Związek Walki Zbrojnej zostaje Armią Krajową

14 lutego 1942 roku Naczelny Wódz i premier gen. Władysław Sikorski wydał rozkaz, który zmienił nazwę polskiego wojska podziemnego. Depesza adresowana do komendanta głównego Związku Walki Zbrojnej, gen. Stefana Roweckiego – w szyfrowanej korespondencji występującego jako „Kalina” – brzmiała: „W ślad za moim rozkazem l. 2926 z dnia 3 IX 1941 r. 1. Znoszę dla użytku zewnętrznego nazwę ZWZ – wszyscy żołnierze w czynnej służbie wojskowej w Kraju stanowią »Armię Krajową« podległą Panu Generałowi, jako jej dowódcy. 2. Stanowisko Pana Generała nosi nazwę Dowódcy Armii Krajowej”. Od tego dnia konspiracja wojskowa w okupowanej Polsce miała oficjalnie nazwę Armii Krajowej.

W strukturze organizacji rozkaz niczego od razu nie zmieniał: te same komendy, okręgi i ludzie pracowali dalej tak jak w ZWZ. Zmieniało się to, czym podziemie miało być w oczach własnych żołnierzy, społeczeństwa, rządu na emigracji i sojuszników. Z „związku” – jednej z wielu organizacji konspiracyjnych – stawało się armią, częścią Polskich Sił Zbrojnych, równorzędną z wojskiem polskim w Wielkiej Brytanii i formowaną w ZSRR armią gen. Władysława Andersa.

Od SZP do ZWZ

Polska konspiracja wojskowa powstała jeszcze w czasie oblężenia Warszawy. W nocy z 26 na 27 września 1939 roku, w przeddzień kapitulacji stolicy, gen. Michał Karaszewicz-Tokarzewski i grupa wyższych oficerów założyli Służbę Zwycięstwu Polski. Rowecki, który we wrześniu dowodził Warszawską Brygadą Pancerno-Motorową, po powrocie do Warszawy został na początku października zastępcą Tokarzewskiego.

Nowy rząd na emigracji, z Sikorskim na czele, nieufnie patrzył na organizację kojarzoną z przedwojenną sanacją. Jesienią 1939 roku na jej miejsce powołano Związek Walki Zbrojnej, podporządkowany bezpośrednio władzom na uchodźstwie, z gen. Kazimierzem Sosnkowskim jako komendantem; sieć SZP przeszła do nowej organizacji. Już wtedy rząd zalecał scalenie całego podziemia. W uchwale Rady Ministrów stwierdzano: „Wszystkie istniejące w kraju organizacje pokrewne muszą się podporządkować ustanowionym przez Naczelnego Wodza komendantom ZWZ”. Po klęsce Francji kierownictwo przeniosło się do kraju: od 30 czerwca 1940 roku komendantem głównym ZWZ i dowódcą sił zbrojnych w kraju był Rowecki, od maja tego roku generał brygady.

Przez następne półtora roku ZWZ rozbudowywał sieć okręgów i obwodów odpowiadającą przedwojennemu podziałowi administracyjnemu – okręg na województwo, obwód na powiat, placówka na gminę – na ziemiach wcielonych do Rzeszy, w Generalnym Gubernatorstwie, a także na wschodzie, zajętym w 1939 roku przez ZSRR, gdzie konspiracja była szybko niszczona przez NKWD. Działał Związek Odwetu, pion sabotażu i dywersji utworzony w kwietniu 1940 roku, Biuro Informacji i Propagandy, które wydawało tygodnik „Biuletyn Informacyjny”, rozbudowany wywiad. Z Wielkiej Brytanii zaczęli przylatywać spadochroniarze przeszkoleni do walki w konspiracji – cichociemni. Latem 1941 roku powstała organizacja dywersyjna „Wachlarz”, która miała działać na wschodnich rubieżach. 3 września 1941 roku Sikorski w depeszy do Roweckiego i do Delegata Rządu podkreślił, że organizację wojskową w kraju uważa za główną część dowodzonych przez siebie sił zbrojnych.

