Naloty na Jawę i Port Moresby

Około trzeciej w nocy 3 lutego 1942 roku nad Port Moresby, stolicą australijskiego terytorium Papui na południowym wybrzeżu Nowej Gwinei, nadleciało sześć japońskich łodzi latających. Przez pół godziny zrzucały bomby na lotnisko Seven Mile i okolice miasta. Szkody były niewielkie, ale był to pierwszy nalot na Port Moresby i pierwszy z ponad stu, które miały spaść na to miasto w ciągu następnych półtora roku. Tego samego dnia przed południem, ponad trzy tysiące kilometrów na zachód, japońskie bombowce i myśliwce marynarki po raz pierwszy pojawiły się nad wschodnią Jawą. Uderzyły na bazę morską w Surabai oraz na lotniska pod Malangiem i Madiunem, z których działało lotnictwo holenderskie i amerykańskie. Tego dnia wojna w powietrzu dotarła do serca Holenderskich Indii Wschodnich i na próg Australii.

Lotniska na Borneo i Celebesie

Japońska ofensywa na południe posuwała się od lotniska do lotniska. Każda zdobyta wyspa była przede wszystkim nową bazą dla lotnictwa, które przygotowywało kolejny skok. Od lądowań na Tarakanie i pod Manado 11 stycznia minęły trzy tygodnie. 24 stycznia Japończycy wylądowali pod Balikpapanem na Borneo i w Kendari na południowo-wschodnim Celebesie. Lotnisko w Kendari, jedno z najlepszych w całym archipelagu, wpadło im w ręce prawie nieuszkodzone. W kilka dni przeniosły się tam bombowce Mitsubishi G3M i Mitsubishi G4M 11 Floty Powietrznej wiceadmirała Nishizō Tsukahary, a myśliwce Mitsubishi A6M Zero z 3 Grupy Lotniczej (3 Kōkūtai) i Grupy Lotniczej Tainan zajmowały kolejno Kendari i Balikpapan. Wschodnia Jawa znalazła się w ich zasięgu.

Plan zdobycia Jawy przewidywał, że zanim 16 Armia zejdzie na brzeg, lotnictwo marynarki i armii zniszczy alianckie siły powietrzne na wyspie, a flota usunie z okolicznych mórz okręty dowództwa ABDA. Kampania lotnicza nad Jawą była więc pierwszym etapem inwazji. Tego samego 3 lutego skapitulowali obrońcy Ambonu, holenderscy żołnierze i australijska Gull Force. Wypadło jeszcze jedno ogniwo „bariery malajskiej” między Singapurem a Australią, której miało bronić dowództwo ABDA.

Siły, które miały bronić Jawy

Generał Archibald Wavell, naczelny dowódca ABDA, miał od połowy stycznia kwaterę główną w Lembang pod Bandungiem. Jego siły powietrzne, którymi dowodził brytyjski marszałek lotnictwa Richard Peirse, składały się z oddziałów czterech państw. Najliczniejsze było lotnictwo holenderskiej armii kolonialnej KNIL: myśliwce Curtiss Hawk 75, Curtiss-Wright CW-21 i Brewster Buffalo oraz przestarzałe bombowce Martin B-10, w styczniu wykrwawione w atakach na japońskie konwoje pod Tarakanem i Balikpapanem. Holenderskie lotnictwo marynarki miało w Morokrembangan pod Surabają bazę łodzi latających Dornier Do 24 i Catalina, z których prowadziło dalekie rozpoznanie. Amerykańskie lotnictwo, którym na Jawie dowodził generał major Lewis Brereton, składało się z resztek sił wyparowanych z Filipin i z posiłków ściąganych przez Australię: ciężkich bombowców B-17 z 19 i 7 Grupy Bombowej, stacjonujących przede wszystkim na lotnisku Singosari pod Malangiem, oraz pierwszych myśliwców P-40, które dopiero docierały na wyspę. Brytyjskie i australijskie eskadry walczyły jeszcze nad Singapurem i Sumatrą.

Sił było mało, sprzęt pochodził z różnych krajów, a wspólnej łączności i sieci ostrzegania w praktyce nie było. Na wschodniej Jawie kilka posterunków obserwacyjnych meldowało telefonicznie o samolotach nadlatujących od Morza Jawajskiego, ale między meldunkiem a nalotem często mijało zaledwie kilkanaście minut. Japończycy od dawna dysponowali dobrym rozpoznaniem: 1 i 2 lutego nad Surabają krążyły ich samoloty zwiadowcze.

