Finlandia przystępuje do wojny z ZSRR

Wczesnym rankiem 25 czerwca 1941 roku, około czwartej, nad Finlandią pojawiły się setki radzieckich samolotów. Przez cały dzień, falami, bombardowały lotniska, porty, węzły kolejowe i miasta od Zatoki Fińskiej po Laponię: okolice Helsinek z lotniskiem Malmi, Turku, Kotkę, Heinolę, Lahti, Joensuu, Lappeenrantę, Porvoo, Rovaniemi i kilkanaście innych miejscowości. Jednocześnie radziecka artyleria otworzyła ogień na granicy i z bazy w Hanko. Wieczorem premier Johan Wilhelm Rangell oznajmił w Eduskuncie, że Związek Radziecki rozpoczął działania wojenne przeciw Finlandii, a ta broni się wszystkimi dostępnymi jej środkami wojskowymi. Parlament jednomyślnie udzielił rządowi wotum zaufania. Zaczęła się wojna, którą Finowie nazwali kontynuacyjną (fiń. jatkosota).

W wielu kalendariach można przeczytać, że tego dnia Związek Radziecki zbombardował Helsinki, a Finlandia ogłosiła stan wojny. Obie informacje wymagają uściślenia. Stolica była wśród celów i ogłaszano w niej tego dnia pięć alarmów lotniczych, ale bomby spadły głównie na lotnisko Malmi i podmiejskie Tikkurilę i Puistolę, a najcięższe zniszczenia poniosły Turku, Kotka, Heinola i Lappeenranta. Finlandia nie wypowiedziała też ZSRR wojny w formalnym sensie. Rząd stwierdził jedynie, że w wyniku radzieckiego ataku kraj znalazł się w stanie wojny obronnej, i takiej formuły trzymał się przez następne trzy lata.

Trzy dni dwuznacznej neutralności

Finlandia, która od 9 czerwca mobilizowała armię w uzgodnieniu z Niemcami, rano 22 czerwca, gdy Rzesza zaatakowała Związek Radziecki, ogłosiła, że pozostaje neutralna. Jej terytorium już wtedy służyło jednak niemieckiej wojnie. Wieczorem 21 czerwca niemieckie stawiacze min, ukryte w fińskich szkierach, postawiły dwie wielkie zagrody minowe w poprzek Zatoki Fińskiej. W nocy niemieckie bombowce z Prus Wschodnich, które minowały port w Leningradzie i Newę, przeleciały nad południową Finlandią i w drodze powrotnej tankowały na fińskim lotnisku Utti. Rano 22 czerwca fińskie okręty podwodne stawiały miny u wybrzeży okupowanej przez ZSRR Estonii, a fińska flota przewiozła żołnierzy na zdemilitaryzowane Wyspy Alandzkie i aresztowała personel tamtejszego konsulatu radzieckiego. Fiński historyk Mauno Jokipii uznał tę operację, skoordynowaną z niemiecką inwazją, za świadome naruszenie konwencji alandzkiej. Na północy, w Petsamo, wkraczały z Norwegii niemieckie dywizje górskie, a w Laponii stało już kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy Armii „Norwegia”.

Pierwsze strzały padły jeszcze 22 czerwca. Rano, o 6.05, radzieckie bombowce zaatakowały fińskie okręty płynące na Wyspy Alandzkie, nie wyrządzając im szkód, a baterie z Hanko ostrzelały okoliczne wyspy. Moskwa wahała się jednak, czy otwierać nowy front. Ludowy komisarz obrony nakazał tego samego ranka, by do odwołania nie atakować Finlandii i Rumunii. Finowie na ostrzał nie odpowiadali, a fińskie i niemieckie wojska na północy miały zakaz przekraczania granicy. Hitler w proklamacji z 22 czerwca mówił jednak, że na północy żołnierze niemieccy stoją „w przymierzu” z fińskimi bojownikami o wolność, a minister propagandy Joseph Goebbels powtórzył w radiu, że Niemcy walczą razem z Finlandią. Dla Helsinek, które zapewniały świat o swojej neutralności, były to słowa kłopotliwe. 24 czerwca minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Anthony Eden mówił w Izbie Gmin, że Finlandia jest neutralna.

Wieczorem 23 czerwca Wiaczesław Mołotow zażądał, by rząd fiński jasno określił swój stosunek do wojny niemiecko-radzieckiej. Według fińskich relacji odpowiedź nie mogła dotrzeć, bo łączność między Moskwą a Helsinkami była już zerwana. 24 czerwca radzieckie poselstwo w Helsinkach zaczęło przygotowania do wyjazdu. Do tego czasu na granicy dochodziło do strzelanin między patrolami, a samoloty rozpoznawcze wszystkich trzech stron krążyły nad pograniczem.