Dlaczego armia

Zmiana nazwy miała kilka powodów, które historycy wymieniają łącznie. Pierwszy był polityczny i wiązał się z sytuacją na wschodzie. Po ataku Niemiec na ZSRR i porozumieniu polsko-radzieckim z lipca 1941 roku w Związku Radzieckim formowała się armia polska. Sikorski był w Moskwie w grudniu i podpisał ze Stalinem deklarację o przyjaźni i wzajemnej pomocy, ale stosunki szybko się psuły: strona radziecka chciała rzucać polskie dywizje na front pojedynczo, a gdy Anders się temu opierał, zarzucała Polakom brak woli walki z Niemcami. Piotr Niwiński z IPN pisze, że przemianowanie ZWZ miało „dobitnie pokazać”, iż w Polsce cały czas toczy się walka i trwają przygotowania do wielkiego wystąpienia zbrojnego – że Polska ma trzy armie: na Zachodzie, w ZSRR i w kraju, a ta ostatnia walczy najintensywniej.

Drugim powodem było scalanie podziemia. Od końca 1939 roku powstały w kraju setki organizacji konspiracyjnych, zakładanych przez partie polityczne, środowiska społeczne i samych oficerów. Wiele z nich nie chciało podporządkować się ZWZ, bo podejrzewało w nim kontynuację „polityki sanacyjnej”, za którą obwiniano klęskę wrześniową. Nazwa „Armia Krajowa” miała podkreślić, że chodzi nie o kolejny związek o określonym obliczu politycznym, ale o ponadpartyjne wojsko Rzeczypospolitej, w którym jest miejsce dla każdego, kto chce walczyć. Na początku 1942 roku sprawa była tym pilniejsza, że po raz pierwszy od 1939 roku poważnego konkurenta zaczęła budować strona komunistyczna. 5 stycznia 1942 roku w Warszawie przerzuceni z ZSRR działacze założyli Polską Partię Robotniczą, a wiosną jej zbrojne ramię, Gwardię Ludową – według pl.wikipedii utworzoną w marcu, ale antydatowaną na 6 stycznia.

Trzeci powód był najprostszy. Żołnierze konspiracji od dawna czuli się żołnierzami, a nie członkami „związku” czy „służby”. Niwiński nazywa rozkaz z lutego 1942 roku „usankcjonowaniem istniejącej sytuacji”: słowo „armia” lepiej oddawało to, czym podziemie już było.

Nazwa tajna, struktura bez zmian

Nowa nazwa nie wyszła od razu na ulice. W korespondencji i dokumentach od kwietnia 1942 do maja 1944 roku AK posługiwała się kryptonimem PZP (Polski Związek Powstańczy), a w prasie podziemnej mówiono raczej o „Polsce Walczącej”. Szerzej określenia „Armia Krajowa” zaczęto używać dopiero w 1944 roku, gdy oddziały ujawniające się w czasie akcji „Burza” przyjmowały nazwy dywizji i pułków Wojska Polskiego z 1939 roku.

Na czele AK stał dowódca – komendant główny – podległy Naczelnemu Wodzowi w Londynie, a w sprawach politycznych pozostający w zależności od Delegata Rządu na Kraj. Organem dowodzenia była Komenda Główna z oddziałami: organizacyjnym, wywiadowczym, operacyjno-szkoleniowym, kwatermistrzowskim, łączności, propagandy (BIP) oraz finansów i kontroli. Pod nią działały obszary obejmujące kilka okręgów i samodzielne okręgi, dalej obwody, ośrodki i placówki. Łączność z Londynem zapewniały radiostacje i kurierzy, a po stronie Sztabu Naczelnego Wodza zajmował się nią Oddział VI (Specjalny). Zastępcą Roweckiego był od 1941 roku gen. Tadeusz Komorowski, późniejszy „Bór”, kierujący równocześnie Obszarem Zachodnim, czyli konspiracją w Wielkopolsce i na Pomorzu.

