Hitler w Wilczym Szańcu

W poniedziałek 23 czerwca 1941 roku, drugiego dnia wojny z ZSRR, Adolf Hitler opuścił Berlin. Jego specjalny pociąg, nazywany wtedy „Amerika”, odjechał z dworca Anhalter Bahnhof na wschód, do Prus Wschodnich. Celem była nowa kwatera główna, ukryta w lesie kilka kilometrów od Rastenburga, dzisiejszego Kętrzyna. Hitler nadał jej nazwę Wolfsschanze – Wilczy Szaniec. Miał to być punkt dowodzenia na kilka miesięcy, bo tyle według planów niemieckiego dowództwa miała potrwać kampania przeciw Związkowi Radzieckiemu. Stał się miejscem, w którym Hitler spędził więcej czasu niż gdziekolwiek indziej w czasie wojny.

Wieczór czy następny dzień?

Niektóre zestawienia podają, że Hitler przybył do Wilczego Szańca po raz pierwszy późnym wieczorem 23 czerwca. W opracowaniach historii kwatery, zarówno polskich, jak i niemieckich, za dzień jego przybycia uchodzi jednak 24 czerwca. Rozbieżność jest niewielka: pociąg wyjechał ze stolicy Rzeszy 23 czerwca, a do kwatery dotarł w nocy, już po północy, czyli formalnie następnego dnia. Wieczór 23 czerwca Hitler spędził więc w drodze, a pierwszy pełny dzień w nowej kwaterze był 24 czerwca. Za datą 23 czerwca przemawia jednak to, że tego dnia zapadła i została wykonana decyzja o przeniesieniu kwatery głównej z Berlina na wschód.

Skład pociągu, który tego dnia wyruszył z Berlina, jest jednym z nielicznych dobrze opisanych: dwie lokomotywy, na początku i na końcu opancerzone wagony z działkami przeciwlotniczymi, wagon osobisty Hitlera, wagon dowodzenia z salą konferencyjną i radiostacją, wagon eskorty, wagony restauracyjne, sypialne i prasowy. Führersonderzug był w kampanii polskiej 1939 roku i na Bałkanach wiosną 1941 roku ruchomą kwaterą Hitlera. Teraz miał służyć już tylko do podróży między kwaterami, Berlinem i Berghofem w Alpach.

Kwatera w lesie gierłoskim

Pomysł zbudowania stałej kwatery na wschodzie wyrósł z doświadczeń kampanii francuskiej. W maju 1940 roku Hitler dowodził z bunkra Felsennest w górach Eifel, blisko frontu, ale poza zasięgiem nieprzyjaciela. Gdy jesienią 1940 roku zapadła decyzja o wojnie z ZSRR, a 18 grudnia Hitler podpisał dyrektywę nr 21 „Barbarossa”, szukano podobnego miejsca na wschodzie. Wybrano las na wschód od wsi Görlitz, dziś Gierłoż, około 8 km od Kętrzyna. Za tą lokalizacją przemawiało wiele: bliskość granicy radzieckiej, położenie z dala od głównych szos, pas jezior mazurskich i bagna, które utrudniały atak lądowy, gęsty las liściasty, który ułatwiał maskowanie, oraz istniejąca od 1907 roku linia kolejowa z Kętrzyna do Węgorzewa, przecinająca teren przyszłej kwatery. W okolicy był dom wypoczynkowy, w którym bywał Fritz Todt, minister uzbrojenia i twórca organizacji budowlanej jego imienia; według polskich badaczy kwatery to on mógł wskazać to miejsce.

Budowę prowadziła Organizacja Todta od późnej jesieni 1940 roku. Dla zachowania tajemnicy okolicznym mieszkańcom mówiono, że powstają zakłady chemiczne berlińskiej firmy Askania, a budowa nosiła kryptonimy „Askania Nord” i „Anlage Nord” (Obiekt Północ). Pracowało przy niej jednocześnie 2–3 tysiące ludzi, Niemców i robotników przymusowych z kilku krajów, przez całą dobę, także zimą. W maju 1941 roku pierwsza część kwatery była gotowa na przyjęcie Hitlera.

Wilczy Szaniec z czerwca 1941 roku nie przypominał jeszcze potężnych ruin, które dziś oglądają turyści. Zakładano, że wojna na wschodzie potrwa kilka miesięcy, więc wzniesiono kwaterę tymczasową: kilka lekkich schronów żelbetowych, budynki z cegły i betonu i drewniane baraki, ukryte pod siatkami maskującymi, sztucznymi drzewami i zielonym tynkiem. Teren otoczono zasiekami i podzielono na strefy zamknięte, do których wchodziło się tylko z przepustką. W najściślej strzeżonej strefie I mieszkali i pracowali Hitler, szef Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu (OKW) feldmarszałek Wilhelm Keitel, szef sztabu dowodzenia OKW gen. art. Alfred Jodl i Martin Bormann, który po locie Rudolfa Heßa do Szkocji stanął w maju na czele Kancelarii Partii, a także adiutanci, lekarze i sekretarki. O bezpieczeństwo dbali Führer-Begleit-Bataillon i esesmani z osobistej ochrony Hitlera. Kwatera miała bocznicę kolejową, lądowisko dla samolotów kurierskich i własne lotnisko w pobliskim Wilamowie oraz stałą łączność telefoniczną i radiową z Berlinem i z frontem.

Nie wszystko było gotowe. Polowy rzut sztabu OKW przyjechał specjalnym pociągiem dopiero o świcie 26 czerwca i przez pewien czas pracował w wagonach na bocznicy. Wkrótce okazało się też, że miejsce wybrane ze względu na bagna i jeziora ma swoją cenę: latem kwatera była wilgotna i roiła się od komarów, na które w pierwszych tygodniach skarżyli się jej mieszkańcy.