Surabaja, Malang i Madiun

3 lutego przed południem kilka formacji japońskich bombowców, w eskorcie myśliwców Zero, uderzyło jednocześnie na kilka celów we wschodniej Jawie. Według japońskich i zachodnich opracowań wyprawa liczyła od kilkudziesięciu do ponad siedemdziesięciu bombowców i kilkadziesiąt myśliwców; części samolotów przydzielono też cele na Bali. Głównym celem była Surabaja: główna baza holenderskiej floty na wschodzie archipelagu, z portem wojennym, stocznią, lotniskiem Perak i bazą wodnosamolotów w Morokrembangan.

Holenderskie myśliwce poderwano na czas i nad miastem doszło do zaciętych walk. Okazały się one dla obrońców bardzo kosztowne. Piloci Zero, w większości weterani walk w Chinach i nad Filipinami, mieli przewagę liczebną, doświadczenia i wysokości. Według części opracowań Holendrzy stracili tego dnia w powietrzu pięć Hawków i cztery CW-21, a wiele z ocalałych maszyn wróciło uszkodzonych, z rannymi pilotami. W Morokrembangan bomby i ogień z broni pokładowej zniszczyły według holenderskich zestawień dwanaście maszyn lotnictwa morskiego: trzy Dorniery Do 24, dwie Cataliny, trzy starsze łodzie latające Dornier Wal, dwa wodnosamoloty Fokker T.IV i dwa samoloty szkolne. Na zachód od Surabai dwa Zera zestrzeliły amerykański bombowiec Douglas B-18, którym leciał major Austin Straubel, dowódca 7 Grupy Bombowej. Straubel zmarł od ran; jego imię nosi dziś lotnisko w Green Bay w stanie Wisconsin.

Pod Malangiem japońskie myśliwce ostrzelały z niskiego pułapu lotnisko Singosari, a po nich nadleciały bombowce. Według dziennika amerykańskiej 19 Grupy Bombowej na ziemi spłonęły dwie lub trzy Latające Fortece, jedna z nich z podwieszonymi bombami, a kolejny B-17 został zestrzelony kilkanaście kilometrów na południe od Malangu wraz z załogą. Zaatakowano też lotnisko Maospati pod Madiunem, bazę holenderskich bombowców. Według różnych zestawień alianci stracili tego dnia w powietrzu i na ziemi w sumie kilkadziesiąt samolotów; japońskie raporty były jeszcze bardziej optymistyczne, a sama 3 Grupa Lotnicza zgłosiła 39 zestrzeleń. Japońskie straty były niewielkie.

Dwa dni później, 5 lutego, Japończycy znowu uderzyli na Surabaję i Morokrembangan, tym razem w eskorcie ponad trzydziestu Zero, i zniszczyli kolejne samoloty holenderskiej marynarki. Odtąd naloty powtarzały się niemal codziennie. 4 lutego bombowce z Kendari wypatrzyły na Morzu Flores zespół holenderskiego kontradmirała Karela Doormana i ciężko uszkodziły krążowniki „Houston” i „Marblehead”: flota ABDA nie mogła już bezpiecznie operować na wodach, nad którymi nie panowało jej lotnictwo.

Pierwsze bomby na Port Moresby

Nalot na Port Moresby był skromny w porównaniu z wyprawą nad Jawę, ale dla Australijczyków miał szczególną wymowę. Zaledwie jedenaście dni wcześniej Japończycy zajęli Rabaul na Nowej Brytanii, około 800 kilometrów na północny wschód od Port Moresby, i od razu zaczęli przygotowywać tam bazę dla lotnictwa i marynarki. Pierwszymi samolotami, które mogły z niej sięgnąć Papui, były czterosilnikowe łodzie latające Kawanishi H6K, maszyny rozpoznawcze o bardzo dużym zasięgu, zdolne unieść kilkaset kilogramów bomb. 3 lutego między trzecią a wpół do czwartej rano sześć z nich zbombardowało lotnisko Seven Mile i okolice miasta. 5 lutego, znowu nocą, przyleciało siedem, a ich bomby trafiły w skład materiałów wybuchowych. Pod koniec miesiąca nad Port Moresby pojawiły się już bombowce G4M w eskorcie myśliwców: 24 lutego zniszczyły na lotnisku samolot rozpoznawczy Hudson, a 28 lutego zatopiły w porcie dwie australijskie Cataliny.

Port Moresby był wówczas niewielkim miastem kolonialnym z portem, dwoma lotniskami i garnizonem, który dopiero się tworzył. Od marca 1941 roku stał tam 49 Batalion australijskiej milicji, 3 stycznia 1942 roku liniowiec „Aquitania” przywiózł dowództwo nowo utworzonej 30 Brygady z 39 i 53 Batalionem oraz artylerię. Byli to w większości młodzi, słabo wyszkoleni poborowi. Milicji nie wolno było wysyłać za granicę, ale Papua i mandatowa Nowa Gwinea jako terytoria podległe Australii się w tym zakazie nie mieściły, i to właśnie milicjanci mieli bronić Port Moresby. Europejskie kobiety i dzieci ewakuowano z Papui jeszcze w grudniu. Nad miastem nie było ani jednego alianckiego myśliwca. Jedyną obroną były działa przeciwlotnicze i karabiny maszynowe. Pierwsze myśliwce, Kittyhawki australijskiej 75 Eskadry Royal Australian Air Force, przyleciały dopiero w drugiej połowie marca.