Naloty 25 czerwca

Rankiem 25 czerwca lotnictwo Frontu Północnego pod dowództwem gen. Aleksandra Nowikowa, wspierane przez lotnictwo Floty Bałtyckiej, rozpoczęło operację, której celem miały być według radzieckich rozkazów lotniska w Finlandii, na których stacjonowały lub mogły stacjonować samoloty niemieckie. Liczby różnią się w zależności od źródła. Według zachodnich i fińskich opracowań w nalotach pierwszego dnia wzięło udział od około 460 do 487 samolotów, w tym według rosyjskich autorów 263 bombowce, które zaatakowały 18 lub 19 lotnisk i kilkanaście miast, zrzucając ponad tysiąc bomb. Operacja trwała do 30 czerwca i objęła w sumie 39 lotnisk.

Militarnie przyniosła niewiele. Radziecki wywiad był słaby, a celność bombardowań niewielka, toteż wiele bomb spadło na zabudowę miejską, porty i zakłady przemysłowe. Według ustaleń historyków niemieckie samoloty i oddziały znajdowały się w chwili nalotu tylko w dwóch z atakowanych miejsc, w Rovaniemi i w Petsamo, a najcięższe ciosy spadły na południe kraju i lotniska, na których Niemców nie było. W Turku spłonął kwartał drewnianych domów, płonęła strefa portowa, ucierpiał średniowieczny zamek, którego odbudowa trwała do 1961 roku. Według późniejszych ustaleń zginęło tam 13 osób, a 29 zostało rannych. W Heinoli, gdzie bombowce szukały nieistniejącego lotniska i w końcu zbombardowały dworzec, zniszczonych zostało kilkanaście domów i zginęło osiem osób. W Kotce pożary objęły zakłady Enso-Gutzeit i składy drewna. Ogólne straty wśród ludności cywilnej były jak na skalę nalotów stosunkowo niewielkie, ale wrażenie, jakie wywarły, było ogromne. Fiński komunikat wojenny z 26 czerwca mówił o 23 zestrzelonych samolotach. Według późniejszych obliczeń fińskich badaczy radzieckie lotnictwo straciło tego dnia 26 maszyn, w tym 24 bombowce SB-2, a fińskie lotnictwo nie straciło żadnego samolotu. Nowikow pisał we wspomnieniach, że pierwszego dnia zniszczono 41 samolotów przeciwnika.

Sens nalotów pozostaje przedmiotem sporu. Strona radziecka przedstawiała je jako uderzenie wyprzedzające na bazy lotnictwa niemieckiego, które z fińskiego terytorium już działało przeciw ZSRR, a w późniejszej historiografii radzieckiej sam nalot był przemilczany lub nazywany „rzekomym”. Fińscy politycy i historycy wskazują, że na przykład w Turku wśród zawczasu rozpoznanych celów obok lotniska znalazły się elektrownia, port i doki, i uważają, że uderzono w miasta. Zachodni historycy oceniają operację na ogół jako nieskuteczną wojskowo i jako poważny błąd polityczny, który dał fińskim przywódcom to, czego potrzebowali: możliwość wejścia do wojny w roli zaatakowanego.

Oświadczenie Rangella

Na 25 czerwca zwołano wcześniej posiedzenie parlamentu. Według pamiętników marszałka Carla Gustafa Emila Mannerheima premier miał na nim złożyć oświadczenie o neutralności Finlandii w wojnie niemiecko-radzieckiej. Po nalotach Rangell zakomunikował posłom, że Finlandia od rana stała się celem ataku ZSRR, który rozpoczął przeciw niej działania wojenne, i w związku z tym „przystąpiła do obrony wszystkimi dostępnymi środkami wojskowymi”. Eduskunta przyjęła oświadczenie bez głosu sprzeciwu. Wieczorem Rangell powtórzył w radiu, że Finlandia znów jest w wojnie ze Związkiem Radzieckim. W Szwecji tego samego dnia rząd zgodził się na przejazd niemieckiej dywizji z Norwegii do Finlandii, uzasadniając wyjątek właśnie położeniem fińskiego sąsiada.

Brytyjski historyk David Kirby zauważa, że formuła wojny obronnej była przeznaczona przede wszystkim dla fińskiej opinii publicznej. Za granicą Finlandię i tak uważano za kraj, który stanął po stronie Niemiec. Dla samych Finów, pamiętających nieodległe radzieckie bombardowania z czasów wojny zimowej, naloty 25 czerwca były jednak potwierdzeniem, że wróg znów napadł na ich kraj. Mobilizacja, rozmowy z Niemcami i ich wojska w Laponii pozostawały dla większości społeczeństwa nieznane albo niejasne.

Przemówienie Rytiego

26 czerwca prezydent Risto Ryti wygłosił przemówienie radiowe, w którym nazwał nową wojnę drugą wojną obronną Finlandii. Mówił, że miłujący pokój naród fiński znów stał się celem brutalnej napaści odwiecznego wroga, ale tym razem ma u boku siły zbrojne Rzeszy pod dowództwem „genialnego wodza, kanclerza Rzeszy Hitlera”. Zapewniał, że Finowie nie czują nienawiści do narodów Związku Radzieckiego, które wiele wycierpiały, ale nie muszą się smucić, że Mołotow i jego towarzysze padają ofiarą własnej „szakalej polityki”. Ryti przekonywał też, że w Berlinie w listopadzie 1940 roku Mołotow chciał uzyskać zgodę Niemiec na zniszczenie Finlandii, a Adolf Hitler temu zapobiegł. Ta wersja pochodziła z proklamacji Hitlera z 22 czerwca. Według niemieckiego zapisu rozmów berlińskich Mołotow nie prosił wprost o zgodę na wojnę ani na aneksję, lecz domagał się wycofania Niemców z Finlandii i wolnej ręki w „sprawie fińskiej”, porównując jej uregulowanie z Besarabią. Słowa o Hitlerze wypomniano Rytiemu po wojnie.