Mazurski kompleks dowodzenia

Wilczy Szaniec był sercem sieci kwater, która w następnych miesiącach i latach rozrosła się na Mazurach. Najważniejszą z nich była kwatera Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych (OKH) „Mauerwald” w lesie w Mamerkach nad jeziorem Mamry, około 20 km na północny wschód od Gierłoży, budowana równolegle, również przez Organizację Todta i pod tym samym szyldem firmy Askania. Od pierwszych dni wojny pracowali tam naczelny dowódca wojsk lądowych feldmarszałek Walther von Brauchitsch i szef sztabu generalnego wojsk lądowych gen. płk Franz Halder, którzy faktycznie prowadzili operacje na froncie wschodnim, a do Hitlera dojeżdżali na narady. Dwa dowództwa – OKW przy Hitlerze i OKH w Mamerkach – dzieliło więc kilkadziesiąt minut jazdy, co dobrze oddawało ich rywalizację o wpływ na prowadzenie wojny. W okolicy zamieszkali też inni dostojnicy Rzeszy: Heinrich Himmler miał polową kwaterę „Hochwald” koło Pozezdrza, minister spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop urzędował w pałacu Lehndorffów w Sztynorcie, szef Kancelarii Rzeszy Hans Lammers w lesie pod Radziejami, a Hermann Göring korzystał ze swojego pociągu i z rezydencji myśliwskiej w Puszczy Rominckiej. Ośrodek władzy III Rzeszy na ponad trzy lata przeniósł się z Berlina do mazurskich lasów.

Dzień w kwaterze

W Wilczym Szańcu szybko ustalił się rytm dnia podporządkowany nawykom Hitlera, który kładł się spać nad ranem i wstawał przed południem. Najważniejszym punktem była południowa odprawa sytuacyjna: Jodl, Keitel i oficerowie łącznikowi referowali położenie na frontach, nanoszone na rozłożone na stole mapy, a Hitler wydawał polecenia. Narady trwały często dwie godziny i dłużej. Potem był obiad w kasynie, popołudnie przeznaczone na sprawy niewojskowe, rozmowy i wizyty, wieczorna odprawa, kolacja, a na koniec nocne spotkania przy herbacie, podczas których Hitler godzinami monologował przed adiutantami, sekretarkami i gośćmi. Od początku lipca 1941 roku, z polecenia Bormanna, urzędnik jego kancelarii Heinrich Heim zaczął spisywać te wypowiedzi. Zachowane notatki, wydane po wojnie jako „rozmowy przy stole”, są jednym z ważniejszych źródeł do poglądów Hitlera na przyszłość podbitego wschodu.

Pierwsze dni w kwaterze upływały pod znakiem raportów o sukcesach. Grupy armii parły w głąb ZSRR, Luftwaffe niszczyła radzieckie lotnictwo na ziemi, a w rejonie Białegostoku zaczynał się zamykać pierwszy wielki kocioł. Już wtedy ujawniły się jednak napięcia, które miały towarzyszyć całej kampanii. Hitler, zaniepokojony tym, że zagony pancerne odrywają się od piechoty, naciskał na zamykanie mniejszych okrążeń i bardziej ostrożne prowadzenie wojsk pancernych, a Halder w swoim dzienniku z irytacją notował, że Führer wtrąca się w szczegóły operacyjne. Spory o to, czy najważniejszym celem jest Moskwa, czy Leningrad i Ukraina, miały się rozstrzygać właśnie w Gierłoży, na naradach z udziałem Brauchitscha i Haldera dojeżdżających z Mamerek.

Miejsce w wojnie

Wyjazd Hitlera do Prus Wschodnich w dzień po ataku na ZSRR oznaczał, że od tej chwili centrum decyzji Rzeszy znajdowało się blisko frontu wschodniego, który pochłaniał większość jej sił. Z Wilczego Szańca Hitler kierował kampanią 1941 roku, w grudniu tego roku sam objął naczelne dowództwo wojsk lądowych po dymisji Brauchitscha, a w następnych latach coraz mocniej ingerował w działania na froncie. Opuszczał kwaterę na tygodnie lub miesiące: na pobyty w Berghofie, a w 1942 i 1943 roku na wysuniętą kwaterę „Werwolf” pod Winnicą na Ukrainie. Mimo to Gierłoż pozostała jego głównym miejscem pobytu. Według najczęściej powtarzanych wyliczeń Hitler spędził tam łącznie ponad 800 dni, więcej niż gdziekolwiek indziej w czasie wojny. Liczba ta jest przybliżeniem, liczonym po odjęciu wyjazdów.

W 1944 roku, w obawie przed nalotami, schrony Wilczego Szańca obudowano warstwami żelbetu grubości kilku metrów. 20 lipca tego roku w baraku narad w strefie I płk Claus Schenk von Stauffenberg zdetonował bombę podczas południowej odprawy; Hitler przeżył zamach z niegroźnymi obrażeniami, a jego następstwem były aresztowania i egzekucje uczestników spisku. 20 listopada 1944 roku, gdy Armia Czerwona stała już w Prusach Wschodnich niecałe sto kilometrów od kwatery, Hitler opuścił Wilczy Szaniec na zawsze. W nocy z 24 na 25 stycznia 1945 roku niemieccy saperzy wysadzili schrony w powietrze. Ich ruiny pod Kętrzynem, rozminowywane przez polskich saperów jeszcze przez dekadę po wojnie, są dziś jednym z najbardziej znanych śladów II wojny światowej w Polsce.