Australia czuje zagrożenie

Bomby na Port Moresby spadły na terytorium, za które odpowiadała Australia, i w chwili, w której jej rząd żył w poczuciu narastającego zagrożenia. Najlepsze australijskie dywizje walczyły na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej, 8 Dywizja broniła Singapuru, a flota brytyjska, na której przez dwie dekady opierano obronę kontynentu, po zatopieniu „Prince of Wales” i „Repulse” nie miała na Dalekim Wschodzie ani jednego okrętu liniowego. Wojska brytyjskie i australijskie wycofały się już na wyspę Singapur, a każdy kolejny tydzień przybliżał Japończyków do Australii.

Premier John Curtin, przywódca Partii Pracy, który objął rząd w październiku 1941 roku, wyciągnął z tego wnioski jeszcze w grudniu. 27 grudnia 1941 roku w noworocznym artykule w melbourneńskim „Herald” napisał: „Bez żadnych zahamowań stwierdzam jasno, że Australia patrzy na Amerykę, wolna od wszelkich rozterek co do naszych tradycyjnych więzi czy pokrewieństwa z Wielką Brytanią”. Wiedział, że Wielka Brytania może przetrwać bez Australii, ale nie zamierzał dopuścić, by Australia upadła. W Londynie, także u Winstona Churchilla, artykuł wywołał oburzenie. Kierunek był jednak wyznaczony. Na konferencji Arcadia Australijczycy, nieobecni przy stole, zabiegali o głos w kierowaniu wojną na Pacyfiku. Pod koniec stycznia utworzono morski obszar ANZAC, obejmujący wody wokół wschodniej Australii, Nowej Zelandii i Nowej Gwinei, pod dowództwem amerykańskiego admirała.

W lutym generał Iven Mackay, dowodzący siłami obrony kraju, przedstawił rządowi ocenę, w której przy szczupłości sił proponował skupić obronę na najważniejszej części kontynentu, między Brisbane a Melbourne. Pierwsze naloty na Port Moresby i na Jawę pokazały, jak bardzo to zagrożenie było realne: japońskie lotnictwo stało już na Nowej Brytanii i na Celebesie, a z każdym nowym lotniskiem jego zasięg przesuwał się ku australijskim wybrzeżom.

Miejsce w wojnie

Naloty 3 lutego otworzyły japońską kampanię powietrzną, która w ciągu czterech tygodni rozbiła lotnictwo ABDA. W lutym Japończycy niemal codziennie bombardowali lotniska i porty Jawy, a straty, ponoszone na ziemi i w powietrzu, przewyższały możliwości uzupełnień, przysyłanych z Australii pojedynczymi samolotami. 19 lutego samoloty z lotniskowców wiceadmirała Chūichiego Nagumo i bombowce z Kendari zaatakowały Darwin, przez które szły posiłki na Jawę, a 27 lutego bombowce zatopiły transportowiec lotniczy „Langley”, wiozący na wyspę myśliwce P-40. Gdy 27 lutego na Morzu Jawajskim doszło do decydującej bitwy, a w nocy z 28 lutego na 1 marca japońskie dywizje lądowały na Jawie, alianckie lotnictwo na wyspie praktycznie już nie istniało. Kampania w Holenderskich Indiach Wschodnich zakończyła się kapitulacją 8–9 marca.

Port Moresby przetrwał. Po zdobyciu Lae i Salamaui 8 marca japońskie myśliwce mogły już panować nad niebem Papui, a naloty stały się codziennością. Miasto stało się celem wielkiej operacji, którą w maju zatrzymała bitwa na Morzu Koralowym, a latem przez góry Owen Stanley ruszyła ku niemu piechota, zatrzymana w walkach na szlaku Kokoda w odległości kilkudziesięciu kilometrów od miasta. Wojna powietrzna nad Port Moresby, zapoczątkowana tej nocy przez sześć łodzi latających, trwała do sierpnia 1943 roku. Po upadku Singapuru Curtin ogłosił w radiu, że zaczęła się bitwa o Australię; to określenie, dziś przez część historyków kwestionowane, zapisało się w australijskiej pamięci wojny. W marcu do Australii przybył Douglas MacArthur, który w kwietniu objął dowództwo sił alianckich na południowo-zachodnim Pacyfiku. Port Moresby, zbombardowany po raz pierwszy 3 lutego 1942 roku, stał się główną wysuniętą bazą jego wojsk w walce o Nową Gwineę.