Niemcy zajmują Kłajpedę

23 marca 1939 roku, kilka godzin po tym, jak w Berlinie litewski minister spraw zagranicznych podpisał umowę o oddaniu Kraju Kłajpedzkiego, do Kłajpedy wkroczyły oddziały Wehrmachtu, a do portu weszła niemiecka flota. Na pokładzie pancernika „Deutschland” przypłynął Adolf Hitler. Z balkonu miejskiego teatru przemówił do wiwatującego tłumu, ogłaszając powrót miasta do Rzeszy. Był to ostatni nabytek terytorialny Niemiec przed wybuchem wojny i ostatni zdobyty bez jednego wystrzału. Po Austrii, Sudetach i Czechach Hitler sięgnął po skrawek ziemi, który miał niewielkie znaczenie strategiczne, ale wielkie symboliczne: był to kolejny kawałek „wersalskiej krzywdy”, odzyskany bez kosztów i bez sprzeciwu mocarstw.

Umowa z 22 marca

Do aneksji doszło w ciągu zaledwie trzech dni. 20 marca Joachim von Ribbentrop postawił Litwinom ustne ultimatum, w nocy z 21 na 22 marca rząd w Kownie postanowił ustąpić, a 22 marca niemiecki samolot przywiózł do Berlina delegację z ministrem Juozasem Urbšysem na czele. Umowę podpisano około pierwszej w nocy 23 marca, choć opatrzono ją datą 22 marca. Miała pięć krótkich artykułów. Pierwszy głosił, że Kraj Kłajpedzki, oderwany od Niemiec traktatem wersalskim, „z dniem dzisiejszym” wraca do Rzeszy. Litwa miała niezwłocznie wycofać stamtąd wojsko i policję i zostawić kraj w porządku. W zamian dostała wolną strefę w kłajpedzkim porcie, a obie strony zobowiązały się nie używać wobec siebie siły i nie wspierać ataku państwa trzeciego. Pozostałe sprawy, od majątku państwowego po obywatelstwo, miały uregulować osobne porozumienia.

Umowa łamała konwencję kłajpedzką z 1924 roku, która zabraniała zmiany statusu kraju bez zgody Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch i Japonii. Żadne z tych państw nie zaprotestowało. Litewski sejm ratyfikował ją kilka dni później, na krótkim posiedzeniu bez dyskusji.

Flota w drodze

Hitler nie czekał na podpis. 22 marca wyjechał z Berlina do Świnoujścia i wszedł na pokład pancernika „Deutschland”, który w nocy wyszedł w morze. Towarzyszyła mu imponująca eskadra: bliźniacze okręty „Admiral Graf Spee” i „Admiral Scheer”, lekkie krążowniki „Nürnberg”, „Leipzig” i „Köln”, flotylle niszczycieli i torpedowców, okręty podwodne, trałowce i jednostki pomocnicze. Według polskich opracowań w zespole było kilkadziesiąt okrętów. Na pokładzie flagowca płynął dowódca Kriegsmarine admirał Erich Raeder. Wyprawa była demonstracją siły, skierowaną nie tylko do Kowna. Niemiecka flota przeszła w nocy z 22 na 23 marca w pobliżu polskich wód terytorialnych, a w Warszawie odczytano ten pokaz siły także jako ostrzeżenie.

Okręt był wyborem symbolicznym. Zwodowany w 1931 roku, za Republiki Weimarskiej, jako pierwszy „pancernik kieszonkowy”, miał być dowodem, że Niemcy potrafią obejść ograniczenia Wersalu. Teraz przywoził kanclerza do miasta, które ten sam traktat Niemcom odebrał.

Dzień 23 marca w Kłajpedzie

Rankiem 23 marca litewskie wojsko, policja i urzędnicy zaczęli opuszczać Kraj Kłajpedzki. Od strony Prus Wschodnich wkroczyły oddziały piechoty, kolumny zmotoryzowane, artyleria i samochody pancerne. Niemcy kłajpedzcy, zorganizowani w bojówkach wzorowanych na SA, od kilku dni panowali na ulicach, a litewskie władze praktycznie nie miały już nad nimi kontroli. Domy przybrano flagami ze swastyką, a w porcie wysadzono kompanie piechoty morskiej, które miały zostać w mieście jako garnizon. Nie doszło do walk.

W ciągu dnia „Deutschland” wszedł do kłajpedzkiego portu. Źródła różnią się co do godziny jego przybycia. Hitler zszedł na ląd i objechał udekorowane miasto. Witał go Ernst Neumann, weterynarz, przywódca miejscowych nazistów, skazany w 1935 roku przez litewski sąd wojskowy i amnestionowany kilka lat później. Z balkonu teatru miejskiego na placu Teatralnym Hitler przemówił do zgromadzonych. Mówił o krzywdzie, jaką im wyrządzono w Wersalu, i o tym, że oto wracają do wielkich, nowych Niemiec, które nigdy o nich nie zapomniały. Przemówienie było krótkie, a po kilku godzinach Hitler wrócił na pokład okrętu.

