarek jest zgodna ze źródłami, trzeba jednak dodać, że ofiarami padło łącznie około osiemdziesięciu osób, w większości żołnierzy i marynarzy. Bullwinkel była jedyną ocalałą pielęgniarką, ale nie jedyną osobą, która przeżyła: egzekucji uszło też dwóch mężczyzn z pierwszej grupy i jeden ciężko ranny żołnierz brytyjski. Według australijskich biografii Bullwinkel i Australian War Memorial poddała się ona Japończykom dwanaście dni po masakrze, czyli około 28 lutego; nie została schwytana, lecz sama zdecydowała się wyjść z ukrycia.

Ostatnie statki z Singapuru

W pierwszych dniach lutego 1942 roku było już jasne, że Singapur długo się nie utrzyma. Po japońskim desancie na wyspę w nocy z 8 na 9 lutego władze wojskowe zaczęły wysyłać z portu wszystko, co jeszcze mogło pływać: statki pasażerskie, przybrzeżne parowce, holowniki, jachty i łodzie patrolowe. Na pokładach znaleźli się cywile, głównie kobiety i dzieci, ranni, personel szpitali oraz wyznaczeni do ewakuacji specjaliści. Większość tych jednostek musiała przepłynąć na południe przez archipelag Riau i cieśninę Bangka ku Sumatrze i Jawie, dokładnie tam, gdzie Japończycy zbierali okręty i transportowce do ataku na Sumatrę. Japońskie lotnictwo i okręty zatopiły lub przechwyciły w tych dniach większość małych statków ewakuacyjnych. Dokładnej liczby ofiar nie da się ustalić, bo nikt nie prowadził pełnych list pasażerów.

Australijskie pielęgniarki służyły w Malajach w szpitalach wojskowych 8 Dywizji Australijskiej: 2/10 i 2/13 Australijskim Szpitalu Ogólnym oraz w 2/4 Punkcie Przyjęć Rannych. Należały do Australian Army Nursing Service, wojskowej służby pielęgniarskiej, której członkinie miały stopnie oficerskie, ale nie nosiły broni. Dowództwo długo zwlekało z ich odesłaniem. Część pielęgniarek odpłynęła w dniach 10–12 lutego na innych statkach, a ostatnie 65 wsiadło wieczorem 12 lutego na „Vyner Brooke”. Ich przełożonymi były dwie przełożone pielęgniarek (matrons), Olive Paschke i Irene Drummond.

„Vyner Brooke” był niewielkim statkiem pasażersko-towarowym należącym do Sarawak Steamship Company i nazwanym na cześć Charlesa Vynera Brooke’a, ostatniego „białego radży” Sarawaku na Borneo. Przed wojną kursował między Kuching a Singapurem i mógł zabrać zaledwie kilkunastu pasażerów. Royal Navy zarekwirowała go po wybuchu wojny, przemalowała na szaro i uzbroiła w jedno działo i karabiny maszynowe. 12 lutego miał na pokładzie 47 członków załogi i, według różnych źródeł, od około 180 do ponad 300 pasażerów.

Zatopienie „Vyner Brooke”

Dowódca statku, porucznik Richard Borton, starał się płynąć nocą, a w dzień chować się przy brzegach wysepek. 13 lutego japońskie samoloty wykryły statek, ale go nie trafiły. Nocą „Vyner Brooke” ruszył ku cieśninie Bangka, lecz obecność japońskich okrętów zmusiła go do ostrożnych manewrów i o świcie 14 lutego był wciąż na otwartym, spokojnym morzu w cieśninie. Po 14.00 zaatakowały go japońskie bombowce. Pierwsze podejście statek odparł manewrami i ogniem, przy drugim otrzymał kilka bezpośrednich trafień. Według większości relacji przewrócił się i zatonął dziobem w dół w ciągu około pół godziny.

Pielęgniarki pomagały cywilom i rannym zejść do szalup i na tratwy, a same skakały do wody jako ostatnie. Dwie zginęły już na pokładzie. Rozbitkowie płynęli w szalupach, na tratwach i wpław, czepiając się wraków, od kilku do ponad sześćdziesięciu godzin. Około 150 osób dotarło do brzegów Bangki w różnych miejscach wyspy. Dwanaście australijskich pielęgniarek zginęło na morzu, z ofiarami bombardowania włącznie. Wśród nich była przełożona Paschke: tratwa, którą płynęła z grupą rannych i pielęgniarek, nie dotarła do lądu.

