Masakra w Ablindze

23 czerwca 1941 roku, drugiego dnia niemieckiej napaści na Związek Radziecki, żołnierze Wehrmachtu rozstrzelali w trzech miejscach 42 osoby z litewskiej wsi Ablinga i sąsiedniej wioski Žvaginiai, a zabudowania Ablingi spalili. Wśród zabitych było 28 mężczyzn i 14 kobiet. Ablinga, mała wieś na zachodniej Żmudzi, kilka kilometrów od miasteczka Andrzejewo (lit. Endriejavas) i kilkadziesiąt kilometrów na wschód od Kłajpedy, znalazła się w pierwszych godzinach wojny w pasie natarcia niemieckiej piechoty. Jej los był zapowiedzią tego, jak Niemcy zamierzali prowadzić wojnę na wschodzie: zbiorowa odpowiedzialność wsi za strzały, które padły w jej pobliżu, była dla nich nie wyjątkiem, lecz przewidzianą w rozkazach metodą.

Wieś przy granicy

Okolice Ablingi od wiosny 1939 roku leżały tuż przy granicy z Rzeszą. W marcu tamtego roku Litwa pod naciskiem Berlina oddała Niemcom Kraj Kłajpedzki, a nowa granica przebiegała niedaleko wsi. W czerwcu 1940 roku Armia Czerwona zajęła Litwę, a kraj został wcielony do ZSRR. Pogranicze z Niemcami Sowieci zaczęli umacniać. Według litewskich źródeł w Ablindze zakwaterowano radziecki 295 batalion budowlany, którego żołnierze pracowali przy budowie umocnień. Tydzień przed wybuchem wojny NKWD przeprowadziło na Litwie masowe deportacje do głębi ZSRR, co jeszcze bardziej zraziło ludność do władzy radzieckiej.

Rano 22 czerwca 1941 roku na pogranicze uderzyły wojska Grupy Armii Północ, otwierając na tym odcinku wojnę z ZSRR. W pasie nadmorskim nacierała z obszaru kłajpedzkiego 291 Dywizja Piechoty gen. por. Kurta Herzoga z 18 Armii. Jej pułki szybko zajęły Połągę, Kretyngę i Gorżdy, spychając oddziały radzieckiej 8 Armii, i parły na północ, ku Lipawie na Łotwie. Ablinga leżała w pasie natarcia 505 pułku piechoty tej dywizji. W tym samym czasie w Kownie i innych miastach Litwini podnieśli powstanie przeciw władzy radzieckiej, licząc na odbudowę niepodległego państwa.

23 czerwca

Przebieg wydarzeń znany jest przede wszystkim z relacji ocalałych, zebranych po latach przez litewskich regionalistów. Według nich radziecka komisja badająca po wojnie zbrodnie okupanta na Litwie nie sporządziła w tej sprawie szczegółowej dokumentacji, przez co część okoliczności pozostaje niejasna. Według tych ustaleń żołnierze radzieccy, którzy w czasie odwrotu zostali w okolicy wsi, ostrzelali niemiecki oddział rowerzystów i zabili lub ranili kilku jego żołnierzy. Niemcy uznali, że mieszkańcy pomagali Sowietom. W niektórych domach znaleźli broń, a ich zwiad meldował, że część wieśniaków utrzymywała kontakty z czerwonoarmistami i udzielała im pomocy.

23 czerwca żołnierze otoczyli Ablingę. Mężczyzn spędzono i zamknięto w budynku, z którego wcześniej korzystali radzieccy żołnierze; kobiety, które nie chciały się z nimi rozstać, zostały zatrzymane razem z nimi. Rozstrzeliwano ich w trzech miejscach. Zginęły 42 osoby: 33 mieszkańców Ablingi, w tym 20 mężczyzn i 13 kobiet, sześciu mężczyzn z sąsiedniej wsi Žvaginiai oraz dwóch mężczyzn i kobieta, którzy przybyli z innych miejscowości. Następnie Niemcy podpalili wieś. Z mieszkańców Ablingi ocalało około dwudziestu osób. Pamięć miejscowych zachowała szczegół, który później znalazł odbicie w pomniku: na ten dzień w wiosce przygotowywano wesele.

W pasie przygranicznym w tych samych dniach zaczęli działać także funkcjonariusze Gestapo i SD z Tylży, o których mowa niżej. Litewska encyklopedia powszechna (Visuotinė lietuvių enciklopedija) i regionalne muzeum w Gorżdach przypisują jednak zbrodnię w Ablindze żołnierzom Wehrmachtu z 291 Dywizji Piechoty, a nie Gestapo ani grupom operacyjnym SS. Spotykane w kalendariach ogólne określenie sprawców jako „niemieckich żołnierzy” jest więc zgodne z tymi ustaleniami. Pełne motywy dowódców, którzy wydali rozkaz, pozostają niejasne.