Formalnego sojuszu Finlandia z Rzeszą nie zawarła. Nie przystąpiła do paktu trzech, a jej przywódcy mówili o Niemcach jako o „towarzyszach broni” i o sobie jako o stronie „współwalczącej”, prowadzącej z ZSRR odrębną wojnę o własne cele. Dla Hitlera ta różnica nie miała znaczenia. Traktat pokojowy z 1947 roku nazwał Finlandię sojuszniczką hitlerowskich Niemiec, a w ankiecie przeprowadzonej w 2008 roku przez dziennik „Helsingin Sanomat” 16 z 28 fińskich historyków odpowiedziało, że Finlandia była sojusznikiem III Rzeszy, sześciu uznało, że nie, a sześciu nie zajęło stanowiska.

Wojna kontynuacyjna

Nazwa, którą przyjęli Finowie, mówiła wszystko o tym, jak rozumieli nową wojnę: jako dalszy ciąg wojny zimowej, przerwanej narzuconym pokojem moskiewskim, i jako okazję do naprawienia krzywdy z marca 1940 roku. Społeczeństwo, które półtora roku wcześniej zjednoczyło się w obronie kraju, poparło ją niemal jednomyślnie, od prawicy po socjaldemokratów, a prasa obu obozów pisała o walce z bolszewizmem. W historiografii radzieckiej i rosyjskiej walki z Finlandią w latach 1941–1944 nie są osobną wojną, lecz częścią Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, a w czasach radzieckich mówiono o „fińsko-faszystowskich najeźdźcach”.

Rząd i Kwatera Główna zapewniali, że Finlandia walczy tylko o odzyskanie tego, co straciła. Część przywódców i środowisk prawicowych, jak Akademickie Stowarzyszenie Karelskie, marzyła jednak o Wielkiej Finlandii z radziecką Karelią Wschodnią, którą Finowie nigdy nie władali. Wojska nie od razu ruszyły do natarcia. Do północy 28 czerwca fińskim oddziałom nie wolno było przekraczać granicy, a Mannerheim czekał, aż Niemcy posuną się w krajach bałtyckich. Na Hanko, gdzie stacjonowało ponad 25 tysięcy żołnierzy radzieckich, Finowie zamknęli półwysep od lądu, zaczynając półroczne oblężenie bazy.

Miejsce w wojnie

25 czerwca 1941 roku Finlandia, jedyna demokracja parlamentarna, która walczyła po stronie Rzeszy, weszła do wojny na wschodzie. Jej udział przesądził o tym, że wojna niemiecko-radziecka objęła cały pas od Morza Czarnego po Morze Barentsa. 29 czerwca wojska niemieckie i fińskie ruszyły do natarcia na dalekiej północy, w kierunku Murmańska i kolei murmańskiej, a 10 lipca Armia Karelii zaczęła ofensywę na północ od Ładogi. Mannerheim ogłosił wtedy rozkaz dzienny, w którym nawiązywał do przysięgi z 1918 roku, że nie schowa miecza do pochwy, dopóki Karelia Wschodnia nie będzie wolna. Pod koniec sierpnia Finowie odzyskali Wyborg, na początku września doszli do dawnej granicy na Przesmyku Karelskim i tam się zatrzymali, ale na wschodzie od Ładogi zajęli Pietrozawodsk i stanęli nad Świrem, zamykając od północy pierścień blokady wokół Leningradu.

Wojna oznaczała dla Finlandii zerwanie z Zachodem. Wielka Brytania zerwała z nią stosunki dyplomatyczne 1 sierpnia, a 6 grudnia 1941 roku wypowiedziała jej wojnę. Stany Zjednoczone utrzymały stosunki do 1944 roku. Od 1942 roku front zastygł w wojnie pozycyjnej. W czerwcu 1944 roku Armia Czerwona przełamała fińską obronę na Przesmyku Karelskim i zdobyła Wyborg, a 19 września 1944 roku Finlandia podpisała w Moskwie rozejm, który przywracał granicę z 1940 roku, oddawał ZSRR Petsamo i zamiast Hanko wydzierżawiał mu półwysep Porkkala pod Helsinkami. Wojna kontynuacyjna kosztowała Finlandię ponad 60 tysięcy zabitych i zaginionych. Po wojnie Ryti, Rangell i sześciu innych polityków zostało skazanych w procesie o odpowiedzialność za wojnę, a pytanie, czy Finlandia w czerwcu 1941 roku została do niej wciągnięta, czy sama ją wybrała, do dziś dzieli jej historyków.