Plaża Radji

Kilka grup rozbitków wylądowało na plaży Radji na północnym wybrzeżu wyspy, kilkanaście kilometrów od miasta Muntok. Była wśród nich przełożona Drummond z 21 pielęgniarkami. Na plaży spotkali rozbitków z innych zatopionych statków: cywilów i do sześćdziesięciu żołnierzy oraz marynarzy brytyjskich i australijskich. Łącznie zebrało się tam około stu osób, wielu było rannych, brakowało jedzenia i wody. Pielęgniarki zorganizowały coś w rodzaju punktu opatrunkowego i ustawiły znak Czerwonego Krzyża.

Bangka była już w rękach japońskich. Japończycy opanowali Muntok w połowie lutego, równocześnie z atakiem na Palembang na Sumatrze, gdzie 14 lutego wylądowali spadochroniarze, a dzień później weszła rzeką Musi 38 Dywizja – ta sama, która w grudniu zdobyła Hongkong. Mieszkańcy okolicznych wiosek, obawiając się represji, nie chcieli pomagać rozbitkom. Uznano więc, że jedynym wyjściem jest poddanie się. Starszy oficer z „Vyner Brooke” poszedł do Muntoku, by zawiadomić Japończyków i oddać grupę w niewolę. Pod jego nieobecność przełożona Drummond doradziła cywilnym kobietom, by z dziećmi ruszyły za nim do miasta. Wszystkie poza jedną posłuchały i ocalały. Pielęgniarki zostały przy rannych.

Zbrodnia 16 lutego

16 lutego przed południem oficer wrócił na plażę z oddziałem około dwudziestu japońskich żołnierzy, którym dowodził oficer. Japończycy oddzielili mężczyzn od kobiet. Mężczyzn zdolnych do chodzenia podzielili na dwie grupy i kolejno odprowadzili za cypel na końcu plaży. Pielęgniarki usłyszały strzały. Żołnierze wrócili, wycierając bagnety. Z obu grup przeżyło tylko dwóch ludzi, którzy rzucili się do morza i udawali martwych lub uciekli wpław: marynarz Royal Navy Ernest Lloyd i amerykański cywil Eric Germann.

Następnie japoński oficer kazał kobietom ustawić się w szeregu i wejść do morza. Na plaży zostało 22 pielęgniarek w mundurach z opaskami Czerwonego Krzyża i jedna starsza Brytyjka, która nie poszła do Muntoku z innymi cywilami. Według relacji Bullwinkel przełożona Drummond powiedziała do podwładnych: „Głowa do góry, dziewczęta. Jestem z was dumna i kocham was wszystkie”. Gdy woda sięgała kobietom do pasa, Japończycy otworzyli do nich ogień z karabinu maszynowego, strzelając w plecy. Potem zakłuli bagnetami rannych mężczyzn leżących na noszach, około dziesięciu–dwunastu ludzi. Łącznie na plaży Radji zginęło według zestawień australijskich około osiemdziesięciu osób.

Po wojnie pojawiła się kwestia, o której Bullwinkel na rozkaz władz milczała. Australijska historyczka Lynette Silver i biografka Barbara Angell, opierając się na relacjach osób, którym Bullwinkel zwierzyła się prywatnie, oraz na dokumentach, doszły do wniosku, że przed egzekucją pielęgniarki zostały zgwałcone, a władze australijskie po wojnie świadomie ten fakt ukryły. Te ustalenia, ogłoszone dopiero w ostatnich latach, opierają się na relacjach pośrednich, ale zostały przyjęte przez wielu historyków i część instytucji upamiętniających ofiary; polska Wikipedia podaje je bez zastrzeżeń.

Vivian Bullwinkel i Cecil Kinsley

Vivian Bullwinkel, 26-letnia pielęgniarka i położna z Południowej Australii, służąca w 2/13 Szpitalu Ogólnym, została trafiona kulą, która przeszła na wylot przez jej bok nad biodrem. Fale zniosły ją ku brzegowi. Leżała w wodzie, udając martwą, aż żołnierze odeszli, potem doczołgała się do dżungli i straciła przytomność. Gdy się ocknęła, natrafiła na brytyjskiego szeregowego Cecila Kinsleya (w części źródeł Kingsley), który przeżył cios bagnetem w pierś. Opatrzyła jego rany i swoją, a kobiety z pobliskiej wioski, mimo strachu przed Japończykami, dawały im czasem jedzenie.

Przez dwanaście dni ukrywali się w buszu. Kinsley był jednak zbyt ciężko ranny, a bez pomocy nie mogli przetrwać. Według Australian Dictionary of Biography 28 lutego postanowili się poddać. Po drodze do Muntoku natknęli się na japońskiego oficera marynarki, który zabrał ich na przesłuchanie, a potem do obozu internowanych w Muntoku. Kinsley zmarł kilka dni później. Bullwinkel spotkała tam cywilne kobiety, które opuściły plażę przed masakrą, i pielęgniarki z „Vyner Brooke”, które wylądowały w innych miejscach wyspy. Przed Japończykami i większością współwięźniów ukrywała, co widziała, i ranę po kuli, bo jako świadek zbrodni mogła zostać zamordowana. Ernest Lloyd, który również trafił do niewoli, przeżył wojnę, a jego relacja pomogła później potwierdzić jej świadectwo.