Prawo do odwetu

Choć niewielka, zbrodnia w Ablindze nie była dziełem przypadku ani samowoli. Przed napaścią na ZSRR naczelne dowództwo Wehrmachtu przygotowało rozkazy, które z góry zwalniały żołnierzy z odpowiedzialności za przemoc wobec ludności cywilnej. Podpisany 13 maja 1941 roku przez feldmarszałka Wilhelma Keitla dekret o jurysdykcji wojskowej na obszarze „Barbarossa” wyłączał spod sądów wojskowych sprawy cywilów: podejrzanych o napaść na żołnierzy „partyzantów” należało zabijać na miejscu, a wobec miejscowości, z których zaatakowano Wehrmacht, oficer od dowódcy batalionu wzwyż mógł zarządzić zbiorowe środki przymusu. Ściganie żołnierzy za przestępstwa wobec cywilów nie było obowiązkowe. Obok niego obowiązywał rozkaz o komisarzach, nakazujący zabijać wziętych do niewoli komisarzy politycznych Armii Czerwonej. Strzały oddane przez rozbitych czerwonoarmistów i broń znaleziona w kilku zagrodach wystarczyły, by na mocy tych przepisów ukarać całą wieś.

Pamięć

W czasach radzieckich na wzgórzu w Žvaginiai postawiono pomnik z nazwiskami ofiar, ale szczególne miejsce w litewskiej pamięci zbrodnia zawdzięcza zespołowi rzeźb, który powstał w 1972 roku. Z inicjatywy miejscowych środowisk, między innymi rzeźbiarza ludowego Vytautasa Majorasa, zorganizowano w Ablindze plener snycerski. Na zachodnim stoku pobliskiego grodziska w Žvaginiai stanęło 30 dębowych rzeźb wysokości od pięciu do ośmiu metrów, wykonanych przez 25 snycerzy i kowali, głównie ze Żmudzi. Mają formę słupów z płaskorzeźbionymi postaciami, scenami i symbolami, nawiązujących do tradycyjnych litewskich krzyży i kapliczek przydrożnych. Rzeźby przypominają poszczególne ofiary, a jedna z nich przedstawia swata – nawiązanie do wesela, które miało się odbyć w dniu zbrodni; zespół zamyka kompozycja nazwana „Nowa Ablinga”. Na pomniku wypisano nazwiska wszystkich 42 zabitych.

Był to pierwszy na Litwie monumentalny pomnik stworzony wspólnie przez ludowych artystów i przykład odrodzenia tradycyjnej rzeźby w drewnie, który zainspirował podobne zespoły w innych miejscach. W latach 1984–1993 działało w Ablindze muzeum poświęcone tragedii; po jego zamknięciu część zbiorów przekazano do muzeum w Gorżdach i do Muzeum Wojennego Witolda Wielkiego w Kownie. Sama wieś nigdy nie odzyskała dawnej wielkości. W 1923 roku liczyła 87 mieszkańców, w spisie z 2011 roku – siedmiu.

Miejsce w wojnie

Ablinga była jedną z pierwszych miejscowości na Litwie, w których Niemcy wymordowali cywilów, ale nie pierwszą ofiarą tego, co działo się za linią frontu. Dzień później, 24 czerwca, w leżących przy dawnej granicy kłajpedzkiej Gorżdach funkcjonariusze Gestapo i SD z Tylży wraz z policjantami z Kłajpedy rozstrzelali ponad 200 osób, w większości żydowskich mężczyzn. Ta egzekucja, przeprowadzona przez doraźnie utworzone Einsatzkommando Tilsit przy aprobacie dowódcy Einsatzgruppe A Franza Stahleckera, uchodzi za pierwszą masową egzekucję w kampanii mordów, którą grupy operacyjne SS rozpoczęły na zajętych obszarach ZSRR. Do końca września 1941 roku samo Einsatzkommando Tilsit zabiło w pasie przygranicznym, według raportu Stahleckera, ponad 5500 osób, głównie Żydów.

Zbrodnie Wehrmachtu na wsiach i zbrodnie policji bezpieczeństwa na Żydach miały różnych sprawców i różne cele, ale wyrastały z tego samego przyzwolenia, jakie dały rozkazy wydane przed wojną. Zbiorowe kary za ataki na żołnierzy stały się na okupowanym wschodzie regułą. Ich ofiarą padały setki wsi na Litwie, Białorusi, Ukrainie i w Rosji, a w czerwcu 1944 roku Niemcy spalili wraz z mieszkańcami litewską wieś Pirčiupiai na południe od Wilna. Ablinga, choć jej ofiar było mniej niż w wielu późniejszych zbrodniach, pozostała na Litwie symbolem tych pierwszych dni wojny, gdy dla mieszkańców pogranicza jedna okupacja przechodziła w drugą.