AK miała dwa zadania. Pierwszym była „walka bieżąca”: mały sabotaż, dywersja na kolejach i w przemyśle, wywiad na rzecz aliantów, propaganda, akcje odwetowe wobec SS, policji i konfidentów. Drugim – przygotowanie powstania powszechnego, które miało wybuchnąć w chwili militarnego załamania Niemiec. Rowecki w swoim planie z marca 1942 roku liczył, że powstanie wesprą siły alianckie przerzucone do Polski. Rotę przysięgi ustalono ostatecznie w grudniu 1942 roku; żołnierz przysięgał wierność Rzeczypospolitej i posłuszeństwo „Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej i rozkazom Naczelnego Wodza oraz wyznaczonemu przezeń Dowódcy Armii Krajowej”, a przyjmujący odpowiadał: „Przyjmuję Cię w szeregi Armii Polskiej, walczącej z wrogiem w konspiracji o wyzwolenie Ojczyzny”.

Ilu żołnierzy

Liczebność AK zawsze była przedmiotem sporów, bo w konspiracji nie prowadzono pełnych ewidencji, a lokalni dowódcy skłonni byli zawyżać stany. Według zestawienia PAP opartego na opracowaniach historyków na początku 1942 roku zaprzysiężonych żołnierzy było około 100 tysięcy. Sam Rowecki meldował we wrześniu 1942 roku o około 125 tysiącach, a po akcji scaleniowej – o około 380 tysiącach. Dla lata 1944 roku podaje się od ponad 300 tysięcy (Niwiński) do około 400 tysięcy (PAP), w tym blisko 11 tysięcy oficerów. Były szef operacji Komendy Głównej gen. Stanisław Tatar podawał Amerykanom około 250 tysięcy, a wywiad niemiecki oceniał AK na 100–200 tysięcy ludzi. Wszystkie te liczby dotyczą żołnierzy zaprzysiężonych – broni było przez całą wojnę tylko dla niewielkiej ich części.

Co przyniósł rozkaz

Najbardziej widocznym skutkiem zmiany nazwy było przyspieszenie scalania. Do AK weszło według różnych zestawień około 200 organizacji wojskowych. W listopadzie 1942 roku, po rozmowach prowadzonych przez Komorowskiego, Stronnictwo Narodowe podporządkowało Komendzie Głównej swoją Narodową Organizację Wojskową; część jej członków nie zgodziła się na to i współtworzyła Narodowe Siły Zbrojne, które do AK weszły tylko częściowo, w 1944 roku. Długie i trudne rokowania z ruchem ludowym doprowadziły do włączenia większości Batalionów Chłopskich, ale – jak zauważają historycy – akcja scaleniowa nigdy nie objęła ich w całości. Poza AK pozostała komunistyczna Gwardia Ludowa, przemianowana z początkiem 1944 roku na Armię Ludową.

W styczniu 1943 roku ze Związku Odwetu, „Wachlarza” i grup bojowych powstało Kierownictwo Dywersji, Kedyw, na którego czele stanął płk August Emil Fieldorf „Nil”. W 1943 roku AK zaczęła tworzyć kompanie i bataliony, a w 1944 roku – pułki i dywizje, które w akcji „Burza” miały występować wobec wkraczającej Armii Czerwonej jako gospodarze. Generał Rowecki dowodził Armią Krajową przez niecałe półtora roku, do aresztowania przez gestapo w czerwcu 1943 roku. AK działała do 19 stycznia 1945 roku, gdy jej ostatni komendant, gen. Leopold Okulicki, wydał rozkaz o jej rozwiązaniu. Nazwa nadana w lutym 1942 roku przetrwała jednak wojnę: po 1945 roku nawiązywało do niej wiele organizacji podziemia niepodległościowego, a w powszechnej pamięci „Armia Krajowa” oznacza dziś całe polskie wojsko podziemne – także jego poprzedników z lat 1939–1942.