Niewola

Z 65 pielęgniarek, które wsiadły na „Vyner Brooke”, do niewoli dostały się 32. Najpierw przetrzymywano je w Muntoku, potem przez ponad dwa lata w obozach pod Palembangiem na Sumatrze, razem z holenderskimi i brytyjskimi kobietami i dziećmi. Głód, malaria, beri-beri i brak leków sprawiały, że śmierć była codziennością. Pielęgniarki pracowały jako opiekunki chorych w obozie, choć same słabły. Jesienią 1944 roku więźniarki przewieziono z powrotem do Muntoku, a w 1945 roku do obozu Belalau w głębi Sumatry, w okolicach Lubuklinggau. Osiem pielęgniarek zmarło w niewoli, większość w ostatnich miesiącach wojny.

Pozostałe 24 doczekały wyzwolenia. Odnaleziono je dopiero we wrześniu 1945 roku, kilka tygodni po kapitulacji Japonii, a 16 września zostały uwolnione. Wtedy też Australia dowiedziała się o losie zaginionych pielęgniarek i o masakrze. Historię niewoli opisała później jedna z nich, Betty Jeffrey, w książce „White Coolies” (1954), a w 1997 roku obozowe losy kobiet z Sumatry pokazał film „Paradise Road”.

Sprawcy i proces

W grudniu 1946 roku Vivian Bullwinkel zeznawała przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym dla Dalekiego Wschodu w Tokio, sądzącym głównych japońskich zbrodniarzy wojennych. Jej zeznanie stało się jednym z najbardziej znanych świadectw japońskich zbrodni wobec jeńców. Według późniejszych ustaleń władze australijskie poleciły jej nie mówić o przemocy seksualnej.

Australijscy śledczy ustalili, że wyspę zajmowały oddziały 229 Pułku Piechoty z 38 Dywizji. Jako podejrzanych wskazano kilku oficerów i podoficerów, przede wszystkim dowódcę batalionu, kapitana (później majora) Masaru Oritę. Wydobyty po wojnie z radzieckiego obozu na Syberii i przewieziony w 1948 roku do więzienia Sugamo w Tokio, Orita popełnił tam samobójstwo, zanim zdążono go przesłuchać i postawić przed sądem. Według ustaleń śledczych dowodzący na wyspie podpułkownik i część jego podwładnych zginęli w walkach przed końcem wojny. Nikt nie został ukarany za zbrodnię na plaży Radji, a według australijskich dokumentów rządowych sprawców nie zidentyfikowano z całą pewnością.

Miejsce w wojnie

Masakra na wyspie Bangka należy do najbardziej znanych japońskich zbrodni z pierwszych miesięcy wojny na Pacyfiku. Stała w jednym szeregu z mordami na rannych i personelu medycznym w Hongkongu, z masakrą w szpitalu Alexandra w Singapurze 14 lutego i z rozpoczętą 18 lutego akcją Sook Ching. Wszystkie pokazywały, że japońskie wojsko nie traktowało jeńców zgodnie z konwencjami genewskimi, których Japonia nie ratyfikowała w części dotyczącej jeńców, a pogarda dla tych, którzy się poddali, i przyzwolenie dowódców sprzyjały mordom. Dla Australii, która pod Singapurem straciła większość 8 Dywizji, zbrodnia była, obok losu jeńców przy budowie kolei birmańskiej i w Sandakanie, jednym z najboleśniejszych doświadczeń wojny. Alianci zapowiedzieli rozliczenie takich czynów już w styczniu 1942 roku, deklaracją londyńską, ale w tej sprawie wymiar sprawiedliwości zawiódł.

Vivian Bullwinkel po wojnie pozostała w zawodzie. Za służbę otrzymała m.in. Royal Red Cross i Medal Florence Nightingale, była dyrektorką pielęgniarstwa w szpitalu chorób zakaźnych Fairfield w Melbourne, przewodniczyła Australijskiemu Kolegium Pielęgniarstwa i jako pierwsza kobieta zasiadła w radzie Australian War Memorial. Całe życie zbierała fundusze na upamiętnienie zmarłych koleżanek. W 1993 roku wraz z innymi byłymi więźniarkami odsłoniła pomnik ofiar na Bangce. Zmarła w 2000 roku w Perth. W Australii co roku w lutym odbywają się uroczystości „Bangka Day”, a w 2023 roku w Australian War Memorial w Canberze odsłonięto jej pomnik.