Tego samego dnia ogłoszono ustawę o ponownym zjednoczeniu Kraju Kłajpedzkiego z Rzeszą. Kraj włączono do prowincji Prusy Wschodnie, w ramach rejencji gąbińskiej, z przywróceniem przedwojennego podziału na powiaty. Tymczasowy zarząd nad nim objął gauleiter Prus Wschodnich Erich Koch. Mieszkańcy, którzy po przyłączeniu kraju do Litwy utracili obywatelstwo niemieckie, odzyskali je z mocy prawa.

Kto musiał odejść

Dla części mieszkańców 23 marca był dniem nieszczęścia. Większość kłajpedzkich Żydów wyjechała już jesienią 1938 roku i zimą 1939 roku, gdy miejscowi naziści wzywali do bojkotu ich sklepów i straszyli pogromami. Ci, którzy zostali, znaleźli się pod władzą niemieckich ustaw rasowych, a ich majątki „aryzowano”. Do Wielkiej Litwy uciekło około dziesięciu tysięcy osób, w większości Żydzi. Musieli odejść także Litwini, którzy osiedlili się w Kraju Kłajpedzkim po 1923 roku, i ci miejscowi, którzy współpracowali z władzami w Kownie. Według oficjalnych statystyk dotyczyło to prawie dziewięciu tysięcy osób, choć historycy litewscy uważają tę liczbę za zaniżoną.

Litwa straciła jedyny duży port, przez który szło 70–80 procent jej handlu zagranicznego, i około jednej trzeciej przemysłu. Obiecana wolna strefa w porcie nie zrekompensowała tej straty, a kraj w ciągu kilku miesięcy wpadł w gospodarczą zależność od Niemiec.

Echa w Europie

Zajęcie Kłajpedy przeszło w Europie prawie bez echa, przyćmione o tydzień wcześniejszym wkroczeniem Niemców do Pragi. Londyn i Paryż nie zaprotestowały, choć były sygnatariuszami konwencji z 1924 roku; Wielka Brytania przyjęła zmianę do wiadomości w nocie z maja 1939 roku. Benito Mussolini przyjął aneksję z aprobatą, bo sam szykował się do zajęcia Albanii.

Najbardziej zaniepokojona była Polska. Kłajpeda leżała na północ od Prus Wschodnich, a jej zajęcie zbiegło się z żądaniami, które Ribbentrop dwa dni wcześniej przedstawił ambasadorowi Józefowi Lipskiemu: włączenia Gdańska do Rzeszy i eksterytorialnej autostrady przez Pomorze. W prasie zadawano pytanie, czy Gdańsk nie będzie następny. 23 marca po południu, z polecenia marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego, szef Sztabu Głównego generał Wacław Stachiewicz zarządził niejawną mobilizację alarmową części jednostek Wojska Polskiego, m.in. Nowogródzkiej Brygady Kawalerii, którą przerzucono w rejon Sierpca, ku granicy z Prusami Wschodnimi. Był to pierwszy krok Polski na drodze, która zakończyła się mobilizacją powszechną pod koniec sierpnia.

Znaczenie

Zajęcie Kłajpedy zamknęło serię bezkrwawych zdobyczy Hitlera, rozpoczętą Anschlussem Austrii w marcu 1938 roku. Za każdym razem wystarczały groźba, nacisk miejscowej partii nazistowskiej i przekonanie, że mocarstwa zachodnie nie będą umierać za cudze granice. Kłajpeda potwierdziła to jeszcze raz, ale była też końcem tej drogi. Wielka Brytania, wstrząśnięta zajęciem Pragi, w ostatnich dniach marca zmieniła politykę. 31 marca udzieliła gwarancji Polsce, a w kwietniu Rumunii i Grecji. Następny cel Hitlera, Gdańsk i polskie Pomorze, nie mógł już zostać zdobyty bez wojny.

Dla samej Kłajpedy aneksja była początkiem drogi ku zagładzie miasta, jakie znano przez stulecia. Niemcy zrobili z niej bazę morską, a w czasie wojny port obsługiwał Kriegsmarine na Bałtyku. Jesienią 1944 roku Armia Czerwona wyszła nad Bałtyk i odcięła Kłajpedę od reszty frontu. Ludność cywilną ewakuowano, a niemiecka załoga broniła miasta do 28 stycznia 1945 roku. Po wojnie Kraj Kłajpedzki przyłączono do Litewskiej SRR. Większość dawnych mieszkańców, Niemców i Litwinów pruskich, uciekła albo została wysiedlona, a na ich miejsce przybyli osadnicy z Litwy i Rosji. Od 1990 roku Kłajpeda jest głównym portem niepodległej Litwy.